Баяннае мастаптва ў Беларусі
Памер: 185с.
Мінск 1997
Санорная тэхніка раздзяляенна на тры асноўныя віды:
1)каларыстыка — выяўленчакаларыстычныя эфекты ў межах традыцыйнай музычнай выразнасці (мелодыя, гармонія, лад, рытм, фактура і інш.), напрыклад: звоннасць у творы У.Залатарова «Ферапонтаў манастыр»:
133
№ 45.
2) с а н о р ы к a — характэрныя каларыстычныя гучнасці, якія эпізадычна ўплятаюцца ў канву музычнай тканіны і не з’яўляюйца ў ёй дамінуючымі:
№ 46.
Прысвячэнне
В.Сямёнаў
Tempo di tango
1)
1) Удары па грыфу правай рукой
134
3) с а н а р ы с т ы к a — шумавыя гучнасці без пэўнай высаты ладавай і рытмічнай канкрэтызацыі, напрыклад, у Санаце С.Губайдулінай «Et exspecto,..» («У чаканні»):
№ 47.
0 Клавіша душніка.
2) Пяцідольны рыкашэт з наступным vibrato.
3) Выкананне паза метрам.
135
У якасці санорных прыёмаў выкарыстоўваюпца таксама ўдары па сетпы корпуса, вібрата; ва ўзаемадзеянні з гэтымі прыёмамі прымяняюнна кластэры на правай і левай клавіятурах, дысаніруючыя інтэрвалы і асобныя гукі:
№ 48.
Славянская саната .Ар 2, ч. III
У.Зубіцкі
Allegro giocoso
0 Удар па цэнтру разгорнутага меха.
№ 49.
Славянская саната Лр 2. ч. IV
У.Зубіцкі
са 1015 sec.
1) Частыя удары па грыфу правай рукой накшталт вібрацыі.
136
№ 50.
Саната для баяна Лр 2 (Sonata quasi una...)
А.Журбін
1) Кластэр
№ 51.
7 музычных ілюстрацый да рамала І.Ільфа і Я.Пятрова «Залатое цяля». ч. II: «Антылопа гпу»
Я.Дзярбенка
Allegro buffo
Of — душнік.
137
Ill, Тэхналагічны аспекш
Бязмежная разнастайнасць баяннай гукавой тканіны параджае такую ж бязмежнасць тэхнічных прыёмаў яе перадачы. Пры гэтым нельга нс прымаць да ўвагі адрозненні ў падыходах да інструмента асобных выканаўцаў, таму што кожны з іх (калі ён дастаткова падрыхтаваны) выпрацоўвае свас асноўныя сносабы тэхнічнага ўвасаблсння. Разам з тым нс будзе памылкай, што любы музычны твор, а ў ім асобны пасаж, ці складаны фактурны фрагмент патрабуе свайго тэхнічнага рашэння. Таму і тэхнічны бок школы канкрэтнага, нават самага вядомага педагога не можа быць назаўсёды ўсталяванай догмай,
Бсзумоўна, у спсцыяльным класе, кйлі там пануе творчая думка, будуецца свая лагічная сістэма тэхнічнай падрыхтоўкі і ў ёй заўсёды можна знайсці разумнае і карыснае зсрне. Тым больш, што тэхніка ўсё ж выдзяляе і шэраг устойлівазаканамерных правілаў, асабліва, калі справа тычьпша пастаноўкі інструмента і рук, мехавядзення, рацыяналізацыі рухаў ва ўвасабленні мелодыкафактурных формул. Трэба, аднак, асцерагацца, a то і пазбягаць такіх метадалагічных устаноў, якія ўпарта выдаюцца за універсальныя, адзіна правільныя ісціны.
Музычнавыканальніцкая тэхналогія разглядас пытанні, звязаныя з рухам, здабываючым музычнавыразны гук. Што датычыць форм тэхнічнага майстэрства, то іх надрабязная класіфікацыя зроблсна вышэй у спецыяльным артыкуле дадзенага дапаможніка1. разгл«дзім асноўньгя тэхнічныя з’явы, йіто патрабуюць выканальніцкага аналізу.
Баянная тэхніка — гэта найбольш складаны творчы працэс пераадолсння інерцыі арганалагічнага матэрыялу ўласна інструмснта. Яна з’яўляецца энергетычным правадніком і сродкам рэалізацыі мастацкіх намераў. Творчавалявым намаганмем выканаўцы тэхніка неранлаўляе мысліцельныя і пачуццсвыя з’явы ў матэрыял і дух гукавога вобраза, Дзеля гэтага і шукаюцца найбрльпі зручныя прысмы ігры. Падкрэслім, што адточаная тэхніка — не мэта выканання, не знсшняя дэманстрацыя віртуознасці, а сродак дасягпення пераканаўчай мастацкай змястоўнасці. У асновс тэхнічнага май
1 Пра гэта болын надрабязна вышэй у раздзеле «Структурнафункцыяналыіыя асновы баяннага мастацтва».
138
стэрства закладзепа адносна поўная свабода рук ад плечавога пояса да аіюшніх палыіавых фалангаў. Такая свабода не можа непарыўна падтрымлівацца, асабліва ўлічваючы складанасць функцыі левай рукі, таму што нагрузкі пе абмяжоўваюцца працай пальцаў на клавіятурах. Рукі баяніста заняты япічэ ўтрыманнсм інструмента і рознанакіраваным вядзеннем меха. Тачу трэба знаходзіць хоманты перыядычнага (папераменнага) аслаблення і напружання ігравога апарата, каб ліквідавапь статычныя намаганні і зашчэмленасць рук. У сувязі з пераходам сучаснай баяннай тэхнікі на 5налыіавую сістэму ігры правай рукой яе вялікі налец вывосіцца на грыф, што стварае вядомыя ўмовы няўстойлівасці інструмента. Таму ўзпікае патрэба ў замацаванні двух плечавых рамянёў трэцім (пернемдыкулярпым). Разам з гым 5палыіавая пастаноўка вельм] адрозніваецца ад 4пальцавай. У чым яе асабліваснь?
1. Паміж запясцем і нрадплеччам ствараецца прамая лінія, каб не пераціскаліся крываносныя сасуды і сухажыллі, як гэта можа быць нры апушчаным локпі. Пастаноўка рукі ў дадзеным вынадку нагадвае пастаноўку правай рукі акардэаніста пі віяланчэліста*.
2. Стан вялікага пальца павінен быць сабранаактыўным, не ^язвольна прамым, а закругленым накшталт астатнім 4м пальнам.
3. Тушэ ажыццяўляецца мяккай бакавой часткай ногцевай фалангі і пругам ногця.
4. У рабоце кісці неабходна забяспечыць свабодныя бакавыя рухі (ульнарную і радыяльную абдукцыі).
5, Пачьшаць засваенне 5пальнавай пастаноўкі не з Домажорнай гамы, а з простых практыкавапняў, забяспечваючых натуральнае куігалападобнае становішча кісці, напрыклад, з доўгага арпеджыо ў Рэ мажоры, затым — гама Рэ мажор на працягу двух актаў і далей іпшыя гамы, нрактыкаваіші і
4 У выпадку стварэння вугла 90° паміж запясцем і нрадплсччам затрымліваецца ток крыві па сасудах і дастаўка кіслароду да запясця і пальцаў. Працягласць такога становішча рукі зніжае энсргаёмкаспь і рухомасць працы адзпачанай часткі ігравога апарата. Акрамя таго, затрымліваецца і выкід з яе шлакаў.
Шматгадовае выкарыстанне такой пастаноўкі прыводзіць да паталагічіпях іірацэсаў у мышцах кісці і балючых шлакавых гузоў, якія вельмі марудна вылечваюцца. Назва такой хваробы — тэндавагініг.
139
іт'есы з ускладненнем і кантраляваннем момантаў эластычпага падкладвання і перакладвання вялікага пальца;
6. Дакрананне да клавішаў ажыццяўляецца ўпэўнена і з адчуваннем цэнтра кожнай клавішы.
Дадзепыя парады не азначаюць нязменна застылай пастаноўкі нравай рукі. Галоўнае не ў тым, каб бессвядома ісці следам гэтаму вопыту, а каб правілыіа рухаць рукой.
1. Анлікатура. Работа рук на клавіятурах
У працы ігад творам тэхнічныя пытаіші пачынаюнна з аплікатуры (лац. арріісо — іірыкладаць. прыніскаць).
Аялікатура — стсаб размяшчэння і парадак чаргавання палыіаў пры ігры на музычпым інструммце, a таксама абазначэяне гэпіага спосабу ў нотным тэксце. Найбольш значныя і агульныя характарыстыкі кісцепальцавых рухаў на клавіятуры выцякаюць з пяпі фактурных праяў:
1) аднагалосыя гамы;
2) інтэрвальг (сінхронныя і паслядоўныя), двайныя ноты;
3) арпеджыо доўгія і кароткія;
4) акорды;
5) рэпетыпыі і трэлі (як дэкаратыўнаарнаментальны элемент фактуры).
Найбольш прагрэсіўным прынцыпам выканання гам з'яўляецца нрынцып з выкарыстаннем вялікага палыіа. У аснове гэтага прынцыпу ляжыць так званы аплікатурны ключ. Ён прадугледжвас ў выпадку накіравання гукаў па клавішах у паслядоўнасці ад 3га да 1га раду выбудоўваць нумары пальпаў — 423:
№ 52.
140
№ 53.
^і^^Б^М
і a b 4 i я з i
№ 54,
4 a з 4 a a 4 i a
Ha прыкладах трох гам добра відаць пазіцыйпасць ігры. У кожнай з гам выразна бачны дзве пазіцыі кіші, размежаваныя падкладваннем вялікага палыіа (кал] мелодыя ідзе ўверх) і яго перакладванпем (калі яна ідзе ўніз). П а з і ц ы я й называецца група клавішаў, якая падпадае пад адзін стан кісці рукіЎ У гаме До мажор псршая пазіцыя ахоплівас клавішы «сі», «до», «рэ», «мі» (пальцы 1, 2, 3, 4); другая пазіцыя з бакавым паваротам кісці і падкладванпем першага пальца ахоплівае клавішы — «фа», «соль», «ля»; далей зноў усталёЎваецца першая пазіцыя. Апалагічныя дэеянні ажыццяўляюіша і ў іпшых гамах. Такая пазіцыйнасць можа прысутнічаць у любой меладычнай структуры, якая будудуецца на аснове гамы. Таму найважнейіпым і падкантрольным момантам тут з’яўляецца паварот кісці і прыём падкладвання вялікага палыіа. Гэта ж датычыць і прыёму перакладвання ў сыходным руху гамы. Аналізуючы якасць выканання гэтага прыёма, вучань улічвае памеры, фізіялагічныя асаблівасці, рухомасць сваіх пальцаў і кісці ў дасягненні аптымальнай скорасці іх руху. Набыццё абвостранага адчування нэўнай пазшыі эфек
1 Гэта агульпа прыпятая фармулёўка. прыдатная да любога інструмента. У баяннай тэхналогіі выкарыстоўваецца яшчэ адна фармулёўка пазіцыі: парадак размяшчэнпя тонік танальнасцяў на адным з радоў клавіятуры баяна: 1ы рад — нерпіая пазіцыя; 2гі рад — другая пазіцыя і 3ці рад — трэцяя пазіцыя.
141
тыўпа ўнлывае на ўстойлівы кантакт з клавіятурай і мабілыіую арыенціроўку »а ёй пры чытанні пот з ліста1.
Галоўпым прынцыпам выканання сінхрошіых інтэрвалаў (двайных гукаў) з’яўляецца парнае спалучэнне пальцаў,чым вымагаецца сувязнанасць тонаў (legato). 5пальцавая аплікатурч пашырае так.ія умовы. Выкарыстанне вялікага наль» ца робіць гучанне двайпых нот не толькі сувязным але і зручным.
Пры гэтым, калі карысгацца дапаможнымі дубліруючымі радамі. магчыма дасягненне тэмпу на скорасці прыбліжанага да выканання аднагалосых гам. Кожная пара пальцаў у такіх умовах сінхронна рухаешіа на клавіятуры як адзіп палец. Менавіта сінхроннасйь забяспечвае артыкуляцыйна яснае гучаннс кожнай ноты ў інтэрвале. Ідэальнае ўзгаднеіше, адточанасць руху снараных пальцаў і з’яўляецца врадметам аналізу тэхнікі сінхронных інтэрвалаў. Існуе некалькі парных камбінацый, найбольш адпаведных тым ці ініпым іптэрвалам:
1) для выканання актаў аптымальным з’яўлясцца выкананне пар: 2 — 4, 1—5'
2) для выканання секст: 2 — 4; 1—5; 2 — 3, 1—4;
3) для выканання тэрцый: 2 — 3. 4 — 5; 2 — 3, 1—4; 1—3, 45; 14, 23.
Зразумела, што зручнасць выкарыстання той ці іншай пары залежыць ад індывідуальных магчымасцяў выканаўны. Варыянты аплікатур для гам у баяннай методыцы распрацаваны дакладна і кожны можа выбраць для сябе ўзор у
1 Адзначым некалькі нрынцынаў аналізу і надбору варыянтаў аплікатуры: 1) абумоўленасць іюшуку аптымалыіага аплікатурнага нарыянта мэтай вобразнаінтанацыйнай выразнасці; 2) мэтазгоднасць, зручнасць расстаноўкі пальцаў і патуральная іх паслядоўнасць; 3) выкарыстаннс аднолькавых пальцаў у наўторных мелодыкафактурных пабудовах, якія рухаюцца адна за другой (накшталт гамаііадобнага руху з актавы ў актаву, секвенцый і інш.); 4) згуртаванасць частак ігравога апарата: пальцаў, кісці; 5) забеснячэнне эластычнасці бакавых рухаў кісці; 6) улік момантаў падкладванвя і неракладвання пальцаў; 7) улік натуральных фізічных асаблівасцяў і рухомасці пальлаў; 8) улік розніцы 5пальцавага прынцыпу ігры правай pvi
КНІГІ ОНЛАЙН
