Баяннае мастаптва ў Беларусі
Памер: 185с.
Мінск 1997
Інтанацыйная структура сярэдневяковых ладоў таксама мела розныя псіхалагічныя адценні. Як і антычная; сярэдневяковая эстэтыка сімвалічна практыкавала лады і кожны з іх меў пэўны маральнаэтычны сэнс. Дарыйскі лад, напрыклад, сімвалізаваў рухомаснь і сур’ёзнасць, фрыгійскі — сум і плач, лідыйскі — абурэшіе, піеў, міксалідыйскі — сціпласць, спакой, іншы раз — гаварліваснь, ільсцівасць.
Мастацтва барока замацавала таксама шэраг устойлівых, адпрацаваных часам семантычна пэўных пабудоў, якія маюць сімвалічны сэнс. Такімі лічацца інтанапыісімвалы — уваскрасення, суму, пакуты, крыжа, музычнарытарычных фігур з устойлівым сэнсам тых ці ішпых афектаў (папрыклад, храматычныя поступы ў межах кварты, зыходныя секунды і ііпіі)1 Кожны семантычна пэўны сімвал, які перадае душэўны рух
1 Падрабязней аб гэтым гл. Носйна В. Снмволнка музыкн Н.С.Баха, Тамбов, 1993,
161
мае свае выразныя сродкі — адпаведны меладычны ход, інтэрвал, устойлівае гукаспалучэнне. У музыпы афектаў кансананс перадае радаснь, дружбу. спакой; дысананс — бараньбу, пераходы гукаў ад нізкага рэгістра да высокага узыходжаннс.
ПрадстаЎнікі класіцызму чэрпалі тэмы, сюжэты, характары. жыішёвыя сітуацыі ў мастацтве антычнаспі, насычаючы іх новым зместам, распрацоўваючы рэалістычныя тэндэнцыі. Музычная сімволіка першага этапа класіцызму (XVII пер шая палова XVIII ст.) часткова несла ў сабе ідэі^ барока і ракако, зпаходзячыся з імі то ва ўзаемадзеянііі, то ў барацьбе (ЖЛюлі, К.Глюк, французскія, італьянскія клавесіністы). Ідэі пераймання рэчаіснасці звязваліся з разуменнем інтанацыйнага паходжання музыкі, што вяло да рэалістычных на яе поглядаў. I важпай акалічнасцю з’яўлялася тое, што прадметам пераймашія ў музыны класіцызму былі не гукі веаду шаўлёнай прыроды, а інтанацыі чалавечай мовы, служачыя непасрэдным выяўленнем пачуццяў.
У вышэйшых узорах венскага класіцызму з явіліся і зацвердзіліся матывысімвалы сусветнай гармоніі. радасці і ўпэўненаспі ў жыцці, героікі, супакаення, бязгрэшнасці. Дамінуючай і аб’ядноўваючай асновай з’яўляецца тут прыгажосць. Япа як сімвал маральнасці, яснасці ўвасабляецца перш^за ўсё раўнавагай адчувальнага і іцтэлектуальнага, абсалютнай стройнасню і парадкам у размеркаванні частак і ва ўсталяванні прапорцый, высакароднай прастатой.
Эноха рамантызму з уласцівай ёй асабістай мастанкай індывідуалізацыяй атрымала ў спадчьшу ад класінызму раней за ўсё засвоеную ім катэгорыю руху. У напружанай яго эмблематыцы сцвердзіліся сімвалы ўзнёслай мары, імкнення да ідэалу, альтруізму, рэфлексіі, адзіноцтва. У гэтых сімвалічных матывах адкрыты вядучы стан духу — хваляванне, а ў ім сутнасць руху, пакою, складаючых цэласную карціну свету. ^ іх ясна высветлены раскол як выразнае расслаенне станоўчага і адмоўнага і канфлікту наміж імі. I маючы на ўвазе набыты рамантызмам прыпцып р а з в і ц ц я, адзначым, што вобразііаінтанацыйнае станаўленне твора якраз і адлюстроўвае канфліктнасць — сутыкненне дабра і зла, прыгожага і агіднага. А матэрыяльна рамантычныя сімвалы ўвасабляюцца ў структурах іпдывідуалізаванай мелодыкі (імкненнс да шырыні, непарыўнасці), у інтанаванні (эманыянальнае насычэшіе vcix элементаў формы — ад малых да поўнаманітабных),
162
гармоніі і ва ўсіх іншых музычнавыразных сродках, вольна асэнсаваных. Развітыя кампазіцыйныя структуры музычнага рамантызму, асабліва яго санатнасімфанічныя жанры робяцца жывой сістэмай, найвышэйшым ажыццяўленнем руху. Твор у цэлым з’яўляецца сімвалічным адзінствам з дакладнай рознасню фаз жыццяруху: 1) штуршок Хпачатак); 2) развншё (пад’ём); 3) накал; 4) зеніт; 5) перагрэў (магчыма); 6) yuaдак; 7) затуханне. Але і ўнутры сябе, у маштабах мноства структурных элементаў яно мае сімвалічную празрыстасць — ад спакойнай «плыні» да «хвалявання», да «кіпсння» і назад да спакою1.
На рубяжы ХІХХХ ст. еўрапейская музычная стылістыка абагачаецца шэрагам новых нлыняў. Гістарычныя перамены і звязаныя з імі грамадскія сутыкненні, рэзкае тэхнічнае развіпнё, мапіынная вытворчасць — усё гэта парадзіла мноства супярэчпасцяў масавай і індывідуалыіай свядомасці і абумовіла з’яўленне розных па сацыялыіых манітабах і ідэйнамастацкаму зместу напрамкаў. У музычнае мысленне ўрываецца шэраг новых тэндэнцый ад неарамантызму да экспрэсіянізму. Умастацкіх творах іх прадстаўнікоў свет часцей за ўсё прадстае «упярэчлівым, жорсткім 4 часта абсурдным, a кацфлікты невырашальнымі. У мастацтве аб жылці ўжо це анавядаюць, не гавораць, а крычапь, каб канфлікт стаў больш бачным. У музычным мастаптве ажыццяўляецца попіук сродкаў, дазваляючых дасягнуць найболыпых кантактаў з рэчаіснасцю, Зацвярджаецца праграмнасць, аднаўлясіша музычная мова. Сімвалізуешіа ўрачыстасць жыцця і чалавека (А.Скрабін, Г.Малер, І.Стравінскі, М.Чурлёніс). Пачатак XX ст. характэрны німатлікімі напрамкамі мадэрнізму (авангард, абстракцыянізм, папарт і інш.), радыкальвасць якіх нрадугледжвае адхілеппе ад капонаў былога, ад усіх традыпыйных формул (і ў змесце, і ў сродках). У музыцы мадэрнізму асязальная іісравага трывожных, пакутлівых прадчуванняў, свядомасць непазнавальнасці і нязменнасці бязлітаснага свету, эмацыянальнага настрою песімізму, адзіноцтва і асуджанасці (А.Шонберг, К.Пепдэрэцкі, К.Карловіч, П.Булез). Разам з гэтымі матывамі творчасці ў розных мастацтвах, у тым ліку і ў музыцы, сімвалізуецна урбанізацыя (напрыклад, творасць А.Масалова). Адным з сімвалаў XX ст. стано
1 Гэтыя фразы могуць размяшчацца і ў іншай паслядоўнасці, але іх існаванне бясспрэчнае.
163
вііша электронная музыка, важнай яго прыметан з яуляецца таксама імкненне глыбока пранікнунь у рух штодзеннасш. Сімволіка часу дэталізуецца у масавай песні. У ен музыка функцыянуе зусім не «дэкаратыўнай кулісан», а пераугваоальным рэчаіснаснь мастацтвам v
Музычная стылістыка XX ст. адлюстравана і у баянным мастацтве. НарадзіЎшыся на падыходзе XX ст. і развіваючыся па ступенях свайго прафесшнамастацкага росту, яно асім)лявала іпматлікія змястоўныя каштоўнасці гістарычна развпых жанрау і на гэтай аснове стварыла свой адпаведны рэнертуар. Як і іншыя факгурна развітыя музычньія інструменты. баян у сваёй мастацкай сферы наўнакроўна адлюстроўвае свядомаспь і асацыятыўнасць, уласпівую нашаму часу. А вобразная абагульненаспь, калі аўтарскае і выканальнінкае яе рашэнш найбольш яркія і пераканаўчыя, дасягае сімвалічнап яснасш,
Аналізуючы музычны твор, выканаўца звяртаенца да паняшіяў літаратуразнаўчага паходжання «сюжэт», «метафара», «цэзура», «артыкуляныя», «ямб», «харэя». 5 се гэта кагэгорыі іі а э т ы к і. Паэтыка разглядае індывідуальную мастанкую своеасаблівасць таго пі іншага мастака (напрыклад, паэтыка А.Пушкіна; паэтыка І.Левітана; паэтыка С.Энзеніптэйна)1. Паэтыка музыканта і яе задачы ў выканальнштвс тыя ж, але існуючыя ў межах свайго мастацтва (яго зместу і форм). Яна мяркуе:
1) усведамленне сваёй светаадчувальнай сутнасні, набьшіія вопыту адбору жыннёвых матываў, адпаведных сферы ўва саблення;
2) уменне ствараць зразумелыя і блізкія сванму духу і духу сучаснікаў вобразы;
3) валоданне артыстычным вопытам пераўвасаблепня.
Праяўлены ў інтанацыйным працэсе выканалыіінкі наэтычны свет павінен адрознівацца агульнай эмацыяналыіалірычнай афарбоўкай, уласным спосабам Ідэалізаныі2. Неаб
ГТ^чўзьіказнаЎства тэрмін «паэтыка» ўведзены французскім мастацтвазнаўцам Б.Ласепедам (17561828) для высвятлевня праблем, звязаных з паходжаннем і змястоўнымі межамі музычнага выяўлсння.
2 У гэтым метадалагічным аспекпе катэгорыя паэтыкі блізкая катэгорыі стылю. jg^
ходна таксама валоданне ўсімі, гістарычна назапашапымі тэхнічнымі сродкамі свайго мастацтва, прыёмамі выканання і формамі музычнага выяўлення. Гэтымі думкамі адзпачаецца ступень вартасці і актуальнасці перамяшчэння творчай свядомасці баяніста з рэчышча чыстага майстэрства ў рэчышча ідэйна спелага мастантва. На гэтым шляху асаблівую ўвагу набывае іенетычны аналіз, дзе твор з дастатковай глыбінёй разглядаецца ў гістарычным аспекце, вывучаюіша матывы яго з’яўлення на свет, улічваюцца факты прама ці ўскосна вызначаючыя змест. I тое, штобаянная выканальніцкая школа не дадае ўвагі гістарызму ў аналітычным ііадыходзе да рознастылявога рэпертуару — ёсць згубная неахайнаспь. Яна ўводзіць вынікі творчасці ад сур’ёзнага прызнання і грамадскай цікавасці да іх мастацкай пераўтваральнафункцыянальнай з’явы,
Метадалагічна паэтыка можа іпырэй раскрыць музыканту сувязі марфалогіі твора з яго семантыкай. Яна, нанрыклад, дазваляе лагічна цадысці да твора як да няспынна развіваючай сюжэтнасці. Часам цікава сачынь як сюжэты і жанры могунь мець агульны генезіс і функцыянаваць у пэўнай сістэме грамадскіх поглядаў. Такое адзінства асабліва прыметна ў песенных жанрах (народная, савецкая аўтарская песня). Адзін j той жа твор, нязменпы па сваёй структуры, у залежнаспі ад светапогляду выканаўцы у рэальным гучанні кожны раз робіцца іншым. Абдуманая нераканаўчая паэтычная канцэпцыя як асабістая сістэма сэнсу дазваляе яму знайсці ўласную. а магчыма, і прызнаную грамадствам інтэрпрэтацыю. Ва ўсім гэтым выспявае даволі вострая пеабходнасць больш зацікаўленага збліжэняя музычнай творчасш з паэтычнай. Мэтанакіраванае вывучэнне і выкарыстанне ў выканальніцкім аналізе такіх катэгорый наэтыкі (асабліва ў іх гісторыкасемантычным аспекне), як жанр, праграмнасць, сюжэт, сімвал, драма—лірыка —эпас, драматургія, матывіроўка, стылв, метафара, інтанацыйная гіпербала j многіх іншых, ураўнаважыць пачуццёвае і асэнсаванае ў прапэсе выканалыгіцкага інтаігавання. Інтэрпрэтацыя як разіортванне музычнага сэнсу метадалагічна тады накіруеіша на канкрэтную вобразназмжтоўную канцэнцыю і нс будзе ўжо зводзіцца толькі да лростай, ідучай без напрамку і мэты зменлівасці эмацыянальных напружанняў і спадаў. Абагачоная думкай, музычная тканіна з павярхоўпаплоскаснай пераўтвараецца ў перспектыўную. Маючы пачатак,
165
развіццё і канчатак, вобразная структура стаповіцца яснай, арганічнай і закопчанай.
У нлыні свайго гістарычнага часу баянная школа фарміравалася пад уздзеяннем трох рэпертуарных папрамкаў — народнай, перакладзенай класічнай і арыгінальнай аўтарскай музыкі. Кожны з гэтых напрамкаў мае свой змест, свой музычны склад, свае тыпы стварэння і сродкі выяўлення. Усё гэта разглядаецца навуковай сферай с т ы л і с т ы к і, якая вывучае ўсе з’явы стылю — сукуішасць выразных сродкаў, змест твора, творчасці, мастацкай іпколы (нацыяналыіай ці эпахальнай) і інш.
КНІГІ ОНЛАЙН
