Баяннае мастаптва ў Беларусі
Памер: 185с.
Мінск 1997
Катэгорыя асацыяцыі (лал. associatio — саюз, сувязь, спалучэнне) мяркуе ўстансцленне ў свядомасці такоіі сувязі з’яў, калі ўяўленне аб адной з і.х выклікае новае ўяўленне аб іншай. Напрыклад, снег — зіма: уяўленне аб спезе выклікае ўяўленне аб зіме, ці маршавая музыка адпавсдна рытмічна арганізаваная, можа выклікайь уяўленнс аб маршава арганізаваным шэсці і г.д. Асаныятыўная метадалогія развіцця навыкаў вобразнага мыслсння асабліва плённая на пачатковых этапах выканальніцкага станаўлення. Структура ўрока ў спсцыяльным класе можа змяшчань асацыятыўнааналітычныя раздзелы, дзе характар музыкі пастаянна звязваецца з жыццёвай ідэяй, пэўным сюжэтам, душэйным станам, слоўным такстам, сімволікай. Успрыняцце паэтычнага слова, 155
праграмы твора, аўтарскай характэрнай рэмаркі ў нотным тэксце дае мысленнаэмацыянальны імнульс і выклікае адпаведны інтанацыйны вынік, Літаратурны ні жывапісны вобраз нараджае адэкватны інтанацыйны вобраз, а значыць, свядома ці несвядома ўзнікае (фарміруецца) комплекс выразных сродкаў.
Асацыятыўнааналітычны метад прадугледжвае наступныя аперацыі:
1) разбор літаратурпага тэкста (сюжэт, аспоўная ідэя, настрой);
2) асэнсаванне праграмы, калі такая прадпісана аўтарам;
3) вызначэнпе і абмеркаванне характару музыкі;
4) вывучэнце ўсіх сродкаў музычпага ўвасаблення;
5) устанаўленне ўсёй лагічнай паслядоўнасці развіішя музычнага сюжэта.
Аналіз можа працякаць у некалькіх формах:
1) пытанні настаўніка і адказы вучня;
2) разважанпі вучня і настаўніка ўголас;
3) іптанацыйнае сальфеджыраванне музычных тэм;
4) праігрыванне музычнага матэрыялу на інструменце і спсвы з акампанементам;
5) калі выканаўцам з’яўляецца настаўнік, ён наўмысна, у залежнасці ад пастаўленай задачы, вьілучае тую ці іншую выразную асаблівасць твора, спрыяючы выяўленню характару музыкі;
6) дыскусія: вучаньвыкладчык; група вучняўвыкладчык.
У гэтых формах вывучзння музычнага зместу вучань яіпчэ не ўцягнуты ў выканальніцкі працэе. Вьіканаўцам на інструменце з’яўляецца настаўнік. На прыкладзе дзіцячай п есы праілюструем асноўныя палажэнні ўрока з пачатковай асацыятыўнай праграмай:
/56’
№ 65.
Насмешлівая зязюля
(аўстрыйская нар. песня)
Весела, жартаўліва
Назва п’есы нс абвяшчаецца. Пасля выканання яе ігастаўнікам дзіцяці задаюцца пытанні:
1. Які характар музыкі — весёлы, сумны ці жартоўны?
2. Якія рэальныя ўяўленні ўзнікаюць, ці звязаны яны з малюнкам прыроды?
3. Чаму гучаннс баяна нагадвае спяванне зязюлі?
4. Якія сродкі музычнайй выразнасні выкарыстаны ў п’есе?
Падводзячы вучня да аналізу інтанацыйных функцый лада, мелодыі, фактуры, тэмну, тэмбру, рэгістра, дынамікі, штрыхоў, настаўнік пры кожным новым выкананні п’есы наўмысна перадае ўсе гэтыя сродкі ў скажоным выглядзе, напрыклад, іграе не ў мажоры, а ў міноры (змяняецца вясёлы настрой на сумны), не ў высокім рэгістры, а ў нізкім (вобраз зязюлі знікае), інтанацыі зязюлі выконваюцца не staccato, a legato, нс хутка, а павольна і г.д. Пасля такіх інтанацыйных метамарфоз у вучня ўзнікаюпь сумненні ў дакладнасці вобраза, алс з’яўлясцца дакладнае разумснне інтанацыйнай пера
157
канаўчасці кожнага з названьгх музычнавыразных сродкаў і якія з іх менавіта патрэбны дзеля нраўдзівага стварэння вобраза.
Наступным этапам можа быць практычны метад, калі вучаігь, разважаючы аб характары музыкі, сам яе выконвае. Для періных урокаў майстэрства пераўвасаблення падыходзяць п'есы, маючыя характэрныя кантрастныя перамены інтанацыі. Сярод такіх п’ес можна вылучыць, напрыклад, «Ваенную песню» В.Гаўрыліна. Тут характар му.зыкі кардындльна змяняецца з пераменай ладу. У гэтай п’есе можна дасягнуць выразнай характэрнасні вобраза; спакойнаўпэўненага поступу і гераічнай бравады (мінормажор). Болып складаныя задашіі могуць уключаць урокі пераўвасаблення, калі састаўлена прыкладная табліца эстэтычных эмоный:
1. Радасна; 2, Урачвіста 3, Спакойна:
а) весела, а) велічна, а) дабрадушна,
б) узнёсла, б) заклікальна, б) сузіральна,
в) жартаўліва в) грандыёзна в) ціхамірна
АдпаВедна такой табліцы можа інтэрпрэтавацца якоенебудзь нейтральнае па характару нотнае практыкаванне. Гучанне павінна прыпяць розную вобразную афарбоўку, якая б мела волыіае выкарыстанве тэмпу, дынамікі, штрыхоў, рэгістраў. Настаўпік таксама можа прапанаваць вучню вар’іраваць фактурай, гармоніяй (у межах функцыянальных заканамернасцяў), ладам, артыкуляцыяй і іншымі сродкамі. У выніку адна і тая ж ідэя, закладзеная ў меладычнай і рытмічнай структурах, інтануецца парознаму, кожны варыянт набывае адрозненую адна ад другой вобразнасць. I механізмам тут з’яўляецца асацыятыўнасць.
Інтанацыя трактуешіа ўсучасным музыказнаўстве як асноватаорная эстэтычная катэгорыя, якой вызначаецца змест музыкі. У інтанацыі, у працэсе інтанавання крыецца і прырода, і сутнасць музычнай выразнасці. Таму скрозь прызму інтанацыі разглядакмта: інструментальна'тэхнічныя сродкі гармрнікабаяна, артыкуляцыя„ фактура (у яе гарызанталі j вертыкалі); усе прынцыпы арганізаныі гукавых форм, стылявыя аспекты і г.д.
Паза разуменнем таго, што «...выканаўца ў інтанаванні ажыцняўляе музыку» (словы Б.Асаф’ева) немагчыма дасягнуць усёй глыбіні музьдчнага рэалізму — лраўды пачуішя і
158
думкі. Такім чынам, музычная інтанацыя ёсць з’ява м а т э рыяльнаідэальная. Яяа вьютупае адчутым і асэцсаваным адбіткам акаляючага свету. Любая рэакцыя чалавека на момант рэчаіснасці можа быць адпаведна выяўлена праз інтанацыю. Гэта і радасны выклік на нечаканы прыезд госця , і аратарская інтанацыя , і мяккая лірычная споведзь і інні. Разумеючы інтанацыю як водгук жыццёвых з’яў. Б.Асаф’еў называў яе выказваннем мыслі і начуцця ў мове слоўнай і музычнай. Інтанацыя, — лічыў ён, — якасны бок гукавыяўлення, асэпсавашіе, адушаўленне гучанняў. У гэтым сэпсе інтанацыя супрацьпастаўляецца механічнай артыкуляцыі насіўпай падачьг гуку і складае найвышэйшую прымету музыкі як жывой выразнай мовы. Інтанаванне ж гэта сам працэс адлюстравання душэўных рухаў чалавека. Ажыццяўляючы яго, выканаўца ўдыхае жыццё ў гукавы вобраз. створаны раней кампазітарам і зафіксаваны пісьмова. Задача выканаўцы ажыццявіць працэс «фармаваппя» (тэрмін Б.Асаф’ева). У гэты працэс уключаюцца ўсе элементы інструментальнаінтанацыйнага комплексу, А ён дэтэрмінуецца жанравастылявымі і ідэйнаэмацыянальнымі асаблівасцямі твора, кампазіцыйнай логікай. Такім чыпам, працэс іптанавання прадугледжвае:
1) арганізаныю ўсіх музычных форм выяўленпя;
2) увасабленне вобраза.
Першая задача рашае лагічнае аб’яднанне ўсіх структурных пабудоў твора і выразнае іх выкананне (нытанне выканальніцкага майстэрства). Другая, болып складаная — вымагае ўвасабленне ў гучанні выканаўча асэнсаванай ідэі аўтара, творчай яго волі, думкі і пачуцця, Інтэрнрэтацыя атрымлівае значэнне мастацкай з’явы тады, калі яна прадстае творча яркім, цэласным замыслам. Каштоўнасць яе залежыць ад вытрыманага спалучэння леншых музычнагістарычных традыцый і асабістых рыс, наватарскага тлумачэшія і чытання твора. Толькі тадьг музыка набывае каштоўны сацыяльны статут.
Выяўленне чалавечага характару ў музычнай інтанацыі з’яўляейда нрадметам музычнай эстэтыкі на працягу ўсёй яе гісторыі — ад ’антычнасці да сучаснасці, Старадаўнія грэкі лічылі лады здолыіымі перадаваць пэўныя псіхалагічныя настроі. Асацыятыўная музыка афектаў (барока, ракако) канкрэтызавала сувязь іптапаваных эмацыянальных станаў і элементаў гукавых форм. Адзіны развіццёвакампазшыйны
159
працэс, усталяваны ў музычпым сімфанізме XIX ст., робінь інтапапыю якасна, маштабна і змястоўна рухомай мэтанакіраваным працэсуальным люстрам чалавечых пачуцняў. Музычная форма як пранэс выліваецца ў адзіную жывую інтапацыютвор^. Пры ўсім гэтым на шляху музычнан гісторыі заканамерна склалася кола сваіх змястоўна накіраваных матываў, дзе адпаведна зліваюіша гукавыразныя формы з эмацыянальны.м стапам. Гэта матывы добрасардэчнасні, заклінання, валявога націску, малення, просьбы, святасці, нянавісці, бяссільнай злобы, трывогі, моцнай волі, сонечнай радасці, рэчытатыўнага характару эпічнага апавядання, уздыху, споведзі, упэўненасці, роспачы, гневу, даверлівасці і інш. Яны сустракаюцца ў кожным стьглі і з’яўляюцца агульнымі як самі чалавечыя пачуцці. Разважанні аб змястоўнан рэалізацыі робяць неабходным разгледзець катэгорыю ідэі,
I д э я мас т a ц к а я (грэч. idea ідэя, вобраз) гэта эмацыянальна афарбаваная, вобразная мысль, якая ляжыць у аснове зместу твора мастацтва. Яна абагульняе тую ці іншую з’яву жыцця, перажытую аўтарам. Мастак знаходзіць тэму — пэўны жыццёвы матыў, адіюсны той з’яве, якая хвалюе і дае ёй эмапыянальную ацэнку. Мастанкая ідэя у музыцы выяўляецца перін за усё эмацыянальна і выбіраецца зыходзячы з мэт і магчымасцяў гэтага мастацтва,
Пануючая роля ў музычным змесце належыць м а с т а цк і м э м о ц ы я м . Рэальна япы ўвасабляюцца ў музычнай інтанацыйнасці. 3 мноства эмацыяпальных станаў чалавека найбольш характэрнымі прадстаўлены ў музьшы не накіраваныя па капкрэтны аб’ект, а тыя, што могуць быць выкліканы аб’ектыЎнымі абставінамі — радасцю ўдачы, упэўнснасцю ў атрыманні нерамогі, сумам, трывогай і інш. Эмоцыя радасці, напрыклад, можа мець шмат адценняў, парознаму праяўляцца ў музычнай інтанацыі: весела, святочна, узвышана, звонка, бліскуча, палётна. асляпляльна, ярка і г.д.
1 К пачатку XIX ст. ў музычнакампазіцыйным руху перамагае іірынцып скразнога развіцця. Твор як адзінства элементаў робіцда ідэйна абгрунтаванай агульнасцю, дзе кожная частка значная толькі ў кантэксце разгортвання. Між тым у музыцы барока, напрыклад, існавалі формы, падпарадкаваныя нс столькі развіццю, сколькі проціпастаўленню, аіто несла ў хабе вядо.мую етатычнасць. Прыкладам можа служыць арганная музыка Д.Букстэхудэ.
160
Такім чыігам, э м о п ы я — гэта пачуццё, якос ўзпікае як рэакцыя на ўздзеянне знешніх і ўнутраных раздражняльных унлываў. У кожным выпадку эмоцыі маюць суб'ектыўную афарбоўку і перадаюць усе магчымыя хваляванні — ад глыбокага суму да бязмежнага шчасця.
Усякая эіюха музычнай гісторыі мае сваё асабістае адлюстравашіе. Стылі барока і рамантызму, венская класіка і сучаснасць — усе пасвойму эмблематычныя. Нягледзячы па пераважна абагульняючы характар музычнага мастацтва — упадабленні, метафары, абстракцыі і адцягнешіі заўсёды набываюць болыцменш канкрэтны знакавы статут, Агулыіа прынятыя ў тым ці інгпым культурным асяроддзі знакіэмблемы становяцца ўстойлівымі с і м в а л а м і. Так, у эпоху антычнасці Арыстоцель падзяляў «мелодыі», дакладней лады, на тры групы — этычныя, практычныя і энтузіястычныя. Першая група аказвала ўмацоўваючае ўздзеянне на чалавечы характар і сімвалізавала важнасць і мужнасць (дарыйскі лад); аслаблепую волю, плачэўнасйь (міксалідыйскі лад). Другая група — практычныя лады несла сімволіку абуджэння і сцвярджэння волі, імкпення да дзеяшія, героікі (гінадарыйскі лад); бурнай дзейнасці (гіпафрыгійскі лад). Трэцяя група ўвасабляла сімвал узбуджанай душы, фукнкцыянальна выкарыстоўвалася ў экстатычных культах, прыводзіла да заханлешія ці вакхічнага стану (фрыгійскі лад).
КНІГІ ОНЛАЙН
