Баяннае мастаптва ў Беларусі
Памер: 185с.
Мінск 1997
Катэгорыю індывідуальнага стылю, якаяб мела прыкладное значэнне для музычнавыканальнінкага аналізу, можна вызначынь як агульнасць прымет, характарызуючых творчасць пэўнага мастака, пэўнага часу ці нанрамку па. яе зместу і формах выяўлення. Унутры і этай дэфініцыі высвятлясцца цеснае дыялектычнае ўзаемадзеянне двух філасофскіх катэгорый зместу і формы. А з іх выцякаюць чатыры прыметы стылю:
1) матэрыял творчасці;
2) тэхніка пераадолення інсрцыі матэрыялу;
3) змястоўная функцыя творчага выніку (твора ці творчага фонду мастака);
4) светапогляд і мысленне творцы.
Кожны з твораў мастацтва мае сваю жанравую спсцыфіку і ясную стылістычную дакладнасць, дзе можна разгледзець названыя прыметы., бачныя і ў змссце j ў формах выяўлення. Гэта датычыць усіх трох нанрамкаў баяннага рэпсртуару (музыкі, створанай на народнапесеннай аснове, пералажэнняў і арыгінальных баянных твораў)
Стылістыка фальклорнага баяннага рэпертуару раскрываецца ў некалькіх жанравых пластах славянскіх народных песепьі танцаў.
I. Традыцыйны сялянскі стыль
У яго ўваходзяць пссенныя жанры:
1) лірычныя карагодныя (рус. нар. песня «Как по морю.,.»);
166
2) скорыя (частыя) карагодныя (рус. цар. песні «Светпт месяц», «Утушка луговая», «Во поле береза стояла»);
3) скокавыя («По улнце мостовой», «Ахвы, сенн»);
4) абрадавыя ігравыя, працоўпыя («Заштька», «Эй ухнем», «Дубмнушка»);
5) працяглыя галасавыя («Ой да ты, калннушка», «Внмз по матуптке по Волге»).
II. Гарадскі стыль
У яго ўваходзяць:
1) песні сацыяльна завостранай тэматыкі (рэвалюныйныя, васнныя);
2) бытавыя лірычныя («Я с хозянном рассчелся», «Прачка», «Коробейннкя»);
3) частушкі — бытавыя, нрацоўтгыя, сатырычныя, любоўныя, турэмныя і інш.
III. Інструментальныя народныя найгрышы
У яго ўваХбдзяць:
1) прыкладныя да працоўнага працэсу — пастуховыя найгрышы, святочныя прызыўныя і інш.;
2) найгрьнпыімправізацыі на гармопіку — «Па вссцы», «Па вуліцы»;
3) сольныя найгрышы тэм песень і танцаў.
Сярод пералажэнняў музычнай класікі, маючых значнае месца ў рэпсртуарным ужытку баяністаў, найбольш агульнымі стылявымі раздзеламі можна вызначыць:
1) старадаўнюю музыку (стылі барока, ракако);
2) Гендэль—Бах;
3) велскіхкласікаў;
4) рамантыкаў заходнееўрапсйскіх і рускіх;
5) імпрэсіянізм;
6) сучаснасць (музыка XX стагоддзя).
Стылістыка арыгіпальнай аўтарскай літаратуры для баяна налічвае шматлікую жанравую класіфікацыю. што адлюстроўвае ўвесь спсктр сучасных творчых напрамкаў — ад рэа
167
лістычных і традацыйных мастацкіх светаіюглядаў да авангарду.
Кожнаму з пароднапесенных жанраў уласцівы пэўныя стылістычныя рысы ў змесне і ў форме. Калі, нанрыклад, вылучыць з іх карагодную рускую народную песню «Полно, Ваня»,
№ 66.
Шнроко
то сярод асаблівасцяў гэтага жанру ў яго вакальнай першакрыніцы і інструментальным варыянце паказваецца наступнае:
1) у характарыстьшы напеву —
а) квадратная, паўторная кампазіцыйная структура (музычнапаэтычная страфа — ААББ);
6) адсутнічаюнь складовыя распевы;
в) у дамінуючай інтанацыі маюць месца матывы прыскоку;
2) у пабудове малюнку —
а) нлаўнасць;
б) малы дыяпазон гукавысотпасці (амбітус замкнуты квінтай);
в) квінтовасць;
г) увесь меладычны малюпак фарміруецца на восі мінорнага трохгучча;
3) у гарманічнай структуры: падкрэсленая плагалыіасць;
4) ясны, лёгка ўлоўньг рытм. Рытмічная прастата з элемептамі драблення. паступовага натуральнага паскарэння;
168
5) метрычная акцэнтнасць, што нясе ў сабе эманыяналыіасэнсавую нагрузку і танцавальную функцыянальнасць;
6) сярэднеэмацыянальны тонус інтанавання забяспечваецца перш за ўсё:
а) сферай мінору;
6) плаўным голасавядзеішем;
3) сярэднім тэмпам;
7) дамінуючай у напеве з’яўляецца танцавальная рытмаінтанацыя Л J . Экспрэсія, эмацыянальпы зрух у раздзеле Б. Інтанацыйная іірасветленаспь забяспечвасцца рытмічным драбленнем 1й тактавай долі і сінкопай^ J / (прыскок).
Тоеснасць і розніца ў інструменталыіым варыянце:
№ 67,
Тэма
169
2я вар. (фрагмент)
4я вар. (фрагмснт)
5я вар. (фрагмент)
170
7я вар. (фрагмент)
1) інтанацыйная мадыфікацыя выяўляецца ў:
а) ладавай дынаміцы (мажорамінорная пераафарбоўка);
6) рэгістравых перакідках мслодыі;
в) арнаментацыі (арнаментальнае абагачэнне мслодыі);
г) тэмпавым вар’іраванні;
д) рытмічным драблснні, маторнасці;
е) фактурным напаўнелні і г.д.
Дзякуючы выкарыстанню названых сродкаў гучанне насычаецца экспрэсіяй, дасягаецпа эмацыянальная адкрытасць, парывістасць. У наяўнасці яркая інструментальнаінтанацыйная і жанравая трансфармацыя вобраза лершакрыніцы. Песенная кампазіцыйная структура ператвараецца ў форму разгорцутай канцэртнай п’есыі.
1 «Полно, Ваня» гл. у апрацоўцы для баяна В.Мотава ў зб.«Іграй, мой баян». Вып. 5, М., 1958.
171
Як нагадвалася, працэс стылістычнага аднаўлення ў баянным мастаптве рэзка актывізаваўся ў сярэдзіне 60х гадоу з укараценнем у практыку фактурна j тэмбрава абагачонага гатовавыбарпага баяна. У структуру яго выразнага патэшьіялу Ўлілася амаль уся фартэпіянная і арганная літаратура. Набыушы асобны тэмбравадынамічны і артыкуляцыйны каларыт, зберагаючы фактурную паўнату, у баянным інтанаванні яна здолыіая захоЎваць вядомую функцыяпальную каштоўпасць. Чым вышэй і болып у гэтых абставінах будзе асвечаным інтэрпрэтатарскае мастацтва баяніста, тым менш прыметпымі будуць грані матэрыялу ўвасаблення.
Стыль б а р о к а мае адносіны да баяннай творчасці дзякуючы значнай частны арганнай музыкі, якая не без поспеху гучьшь у канцэртных враграмах баяністаў. Гэты^гыль (італ. Ьагоссо — вычварны^ дзівосны) распаўсюдзіўся у X Г XVII ст. а ўзнік як адбітак крызісу ідэй рэнесансу. Строгае адчуванне мсры ў ім, ва ўрон чрыгажосці, замяняецца фантастычным лішкам дэкаратыўных упрыгажэнняў. Барока адзін з экспрэсіянісцкіх стыляў. У музывд яго прадстаўнікамі лічаіша Д.Букстэхудэ, Д.Габрыэлі. Да яго ж можна аднесці арганную і кантатпааратарыяльную творчасць І.С.Баха. Найбольш характэрныя рысы гэтага етылю веліч, складанасць кампазшыі, драматызм, інтанацыйнае багацце, глыбіня адлюстравання чалавечых заханлепняў. Усё гэта падпарадкавана моцнай экспрэсіі, падкрэсленай перадачы руху, перабольшанню маштабау (арганныя нрэлюдыі і фугі). .
Р а к а к о (фР госаііе — скала, уцёс, ракавша? стыль, выпрапаваны ў мастацтве Франйыі I паловы XVIII ст. У ім эстэтызуюцца формы, сродкі выяўлення, а не змест, ідэалізуецца імгненнасць жышія, а н« само жьшнё. Ідэйназмацыянальнай асновай гэтага стылю выступае геданізм. індывідуалізм. Дамінуе дух прывабных, лёгкіх дробязяў: нічога складапага і стамляючага. Найбольш відным прадстауніком ракако ў жывапісе лічышіа А.Вате, уелаўляючы рай закаханых, царства гультайства і лёгкага флірту, У шструментальнан музыны прадстаўнікамі гэтага стылю вызначыліся французскія і італьянскія клавесіністы. Яго асноўнымі асабліваснямі ў змесце вьктупаюін» адсутнасць нсіхалагічпай глыбіні, ідэйнасці зместу, якіх бы то ні было матываў грамадзяпства, У формах выяўлення пераадольваюпь лёгкая празрыстая фактура, асіметрыя формы. вытанчаная арнаментальнасць, аздоблепасць.
172
Музычнаму к л а с і ц ы з м у (лац. classicus — дасканалы, узорны) уласціва ўстанаўлешіе строгіх правілаў творчасні. Гэта датычыіша ўсіх сродкаў выразнасці — рытму, мелодыі, фактуры, гармоніі і г.д. Яго нрадстаўнікі — Э.Мегюль, К.Глюк, Ж.Люлі, Л.Керубіпі. Як самастойны напрамак і вяршыня развіцця з’яўляецца венская класіка ў асобах І.Гайдна, В.Моцарта, Л.Бетховена. Класіка нясе ў сабе жыццёвапраўдзівы змест — прыгажосць прыроды, арыентацыю на сюжэтныя ўзоры антычнага мастацтва, шчырыя і натуральныя начуцці, мараль ідэальнага героя.
Да 20х гадоў XIX ст, склаўся ідэйны і мастацкі налрамак р а м а н т ы з м у. Галоўным іірынцыпам гэтага стылю стала супрацьпастаўленне будзёнасці і мары. Рамантызм выказаў расчараванне вынікамі Французскай рэвалюпыі 17891794 гадоў у ідэалогіі еўранейскіх асветнікаў і прадстаўнікоў літаратуры, жывапісу, музыкі. Яму ўласціва адмаўленне ад мяшчанскага марнавапня, дзе людзі заклапочаны толькі матэрыяльнай нажывай. Рамантыкі абвяспілі свабоду творчай асобы і звярнулі асаблівую ўвагу да ўнутранага свету чалавека. Яны таксама адкрылі вочы грамадства на змястоўпую глыбіню народнай творчасці. Прадметам вывучэння і мастацкай асалоды сталі легенды, паданні, песш, у якіх ідэалізуецца 1 паэтызуецііа народпы побыт j прырода. У музьшы ўсталёўваецца сімфанічны метад развіцця, дзс ў сутыкненні тэматызму выяўляюцца вобразпыя супярэчнасці рэальнага і ідэальнага, камічпага 1 транчпага 1 інш. У музычнай тканіне рамантыкаў індывідуалізуюцца сродкі выразнасці; меладычны рэльеф характарызуецца інтэрвальнай кантрастнасцю, печаканасцю зломаў. Ён часта набывае рысы рэчытатыўнасці; у гармопіі актывізуецца роля дысанансу, маляўнічых супастаўленняў мажору і міцору; у фартэпіянным гучанні робіцца неабходанай атмасфера педалі; з’яўляеппа шмат новых жанраў — сімфанічная ііаэма, фантазія, рапсодыя, балада, музычны момапт, экспромт. Ідэі кампазітараўрамантыкаў канкрэтызуюца ў нраграмнаў музьшы, і значнар месца ў ёй займаюць фантастычныя сюжэты. Найболып віднымі прадстаўпікамі музычнага рамантызму вызначаліся К.М.Вебэр, Р.Шуман, Ф.Шуберт, Ф.Шапэн, Ф.Мендэльсон, Ф.Ліст, М.Паганіні, Р.Вагнер.
У калны XIX ст. у фраішузскім мастацтве ўзнікае і м п р э с і я н і с ц к і стыль. Ідэя імпрэсіянізму (фр. impression — уражанне) належыць вядомаму жывапісцу К.Манэ. Сутнасць яе не ў рэалістычным адліостраванні прад
*73
мета, а ў стварэнні ўражання аб ім, узбуджанага пачуццём мастака. Пейзаж, напрыклад, малюецца не рэальна падобным, а ў ігрышчы фарбаў рознага часу дпя. ці пары года пры ясным ранішнім святле, воблачным поўдні ні вячэрнім змроку. Сродкамі асобнай тэхнікі (папрыклад, пуантылізму) ствараецца ўражанне светлага ці змрочнага настрою, адпаведнага пэўнаму. ўспрыняццю і псіхалагічнаму стану ў момант назірання. Пры гэтым вобразны строй іге дакладна выразны — яму ўласцівы размытасць, прыблізнасць, заяўленасць нібы ў сне. Такія ж асацыяцыі ўзнікаюць і ў музычным імпрэсіянізме. Найбодьш вядомымі яго паслядоўнікамі былі К.Дэбюсі j М.Равель. Асноўныя сродкі, якімі карысталіся гэтыя кампазітары, былі ладагарманічныя фарбы: нечаканае з’яўленне ў тканіне старадаўніх ладоў, ііентатонікі, бітанальнасці, політаналыіасці; незвычайныя тэмбравыяя спалучэнні. Музыка імпрэсіяпізму праграмная, асапыятыўная і жывапісная. Пачатак XX ст. у музычным мастацтве ясна выяўляе прыметы разрыву паміж познім рамантызмам і імпрэсіянізмам. Але ён яшчэ не можа перамагчы суіюльнае існаванне традьшыйных і наватарскіх стыляў. Сярод найбольш вядомых імёнаў — Э.Грыг, С.Рахманінаў, Я.Сібеліус, М.Карловіч, М.Равель, Б.Бартак, Р.Штраус, Г.Малер, А.Брукнер.
КНІГІ ОНЛАЙН
