Баяннае мастаптва ў Беларусі
Памер: 185с.
Мінск 1997
142
мэтах выкарыстання, адпаведны сваім перавагам1.
Аналіз тэхнічных прыёмаў выкананпя арпеджыо асоба важны, калі яны з’яўляюцца пасажнымі структурамі (працяглыя арпеджыо). Мэтай тут прадстае (як і ў гамападобпых пасажах) непарыўнасць, плаўнасць без штуршкоў, тэмпарытмічная роўнасць. Такое выкапанне залежынь ад некалькіх спосабаў: паперіпае, ад цальцавай артыкуляцыі, якая пры роўным мехавым руху забяспечвае плаўна цякучае легата як унутры адной пазіцыі, так і пры змене пазіный; падругое, ад гібкасш запясця, якое рыхтуе падкладванне і перакладванне пальыаў. Найбольш важкая прычына штуршкоў і няроўнасці ўпутры звязкі нот — нанружанасць кісці, што залежынь ад эластычнасці запясця пры бакавых (абдукцыйных ) рухах. Таму неабходна разгледзепь стан усёй рукі прм выкананні працяглых арпеджыо, уважліва прасачыўшы за належным падняцпем локця і яго павольнай ратацыйнай рухо.масцю ў момант падкладвання вялікага палыіа. Кісць знаходзіцца ў сабраным стане нават тады, калі расклад акорда вельмі шырокі. Апрабаваўшы ўсе аплікатурныя варыяпты, выбрадь з іх аптымальны. Такім чынам, набываецца дакладнасць, а адсюль і нопыт выразнай ігры. Каб звярнуць увагу на момантах падкладвання і перакладвання пальцаў, звернемся да найболып нростых прыкладаў выканання доўгіх арпеджыо на правай клавіятуры.
Аплікатурныя варыянты да доўгіх арпеджыо на трох асноўных радах:
№ 55,
1 Спапілемся на некаторыя метадычныя дапаможнікі і артыкулы: Нолетаев А. Пятмпальценая ашілнкатура на баяне. М., 1962; Семенов 8. Об агшлнкатуре на пятнрядно.м баяне//Вонросы професснонального воспнтанвя баяннста: Сб. тр. Вып. 48. М., 1980. С. 131142; Осокйн Л. Пособне для нсполннтелей на баяне с пятнрядной клавнатурой. М., 1976; Бардйн Ю. Обученне нгре на
баяне по пятвпальцевой апплнкатуре. М, 1978.
143
№ 56.
№ 57.
№ 58.
№ 59.
№ 60.
144
Пры выкарыстанні дапаможігых радоў магчыма аднапазіцыйнае выкананне ўсіх мажорных і мінорных гам. У гэтым выпадку найбольш зручнай з’яўляецца ігра арнеджыраваных акордаў з 3га рада; мінорных — з 1га.
На левым баку корпуса баяпа знаходзіцца тры клавіятуры. Кожная мае свой геаметрычны расклад клавішаў і ў сувязі з гэтым цатрабуе асабістаза ладыходу да аплікатурных распрацолвак. На басовай квартоваквінтовай клавіятуры, дзякуючы дапаможнаму раду магчымы тры і болып варыянтаў выканання гам:
№ 61.
№ 62.
Р^3||=3^^
4 з F s 4 з і
№ 63.
з 54 *w 4 5 ^А)
Гэтыя варыянты могуць адпавядаць усім шматлікім выпадкам у творах з гамападобнай меладычнай структурай. На гатоваакордавай клавіятуры ў п’есах з простым басакордавым акампанементам часцей за ўсё выкарыстоўваецца 3пі палец на бас і 2гі на акорд, асабліва, калі ёп функцыяналыіа
145
абмежаваны гарманічнай формулай Т —S —D —Т. 4ты і 5ты пальцы становяіша неабходнымі пры скачках.
Размяшчэнне храматычнага гукараду на выбрапай клавіятуры істотна адрозніваецпа ад яго размяшчэння на правай. Папершае, высотны рух клавішаў пакіравапы знізу ўверх, што з’яўляецца люстраным адбіткам правай клавіятуры ў свядомаслі выканаўны; падругое, размяшчэіше клавіпіаў мензуральна болып цеснае і выключнае выкарыстанне вялікага пальца. Таму аплікатура на левай клавіятуры заўсёды 4пальцавая за рэдкімі выключэннямі, калі вялікі палец можна прымяніць на аношнім радзе.
Аплікатуры гам на выбранай клавіятуры
Табліца 25
Рады Мажор Натуральны мінор Гарманічны мінор Меладычны МІІЮр
1 4,2,3,2, 3,4,2,4 4,2,4,2,3, 2,3,4 4,2,4,2,4, 3,2,4 4,2,4,2,3,4,2,4; 4,3,2,3,2,4,2,4
2 3,4,2,4, 2,3,4,3 3,4.3,4.2, 4,2,3 3,4,3,4,2, 4,3,2 3,4,3,4,2,3,4.3 3,2,4,2,4,3,4,3
3 2,3,4,3, 4,2.3,2 2,3,2,3, 2,3,4,2 2,3,2,3,5, 4,3,2 2,3,2,3,4,2,3,2 2,4,3.4,3,2,3,2
На выбарнай клавіятуры з асаблівай вастрынёй наўстае пытанне аб ігры доўгіх арпеджью. Калі кароткія арпсджыо не выклікаюць значных турбот, то доўгія патрабуюць поўнай і працяглай увагі да моманту надкладвання і перакладвання пальцаў, таму што бакавыя павароты левай ккні ўтвараюць вугал амаль 90°. Адаптацыя да такіх умоў ігры ажыццяўляецца паступова і мэтанакіравана. Перш чым авалодань беглым выкананнем доўгіх арледжыо патрэбен ш.матгадовы шлях ад простых практыкаванняў на падрыхтоўку кісці і падмен пальцаў да пасажаў, заснаваных на раскладзеных трохгуччах у межах пекалькіх актаў (напрыклад, апошніх тактаў у Эцюдзе К.Чэрш op. 740. № 41). I калі вучань авалодвае зберажэннем
146
адзінства і звязнасці меладычнай лініі, ён можа лічыць тэхнічную мэту дасягнутай1.
Тэхпіка выканання акордаў патрабуе перш за ўсё роўнасці і адначасовасці выяўлення ўсіх гукаў. Дзеля гэтага ажыццяўляецца падрыхтоўка палыіаў j фіксацыя іх стапу да моманту дакрання іх да клавішаў. Болыіі цяжкай задачай можа быць выдзяленне ў акордавай тканіне меладычпых галасоў. Затым неабходна накіраваць увагу менавіта па гэтыя галасы. У свядомаспі вучня павінна яспа гучаць мелодыя і тады ажыццяўляецца пошук спосабаў яе інструментальнай рэалізацыі. Канцэнтрусцца вага палыіаў на вядучых меладычных галасах, на іх жа адначасова накіроўваецца < лёгкі ціск левай рукі на мех. Найбольшы эфект у дасягненн] яснасці гучання меладычнага рэльефу дае спосаб вычлянення патрэбных гукаў з акордаў адпаведным пальцам з ледзь прымстным яго затрыманнем пасля зняцця астатніх гукаў акордаў. ктотдай мэтай у выкананні акордавых паслядоўнасцяў іншы раз з’яўляецца найбольшая звязнаснь. У такім выпадку карыснымі прадстаўляюцца прыёмы г л і с а н д a і п а д м е н а пальцаў на клавіінах. Як і ў актавах, у вынадках громкага выканання пгматгучных акордаў неабходна пастаянна збаўляйца статычных нагрузак. Важнай умовай свабодпай ігры акордаў, асабліва на f, з’яўляецца вызваленне рукі пасля ўзяцця працяглых нст. У такім выпадку неабавязкова здымаць пальцы з клавіятуры, а дастаткова з.мсншыць на яе ціск. Калі ланцужок акордау выконваецца ў хуткім тэмпе, каштоўным можа аказацца размеркаванне сілы гучання і рухомасць локцевага сустава. Тут павінна дапамагчы ўнутранае ўяўленне: кісць, прадплечча і плячо — увесь гэты комплекс нібы хвалюецца і лунае над клавіятурай.
Разгледзім паняцце «трэль».
Т р э л ь (іт. trillo — брынькаць, бразгатаць) у музыцы як адзін з відаў мслізмаў узнікае ад хуткага. чаргавання двух гукаў на адлегласці тону ці паўтону. Трэль звычайна адпа
* Методыка засваення тэхнічных навыкаў ігры на выбарнай клавіятуры распрацавана ў выданпях: Сурков /1. Техннка левой рукн баяннста на началыіом этапс обучення// Баян н баяннсты: Сб. метод. матермалов. Вып. 2. M./1974 С. 4868; Сурков А. Пособне для начального обучення нгре на готововыборном баяне. М., 1979; Беляков В., Статйвкйй Г. Аішлнкагура готововыборного баяна: Освоенне выборной клавяатчры. М., 1978.
147
вядае працягласці асноўпай ноты. Існуе некалькі форм выканання трэлі, напрыклад, калі яна пачынаецца з асноўнага ніжняра гуку (найбольш часта такая трэль сустракасцца ў музыцы ХІХХХ ст), ui з дадатковага верхняга. Трэль, як правіла, адлюстроўвае павышаную эмацыяналыіую ўзруінанасць. Таму ў яе выкананні важна не столькі аўтаматызаваная скорасць, колькі выразнасць. Чым трэль шпарчэй, тым большае ўражанне віртуознасці яна выклікае, але не падкантрольная, зашчэмленая трэль спадабацца і лічыцца добрай не можа. Таму неабходна дысцынлінаваць у яе выкананні кожны гук як у сэнсе скорасці, так і ў сэнсе громкасці, Трэба ўмець павольна паскараць, ці снішваць яе рух. узмацняць, ці прыглушань дынаміку, і ўсё гэта залежыць ад стылю твора і мастацкіх намераў выканаўцы. Праца над трэллю прадугледжвае цекалькі спосабаў;
1) ігра пальцамі (суседнімі, праз адзін палец, праз некалькі пальцаў);
2) ратацыйныя рухі кісці і прадплечча;
3) рытмічная арганізацыя гукаў трэлі;
4) ваступовае згушчэнне j разражэнне рытмічнай інтэнсіўнасці;
5) мастацкае асэнсаванне трэлі.
Як і на ўсіх клавішных інструментах, на баяне шырокае прымяненне мае рэлетыныя. Як адзін з найбольш выразных прысмаў меладычнага фарміравання яна вызначасцца хуткім паўторам аднаго з гукаў мелодыі. Адпагалосыя репетыцыі ў хуткім тэмпе часцей за ўсё выконваюшіа чаргаваннем палыіаў. Аднак гэта не адзіны сносаб. Магчыма выкананне адным палыіам, тады патрэбна лёгкасць і незашчэ.мленая рухомасць запясня і кісііі. Рэпетыцыі двайнымі нотамі, актавамі і акордамі выконваюцца толькі кісцю. У баяннай тэхпіцы пазбегнуйь зашчэмленасці кісці прадстаўляецца двумаспосаба.мі:
1) выкарыстаннем мікрацэзур, так званых «дыханняў» кісці наміж фразамі дзеля адпачынку ад статычных пагрузак з адпачасовым рухам локпевага сустава;
2) з патрэбай хуткага тэмпу заменай кісцепальцавай рэпетыныі на мехавую. (Яркі прыклад такой замены — Домажорны фартэпіянііы эцюд А.Рубінштэйна.) Тэхнічна вызваленая версія гэтага твора пры санраўды мастацкім падыходзе да ўсіх дэталяў у эмацыяналыіым плане надае гучанню не
148
мешіі значную іірывабпасць, чым у арыгіпальнай першакрыніньг. I ўсё гэта дзякуючы магчымасці імгненнай рухомасці рэпетыцый без скажэшія тэксту.
Асэнсаванне тэхнічных форм мае працяг у вельмі важным творчым нрацэсе апрацоўкі гуку артыкуляцыі.
2. Артыкуляцыя. Работа рук на клавіятурах і з мехам
А р т ы к у л я ц ы я (лац. articulo — расчляняць, артыкуліравань, выразна, ясна вымаўляць) — спосабы вымаўлення гукаў йа музычным інструмейце ці голасам у злітнай ці расчлянёнай іх паслядоўнасці. Гукавыразпы вынік артыкуляцыі прадстаўляецца штрыхамі legato і staccato і іх разнавіднасцямі: legatissimo, non legato, maycato, portato, staccatissimo. У музычнаінструментальным мастацтвс артыкуляйыя грунтусцца на розных прыёмах рухаў пальцаў, кіспі, праднлечча, пляча ў іх рабоце на клавіятурах і з мехам. Існуе тры тэхналагічныя віды баяннай артыкуляцыі, вызначаныя трыма спосабамі атакі — мсхавай, пальцавай і мехалальцавай:
1) мехавая артыкуляцыя — гэта рух меха пры загадзя пажатай клавііпы;
2) палыіавая — нажацце клавішьг пэўным тушэ пры загадзя падрыхтаваным да руху (нацягнутым) меху;
3) мсхапальцавая — адначасовы рух меха і нажацце клавішы.
Гэтыя спосабы і складаюць характэрную выразнасць баяннага гукавыяўлення. Імі дасягаюцца ўее віды івтрыхоў і акцэнты. Існуюць аднанакіраваны і змснны рух мсха. Першы дае магчымасць пальцавай артыкуляцыі, другі — мехавай і мехапальцавай.
Баян, як вядома пнеўматычны музычны інструмент. Таму яго артыкуляцыя залежыць ад энерпі наветранага гтруменю і спосабаў кіравання ёй. Але на баяне адсутнічае магчымасць прамога ўздзеяння пальцаў на гукастваральную пабудову (язычок, планка, рэзанатар, паветраны струмснь). Гукаўтварэнне апасродкавана мсхам і клавіятурным механізмам. Толькі з іх дапамогай баяніст ажышіяўляе усе спосабы ўзбуджэння і спынсння хістанняў металічнага голасу1.
КНІГІ ОНЛАЙН
