Баяннае мастаптва ў Беларусі
Памер: 185с.
Мінск 1997
81
VII. Поліфанія:
1) фуга;
2) фугета;
3) фугата;
4) каноп;
5) інвенцыяі
6) прэлюдыяфуга (у цыкле).
Кожная з пералічаных форм мае сваё вызначэнне і складаеіша з гіэўнай колькаспі ўзаемазвязаных кампазіцыйных частак. П р о сг а й называсіша музычная форма, якая ў цэлым, (ібо ў кожнай сваёй частцы прадстаўляецца перыядам ці нерасчлянёным развіваючым пабудаваннем. Адначасткавай — тая, якая змяшчае музычную тэ.чу з развіццём у аб’ёме аднаго перыяду:
№ 2.
Как на речке, на лужке
(руе. нар. пссня)
Плавно
Прыкладам адначасткавай нростай формы могуць быць тэмы народных песень (старадаўніх сяляпскіх: каляндарных, хараводных, скокавых j працяглых; гарадскіх: рэвалюцыйных, частушак і інш.):
82
№ 3.
Полосынька
(рус. нар. чеспя)
№ 4.
Крыжачок
(белар. пар. йесня)
Апрацоўка П.Гвоздзена
Allegretto
83
дзіцячых пссень, калыханак:
шматлікіх савецкіх песень, ііапрыклад:
№ 6.
Развгтанне
Дз.Пакрас
Стрымана
84
У інструментальнай музьшы, у тым ліку у баянным рэпертуары адпачасткавая форма займае вельмі значпае мссца. Гэта танпавальныя найгрышы. дзінячыя п’есы, перакладзеныя мініянюры кампазітараў ХІХХХ ст.
Двухчасткавай н р о с т а й называецца форма, у якой пвршай часткай з’яўляецца тэма ў выглядзе перыяду, а ў другой — развіццё гэтай тэ.чы, У простай двухчасткавай форме могуць бьшь уступ і заключэнне:
№ 7.
Танец
Л.Бетховеп
Al egret to
У простай двухчасткавай форме другая частка разам з развіваючым матэрыялам змяшчае скарочаную рэнрызу тэмы першай часткі (часней за ўсё адзін з яе сказаў), У выніку такога скарачэшія рэпрыза пс выконвае ролю самастойпай часткі. Найбольшае распаўсюджапне дпухчасткавая рэпрызная форма атрымала ў кла
85
січнай інструментальнай музыны XVIII — XIX стагоддзяў (напрыклад, Лендлеры Ф.Шуберта).
П ростая трохчасткавая ф о р м а склйдяеццсіз трох частак: першая частка — тэма, другая — развіццёвае пабудавапне (сярэдзіна), трэцяя — рэпрыза. Такая форма часцей за ўсё служыць кампазіцыяй невялікіх інструментальных п’ес песеннага або танцавальнага характару. Уся іх структура часцей за ўсё грунтуедца на адной тэме, якая экснануешіа ў першай частцы, распрацоўваецца ў другой і паўтараешіа у трэцяй. Часам сусгракаюшіа п’есы, дзе тэматычны матэрыял першай і другой частак кантрастны (напрыклад, «Цюільрыйскі сад» з сюіты М.Мусаргскага «Малюнкі з выставы»).
С к л а д а н а я ф о р м а заўсёды спалучае ў сабе дзве або тры часткі, дзе кожная, або адна з іх унутры сябе складаецца з простай двух ui трохчасткавай формы. У складанай трохчасткавай форме псршая частка звычайпа уяўляе нростую трох ці двухчасткавую форму, другая можа быць такой жа, або складаіша з некалькіх незамкнёных структур, а трэцяя з’яўляіша рэпрызай. Тэмы нершай і другой частак па свайму зместу кантрастныя. Танальна яны часцей за ўсё спалучаюцца ні ў тонікасубдамінантавых пі аднайменных суадносінах. Рэпрыза можа быць буквальным ці відазмененым наўторам першай часткз. Яна не заўсёды фіксуецца нотным запісам, а абазначаецца паітальянску Da capo a) Fine^ што азпачае паўтарыць перпіую частку спачатку да слова «канец». Відазменсная рэпрыза можа адрознівацца ад першай часткі фактурнымі пераменамі.
У складанай трохчасткавай форме ствараенца музыка мпогіх жанраў. Перін за ўсё трэба назваць старадаўшя таішавальныя жанры. папрыклад, мепуэт, гавот, паланез, тарантэла і інш, Гэта ж форма тыпічная і для многіх інструментальных ігес, мініянюр. дзе вобразны строй харакгэрны эманыянальным кантрастам (скерца, накцюрк, баркарола, таката).
Адметнай асаблівасню складанай двухчасткавай формы з’яЎляешіа адсутнасць у ёй рэпрызы. Абедзве, ні адна з частак будуюшіа у простай двух ні трохчасткавай форме, Складаная двухчасткавая форма ў інструмснтальнай музыцы нрымяняецца даволі рэдка. Больш актыўнас яе прымянепне ў жанры савецкай песні, дзе выкладаюцца тэмы кантрастнага вобразнага зместу: першая, папрыклад, даецца ў мажоры, другая ў міноры ці наадварот (паказальны ў гэтых адносінах «Гімн дэмакратычнан моладзі» А.Новікава: запеў гэтай песні ў сібемоль міноры, а прынеў у Сібемол' мажоры).
Форма р о н д а заусёды мнагачасткавая. Яна грунтуенна на паўторнай (не менш трох разоў) тэме р э ф р э н а, супраньпастаўленай з тэмамі, непадобнымі адна на другую эпізодау. дВдСА і г.д. Ля вытокаў ронда стаяць старадаўнія хараводы, колавыя народныя песні. Іх асновай з яўляецца куплетная форма з прьшевам. Гістарычна склалася некалькі разнавіднасняу ронда, Сярод іх;
1. Класічнае ронда (XVIII начатак XIX стагоддзя) будуецца у простай двух ці трохчасткавай форме; мас два эпізоды (зрэдку тры); набудова эпізодаў таксама двух ці трохчаеткавая; тэма — у галоўнай таналыіаеці; кантрастны эпізод у субдамшантавай ui адпайменнай танальнасці; некантрастпы энізод часцей за ўсё ў дамінантавай танальнасці; нярэдка класічнае ронда заканчваецца кодай.
2. Куплетнае ронда мае неабмсжаваную колькасць эпізодау і правядзснняў тэмы; часткі адносна замкнутыя. тэма і эпізоды будуюшіа ў форме перыяду; тэмы эпізодаў »е ўяўляюнь сабой змястоунага кантрасту тэме рэфрэна; танальнасць рэфрэна звычайна галоўная, а выбар танальнасцяў эпізодаў вольны. Куплетнас ронда тьшічнае для музыкі франнузскіх клавесіністаў. Менавіта ў гэтай форме напісаны трывалыя ў баянным рэпертуары характэрныя п’есы Л.Дакэна. Ф.Куперэна, Ж.Рамо і інш.
3. Рамантычнае ройда мае найбольвгую колькасць эпізодаў у параўнанні з напярэднімі. У ім ускладняецца ладатанальная структура, узмацняецца кантрастнаснь тэматычнага матэрыялу рэфрэна і эііізодаў, кожная з частак падаешіа складанай шматчасткавай замкнёнай формай. Часцей за ўсс сустракаецца ў творах заходпееўранейскіх кампазітараў XIX ст., напрыклад, «Венскі карнавал» Р.Шумана.
4. Русксіе клсісічнае рош)а вызначаспца яркай кантрастнасцю і развітасцю тэм эпізодаў пры вядучым змачэнні тэмы рэфрэпа (М.Глінка. «Вальсфантазія»).
5. Сучаснае ронда ў творах савецкіх кампазітараў можа складацца пе толькі з рэфрэна і эпізодаў, але ўключань у сябе развіты ўступ і коду. Часта такое ронда адрозніваецца вялікай разгорнутасню камііазіцыі і структурнай складанасцю тэм. Нанбольш паказалыіым прыкладам такіх ропда можа служыпь фінал з сіміпорнай сапаты для баяна М.Чайкіна.
Ропда існуе як самастойная музычная форма (п’еса), так і частка цыклічнага твора (напрыклад, Ронда з Лямажорнаіі санагы В.Монарта).
87
Самай складанай і мапітабнай лічыцца сашштая форма. Яна часцей за ўсё трохчасткавая. Періная частка (экспазіцыя) змяшчае не менш двух розпых па характару і танальнаснях тэм; другая (распрацоўка) з’яўляецна іх развіццём; трэняя (рэпрыза) паўтарае гэтыя тэмы ў змененай таналыіа і абагачонай фактурпа перадачы. Экспазіцыя звычайна будуеіша з некалькіх асноўных раздзелаў:
a) г а л о ў в а я п а р т ы я — тэма. выкладзена ў асноўнай гапалыіасці;
б) с у в я з іі а я іі а р т ы я — нераходны музычны матэрыял ад галоўнай партыі да набочнай;
в) п а б о ч н а я п а р т ы я — новая па змссту тэма, выкладзепая ў адной з пабочных таналыіасцяў;
г) з а к л ю ч н а я п а р т ы я — тэматычна самастойны раздзел формы, з’яўляецца дапаўненнем да пабочнай партыі і адначасова завяршэннем экспазіцыі.
Нярэдка эксназіцыі папярэднічае ў с т у п у выглядзе самастойнай тэмы, напрыклад, у першай частцы домінорнай санаты М.Чайкіна,
Разработка развівае тэматычны матэрыял экспазіцыі. Тэмы выкладаюцца не толькі цалкам, але і фрагментарна з выдзяленнем найболып характэрных элементаў. Звычайна япы іірадстаўляюцпа структурна незамкнёпымі. У разработцы адбываецца чаргаваіше танальнасняў (звычайна з перавагай субдамінантавай групы), змяненне фактуры з магчымай яе поліфанізацыяй, паглыбленнем і разрадкай фактурных пластоў і інш,
Р э п р ы з а аднаўляе тэматычны матэрыял экспазіцыі, але ў ініпых танальных суадносінах. Тэмы тут выкладаюнна у галоўнай танальнаеці. Напрыклад, тэмы пабочнай і заключнай партый экспазіцыі, якія былі ў танальнасці дамінанты, у рэпрызе падаюцца ў галоўнай танальнасці. Адным з характэрных відаў рэпрызы з’яўляецца люстраная рэпрыза. Яе галоўнай асаблівасцю вызначаецца перадача спачагку набочнай нартыі, потым галоўнай, напрыклад, — ііершая частка Канцэрта для баяна з сімфанічным аркестрам № 1 М.Чайкіпа. Часта санатная форма заканчваецца кодай. Іншы раз кода можа быць разгорнутай, нагадваючы сабой разработку. Замацоўваючы галоўную танальнасць твора, кода можа прадстаўляць сабой трохчасткавую набудову:
а) уступная частка;
б) разработачная частка;
в) заключная частка.
88
Санатная форма мае і двухчасткавую разнавіднас ,ь. Такая структура складаецца з экспазіцыі і рэнрызы. Танальныя суадпооіны гэтых частак такія ж, як і ў санацс з разработкан. Паміж імі можа быць большменш разгорнутая сувязная пабудва.
у інструмснтальнай музыцы вызначылася форма, названая сашітай ці санатным цыклам. У санане як цыклічнай форме некалькі частак. Яны нярэдка кантрастуюпь адна з другой і дапускаюць вобразную сувязь, у якой ярка выяўляецца прышіып скразнога развіцця. Солыіаінструментальны санатны цыкл, як правіла, трохчасткавы. Але можна сустрэць 45часткавыя санатпыя цьіклы (Саната для баяна № 3 У.Залатарова, Савата № 1 А.Кусякова, Саната для баяна № 2 М.Чайкіна і інш.),
Да цыклічных твораў адносіцца і сюіта. Гэта форма змяшчас некалькі кампазіцыйна самастойных, тэматычна розпых частак. Адзінства частак сюіты абумоўлівасцца ш праграмнай задумай кампазітара, ці жанравай прымстай (нанрыклад, Сюіта «ПерГюнт» Э.Грыга, старадаўняя танцавальная сюіта).
Варыяцыі уяўляюць сабой форму, дзе пачаткова дадзсная тэма набывае шэраг відазмененых паўтораў. Варыяцыі маюць некалькі разнавідпасцяў. Напрыклад, варыяцыі на basso ostin a to дзс тэма, дадзеная ў нізкім рэгістры, нязменна і шматразова паўтараецца, а ў верхніх лініях фактуры галасы свабодна вар’іруюцна, развіваючыся рытмічна. меладычна і фактурна, Такія варыяцыі сустракаюцца часцей у старадаўняй поліфапічлай музыцы. Класічныя варыяныі ў сваёй асновс маюнь тэму, папісаную ў двухчасткавай рэпрызнай форме, раснрацаваную ў некалькіх варыяцыях. Правілам тут з’яўляецца нязменнасць формы, гармопіі, ганалыіага плапу. Часам як кантраст узнікаюнь варыяцыі ў аднаймепнай танальасці. Відазмяйенням падвяргаюцца рытм, тмп, мелодыя. У музыцы ХІХХХ ст. распаўсюджаны так званыя характэрныя варыяцыі, У такіх варыяцыях тэма можа падвяргацца глыбокім змяненням і набываць самастойнае вобразнасэнсавас зпачэнне. Прыкладам такіх варыяцьгй могуць стаць у перакладзс для баяна «Дванашіаць варыяцый на рускую тэму» Л.Бетховена. З’яўляючыоя важным формаўтваралыіым нрацэсам, вар’іраванне прадстаўляс сабой цссную сувязь творчасці выканаўнаў на гармоніку і баяне з вуснай народнапесеннай творчасцю. У народнай песпі варыяцыі ажыішяўляюцца як вынік інструментальна абагачонага наўтору, развітага ў наступных куплетах. Сродкі і прынцыпы вар’іравання tvt разнастайныя: рытаічныя, меладычныя, тэмбравыя, ладавыя, гарманічныя, фактурныя, санорныя і інш.
КНІГІ ОНЛАЙН
