Баяннае мастаптва ў Беларусі
Памер: 185с.
Мінск 1997
Сольнае выканальніцтва ў якасці каштоўнаснай сістэмы як асііова прэстыжу неадпазначнае. Яно падзяляецца па пекалькі ступеняў, адпавядаючых запросам той ці іншай сацыяльнай груны. У сувязі з тым, што на мастацкіх паказчыках найболыпай вагой валодае гэтая форма выканальніцтва, баянкты. дасягпуўшы ў ёй іюспеху, натуральна карыстаюцца вьшгэйшай прэстыжнасцю. Ім звычайна прадстаўлена філарманічная сцэна з правам сольньгх канцэртаў. Гэта грамадска прызнаныя музыканты, сярод якіх народныя і заслужаныя артысты, заслужаныя дзеячы мастацтваў. На такой жа ступені знаходзяцца высакакласпыя навукованедагагічныя кадры — дактары і кандыдаты мастантвазнаўства, прафссары, дацэнты.
Намагаішямі вучоных выканальніцкая і кампазітарская творчасць атрымліваюпь кваліфікаванае суправаджэнне, без якога немагчыма эфектыўнае рашэнпе надзснных і псрспектыўных задач маггацкай практыкі, выхаваяне новых пакаленняў музыкантаў. Выканаўцы сольных канцэртных праграм артысты філармоніі, выкладчыківучоныя, аспіранты і студэнты Беларускай акадэміі музыкі складаюць акадэмічнае асяроддзе баяннага мастацтва. Усё ў ім падпарадкавана навуковаіі арганізацыі j з яўляецца часткай адзінай сістэмы вышэйшай музычнай адукацыі. Гэта асяроддзе на сённяшні дзень мае адносна вузкую слухацкую аўдыторыю.
Прадметам і асноўным змостам творчасці тут з’яўляецца сур ёзлая музыка, на жаль, не ва ўсёй паўнаце раскрытая перад шырокай грамадскасцю. Бадай гэта і заканамерна. Многае ў ёй абумоўлена інфарматыўнай складанасцю, успрыманнс якой юлькі эмацыянальным шляхам недастаткова. Для адэкватнай ацэнкі гвора j яго інтэрпрэтацыі яна латрабуе пэўных ведаў і разумовых памагапняў. Таму ў справе наіпырэпня кола
12
аматараў сур’ёзпай баяннай музыкі важнымі з’яўляюцца ініныятывы мастацтвазнаўцаў у навуковапапулярнай лектарскай практыны, асвятляючай сэнс многіх з'яў як у рэпертуары, так і ў формах яго выканання. На кафедры баянаакардэона Беларускай акадэміі музыкі пачатак такоіі практыкі ўжо пакладзены, але ён натрабуе значнага развіцця.
У адрозненпе ад сольнай болыц распаўсюджанымі j даступнымі масаваму суб’екту творчасці з’яўляюцца ансамблсвая, аркестравая і акампаніруючая формы выканалыііцтва.
Рэспубліка Беларусь мае звыш 500 музычных школ. У кожнай з іх клас баяна налічвае нскалькі дзесяткаў баяністаў. Найболып адораныя вучяі выступаюць у якасні салістаў1. Таксама ў школах дзейнічаюць ансамблі і аркестры баяпістаў, дырыжорамі якіх выступаюць выпускнікі музычных ВНУ ці вучылішчаў. Педагагічвыя кадры для ДМШ рыхтус Беларуская акадэмія музыкі, Мінскі інстытут культуры, 10 музычных вучылішчаў, музычныя факультэты пры педагагічных інстытутах у Мінску, Віцебску. Гродне, Гомелі, Магілёвс, шэраг музычпапедагагічных, кудьтурнаасвстньіх. вучьілішчаў, вучылішчы мастацтваў. Тысячы калектываў мастанкай самадзейпасці ў Рэспубліцы Беларусь укамплектаваны баяністамі'акамнаніятарамі. Урокі спеваў, танпаў, харавыя запяткі, розныя форхы правядзення вольнага часу ў сетцы грамадскаадукацыйных школ таксама праходзяць пад баяпны акампанемент. Шырока распаўсюджаны баян у Палацах і Дамах культуры, Палацах яазашкольнага выхавання, дашкольных дзіцячых установах,
Такая масавасць, функцыяпалыіая разнастайнаснь запвярджаюнь бая'н як форму выяўлення і развіцця музычных талентаў, садзейнічаюць эфектыўнаму развіццю культуры. Дзесятк; кампазітараў (члснаў Саюза кахшазітараў РБ). дырыжоры, кіраўнікі прафесійных творчых калектываў і музычных павучальных устаноў уліліся х шэрагі творчай інтэлігснцыі і сталі' яе нацыянальны гонарам.
Коратка аб суадлосінах баяннага мастацтва і публікі. Сучасны слухач не толькі прыватная індывідуалыіасць. але і залежная ад жыцця і культуры асоба. Таму з мастацтвам
1 Рэііертуарнай асновай сольнай кашіэртнай практыкі вучняў ДМШ у большасці з’яўляюцца лёгкія па зместу жанры (як класічныя, так і сучасныя). Значнае месца займаюць таксама апрацоукі народных песснь і танцаў, эстрадная музыка,
13
яго звязвае і патрэбнасць пераадолепня эмацыянальнага дэфіцыту, і цяга да жанраў, маючых агульназначныя каштоўнасш, якія адказваюць на многія асабістыя пытанні, Складаны свет сучаснай рэчаіснасці нараджае вялікую колькасць прыхільнікаў сюжэтнага, духоўна напоўненага мастацтва, якос спрыяе Ўсведамленню бьншя. Менавіта такая цатрэбнасць узнікае тады, калі штодзёшіае жыццё перапоўнена эмоцыямі і патрабуе заснакаення, асэнсавання, г.зн. работы інтэлскту, адмежаванага ад працы і быту. I ў такіх умовах дыялог мастацтва са слухачом атрымлівае магчымасць замяшчэння рэальнасці ідэалыіай марай, руху да духоўнага аднаўлення і звяртання зноў да рэальнасці. Асоба баянісгавыкапаўцы павінна быць гатова да такога дыялогу. Тым болып што баянны рэпертуар ужо ў дастатковай меры мае высокія жанры. Адначасова адзначым: папулярласць баянных твораў, якія нясуць чыста эмацыяналыіы характар, значна большая, што не варта разумель толькі як лраяўленпе неразвітога масталкага густу. Хутчэй гэта спецыфічнае жаданне яркіх эмацыянальных раздражняльнікаў, геданістычных каштоўнасцяў, якія не заўсёды спаўна маюцна ў інтэлектуальна арыентаваных творах.
Аднак, і сур’ёзныя, і забаўляючыя жанры маюпь многа функцыянальных кропак сутыкннення. Больш таго, музычная уцеха можа стань не перашкодай сувязі масавай лублікі з высокім мастацтвам, а яго прадпасылкай, стымулам і ў выніку — шырокай дэмакратызацыі ў асяроддзі шматлікіх аматараў баяна.
Беларуская акадэмія музыкі выпускае штогод каля дваццаці баяністаў, з колькасці якіх вылучаюцца дватры ярка адораныя, добра аадрыхтаваныя салісты. Яны нярэдка становяшіа лаўрэатамі рэспублікалскіх конкурсаў, здольныя да іутэпсіўнай канцэртнай дзейнасці, дастаўляючай публіцы сапраўдную эстэтычную асалоду. На жаль, іградэманстраваны на дзяржаўных экзаменах у Акадэміі нік творчых магчымасцяў нярэдка хутка зшжаедца. Значная іх частка застаснца псзапатрабаванай. Найтанчэйшае майстэрства начынае губляцца, марнай аказваецца шматгадовая самаадданая праца.
Прычын некалькі: непаўнацэнная арганізацыя канцэртнага жылля, недаацэнка функцыянальных магчымасцяў баяпа, адсутнасць сапыяльных умоў для паспяховай дзейпасці яркіх музыкантаў. Аб талентах неабходна добра клапаціцца. Толькі ва ўмовах матэрыяльнай свабоды яны могупь самааддана працаваць і далучаць людзей да захапленпяў сваёй душы. У
14
нашай рэспублішя адораным баяністам леабходна палегчыць шлях да прызнання, адносіцца да іх з большым даверам, акружыць добразычлівасцю, і вынікі хутка з'явяцца. Свабодныя ад лііпніх жышіёвых клопатаў, яны здольны да шырокага паказу сваёй творчасці,
Сотпі гарадоў нашай рэспублікі на базс музычных вучылішчаў і школ маюць свой ачаг музычнага жыцця. Але паяўнасць камнактнай, фінансава самастойнай ні снансіруемай канцэртнай арганізацыі з пэўнай колькасцю ў ёй музыкантаў высокага класа, якія 6 карысталіся прэстыжам і дастойнай матэрыяльнай падтрымкай, tic было б залііпнім. Такая будучыня, несумненна, яаступіць. Гарантыя таму — незнішчалышя цікавасць таленавітай і моцнай духам моладзі да прафесіі музыкантабаяшста. Штогод, вытрымліваючы пяжкія конкурспыя выпрабаванні і псраадольваючы сучасныя жыццёвыя цяжкасці, юнакі і дзяўчаты налка імкнуцца аказацца ў ліку студэнтаў БДАМ. Усе яны — выхадны з сем’яў рабочых. сялян, працоўпай інтэлігенцыі — упэўненыя ў выбары свайго прафесійнага шляху. Баяніст быў і ёсць неадрыўная частка народа. Народнасць — галоўная сшлявая рыса баяннага мастацтва, бо баян — адзін з галасоў народа.
/5
1«®ШІві«В^»»І®®1іЕ»в
III.
Структурнафункцыянальныя асновы баяннага мастацтва
Найболын тынічныя асаблівасці мастаптва гармонікабаяна адлюстроўваюцца ў наступным яго вызначэнні: гістарычча абу.чоўленая агулыіасць інструментальнавыразных сродкаў язычковай клавішчапнеўматьтшй арганікі^, мануальнай тэхнікі, му зычнаінтанацыйнага зместу, які эвалюцыяніраваў ад фальклорнатворчых традыцый да развітой прафесіянальна акадэмічнай творчасці. Такое тлумачэшіс нагадвас, што баянная творчасць, як і ўсс віды мастацтваў, не можа разглядацца ў адрыве ад праблематыкі двух дыялектычна ўзаемазвязаных бакоў зместу і формы.
Умоўная мысленная дыферэнцыяпыя гэтых катэгорый арганізуе: напершае, лагічную паслядоўнасць нагляданняў за працэсам нанаўненля гукавых форм музычным зместам; падругос, абумоўлівае выяўленне унутраных супярэчнасцяў, у выніку якіх старыя формы ў музычнаінструментальным мастацтве мадыфікуюцца, або зусім знікаюць над да.мінуючым унлывам іювага зместу.
Найболып шырокімі катэгорыямі, якія адлюстроўваюць фар
1 Аргайіка (грэч. organum прылада, інструмент; музычны іяструмент; organicus механічны, машыішы; музычны, пявучы, спяваючы; organarius музыкантіпструменталіст) унутранае ўпарадкаванне, канструкцыя музычнага інструмента як арганічнай сукупнасці функцыянальных сістэм, вузлоў, дэталяў. Арганалогія навука аб музычнаінструментальнай арганіцы.
16
мальную структуру мастацтва гармонікабаяна1, выстунаюць арганіка і інструментальная тэхніка. Першая ёсць матэрыяльнаумоўная данасць музычнаннструменталыіага стылю2, незалежная ад суб'ектыўных намераў выканаўцы. Другая працэсуальнатворчая з'яўляецца спосабам музычпага выяўленпя. Абедзве катэгорыі мэтазгодныя матэрыяльныя перадумовы мастацкага выніку другасныя ў адносінах да зместу, г.зн. да музычнаінтанацыйнай сферы. У сваю чаргу. музычнаінтапаныйная сфера мяркуецца як з'ява, дзе ў цссным зліцці ўзаемадзейнічаюць змсст і форма: інтанацыя ёсць элемент музычнага вобраза <ідэйнаэмацыянальны сэне, які адлюстроўвае j пераўтварае рэчаіснасць); інтанацыя таксама j форма выяўлепня пачуішя і думкі (сукупнасць сродкаў музычнай выразнасці). Гэтыя шырокія элементы структуры, маючы кожны сваю субструктуру, азначаюцца трыма катэгорыямі: арганалогіяй, тэхна логіяй, інтаналшіяй.
1 Нараджэнне фсномена ў сферы інструментальнай музыкі мастантва ігры на ручным гармоніку адносіцца да 1822 г., калі нямецкі вынаходнік Х.Бушман (18051864) стварыў своіі прынцьш атрымання гуку з хістанняў металічнай пласцінкі. Сутнасць гэтага адкрыцця зводзіцца да падпарадкавання скорасці руху паветранага патоку (узбуджальніка гуку) непасрэдна волі. выканаўцы: гук ва ўсіх фазах свайго жывога пячэння (пачатку стацыянарнай часткі закапчэння) стаў дынамічна кіруемым. Унікальнасць новага музычнага інструмента і каштоўнасць яго канструкцыі вызначыліся магчымасцю дынамічных врацэсаў унутры працягласці тону, г.зн. у стацыянарнай частцы, што абумоўлівае ў іптанаванні разнастайнасць філіроўкі. Свае асаблівасці маюць таксама моманты пачатку і заканчэння гуку. Гэта дынамічная, артыкуляцыйная. акцэнтная шматварыянтнасць, дасягасмая з дапамогай мануальнай тэхнікі мехавядзення. Разам з тым прынцын канструкцыі самога корпуса інструмента стаў асновай не толькі для далейшага вынаходніцтва і ўдаскапалсння мануальных мсханізмаў, але і ўзбагачэння сродкаў музычнай выразнасці, спосабаў развіцця музычнай ткапіпы.
КНІГІ ОНЛАЙН
