КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Літ:. Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. Мн., 1990. С. 474—^475. АЛ.Манаенкаў. ІІАРТЫЗАНСКІ КРАЙ, гл. ў арт. Партызанскія зоны. ПАРТЫЗАНСКІ ПАР^Д 1944 Адбыўся 16 ліп. ў Мінску ў гонар вызвалення сталіцы ад ням.фаш. захопнікаў і баявых заслуг партызан, якія прымалі актыўны ўдзел у правядзенні Беларускай аперацыі 1944, у т.л. ліквідацыі акружанай групоўкі ням. войск (гл. Мінскі «кацёл»), Адбыўся на тэр. іпадрома (цяпер раён вул. Першамайскай і Чырвонаармейскай). Ва ўрачыстым мітынгу жыхароў горада (каля 50 тыс. чал.) і партызан (каля 30 тыс. чал.) прымалі ўдзел дэлегацыі воінаў Чырв. Арміі на чале з камандуючым 3м Бел. фронтам ген. арміі ІД.Чарняхоўскім і працоўных г. Горкі (цяпер Ніжні Ноўгарад у Расіі), якая перадала Мінску эшалон падарункаў. Парад прымаў нач. ЦШПР і старшыня СНК БССР П.К..Панамарэнка, камандаваў парадам нач. БШПР П.З.Калінін. Партызаны Мінскай і некат. суседніх абласцей Беларусі ішлі са сваімі сцягамі і зброяй, везлі артылерыю, ехалі на кулямётных тачанках, аўгамабілях, у тл. трафейных, самаходных гарматах. Асобнай калонай прайшла зводная група кавалерыі. Пасля парада ўдзельнікі строем прайшлі па вуліцах горада. М.Г.Нікіцін. 11АРТЫЗАНСКІ ПОЛК у В я л і к у ю Айчынную в а й н у, адна з арганізацыйных форм аб’яднання партыз. сіл у тыле ворага. На тэр. Беларусі меў абмежаванае пашырэнне. Колькасць партызан, узбраенне і структура кіра ПАРТЫЗАНСКІ 133 вання амаль такія, як у партызанскай брыгадзе. Звычайна полк падзяляўся на батальёны, роты, узводы і аддзяленні. Дзейнічала 14 палкоў, з іх 11 арганізацыйна ўваходзілі ў склад ваеннааператыўных груп (ВАГ), 3 дзейнічалі самастойна (Смаленскі, 208ы імя Сталіна, «Трынаццаць»). Усе палкі, за выключэннем Смаленскага і «Трынаццаць», будаваліся па адзінай структуры, распрацаванай штабам ВАГ пры Магілёўскім падп. абкоме КП(б)Б. Палкі мелі штаб, 1—2 дыверсійныя ўзводы, падраздзяленні баявога і матэрыяльнага забеспячэння, некаторыя — шпіталь, пасадачныя авіяпляцоўкі або шіяцоўкі для прыёму авіягрузаў. Артылерыя і станковыя кулямёты ў залежнасці ад колькасці ствалоў у палках аб’ядноўваліся ў роту цяжкай зброі або ўключаліся ў склад стралк. рот чацвёртымі агнявымі ўзводамі. Пасля злучэння з Чырв. Арміяй БШПР вызначыў палкі як брыгады. На Беларусі дзейнічалі П.п.: 1 5 ы [жн. 1943 — 28.6.1944; у Кармянскім рне Гомельскай, Быхаўскім, Бярэзінскім, Клічаўскім, Прапойскім, Чавускім рнах Магілёўскай абл.; камандзір АС.Дзямідаў; камісар І.П.Ніжнік; нач. штаба І.І.Вішнеўскі (загінуў), П.А.Віліткевіч], 1 1 3 ы (студз. — 30.6.1944; у Быхаўскім, Бялыніцкім, Клічаўскім, Магілёўскім рнах Магілёўскай вобл.; камандзіры К.М.Белавусаў, З.П.Гапонаў; камісар Дз.Я.Альховік; нач. пггаба І.Ф.Хазаў), 1 2 1 ы і м я А.М.К a с а е в а [ліст. 1943 — 30.6.1944; у Быхаўскім, Бялыніцкім, Магілёўскім рнах Магілёўскай вобл.; камандзіры А..М.Касаеў (загінуў), ААІльінскі; камісар І.М.Іваноў; нач. штаба В.М.Саўчанка, М.М.Гарусаў], 122і «За Радзіму» (кастр. 1943 — 30.6.1944; у Бялыніцкім, Шклоўскім рнах Магілёўскай вобл.; камандзір А.І.Ліпскі; камісар М.Ф. Кручынін; нач. штаба П.А.Сікорскі, МАСалтаказін), 1 5 2 і (кастр. 1943 — 24.2.1944; у Рагачоўскім рне Гомельскай, Быхаўскім, Кіраўскім, Клічаўскім, Магілёўскім рнах Магілёўскай абл.; камандзір М.Дз. Грыцан; камісары К.Н.Шыбанаў, І.С.Зычкоў; нач. шгаба І.Б.Ругман, К.В.Еўгуховіч), 2 0 8 ы імя І.В.С т а л і н a (30.8.1943 — 11.7. 1944; у Быхаўскім, Бялыніцкім, Бярэзінскім, Кіраўскім, Клічаўскім рнах Магілёўскай, Барысаўскім, Крупскім, Пухавіцкім, Чэрвеньскім рнах Мінскай, Ганцавіцкім, Лагішынскім, Пінскім, Целяханскім рнах Пінскай абл.; камавдзір Я.М.Бяспоясаў, камісар Р.І.Шчарбакоў, нач. штаба П.Ф.Бадачэнка), 255ы (ліст. 1943 — 28.6.1944; у Жлобінскім, Рагачоўскім рнах Гомельскай, Быхаўскім, Кіраўскім, Клічаўскім рнах Магілёўскай, Крупскім рне Мінскай абл.; камандзір ВАМінайлаў; камісары А.Н.Захарава, В.У.Паўлаў; нач. штаба ІАЯрымаў), 2 7 7 ы (вер. 1943 — 28.6.1944; у Быхаўскім, Бялыніцкім, Бярэзінскім, Кіраўскім, Клічаўскім, Магілёўскім, Шклоўскім рнах Магілёўскай, Крупскім рне Мінскай абл.; камандзіры І.З.Ізох, М.П.Коканцаў; камісары І.М.Гершовіч, М.І.Кніга, А.М.Радзюк; нач. інтаба С.Ц.Токараў), 4 2 5 ы (кастр. 1943 — 24.2.1944; у Рагачоўскім рне Гомельскай, Быхаўскім, Кіраўскім, Магілёўскім рнах Магілёўскай абл.; камандзір Ф.Ф.Сухаў; камісар Ц.І.Ляўшынскі; нач. пггаба В.П.Юхнаў, Ц.Я.Сакалоўскі), 5 3 7 ы [кастр. 1943 — 27.6. 1944; у Рагачоўскім рне Гомельскай, Асіповшкім, Бабруйскім, Быхаўскім, Кіраўскім, Клічаўскім рнах Магілёўскай абл.; камандзір С.Дз.Баркоўскі; камісар Ф.Ф.Дабравольскі; нач. штаб'а ААВязальшчыкаў, М.НДрозд (загінуў), МАЛеў], 6 0 0 ы (студз. — 30.6.1944; у Бялыніцкім, Бярэзінскім, Магілёўскім, Шклоўскім рнах Магілёўскай вобл.; камандзір Г.Ф.Меднікаў; камісар В.Ц.Някрасаў; нач. штаба В.Дз. Швагрынаў, ААСтанкевіч), 8 1 0 ы (кастр. 1943 — 24.2. 1944; у Рагачоўскім рне Гомельскай, Быхаўскім, Кіраўскім, Магілёўскім рнах Магілёўскай абл.; камандзір М.Л.МаксімаўЛебедзеў, камісар Дз.А.Смагін, нач. штаба А.Р.Феакцістаў), С м a л е н с к і [ліп. 1942 — 3.7.1944; у Куранецкім рне Вілейскай, Сенненскім, Талачынскім, Ушацкім, Чашніцкім рнах Віцебскай абл.; Дзямідаўскім, Касплянскім рнах Смаленскай вобл. (Расія); камандзір І.Ф.Садчыкаў камісар АФ.Юр’еў; нач. штаба Г.П.Дамарацкі, П.Г.Міняеў], «Т р ы н а ц ц а ц ь» [чэрв. 1942 — 1.6.1944; у Віцебскай, Магілёўскай, Мінскай і Смаленскай абл.; камандзіры С.У.Грышын, С.В.Пахомаў (в.а.); камісар ІА.Стралкоў; нач. штаба І.В.Узлоў (загінуў), С.П.СкварЦоў]. Літ.'. Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне,1941—1945: Энцыкл. Мн., 1990. С. 476— 479. А.Л.Манаенкаў. ПАРТЫЗАНСКІ РУХ у в а й н у 1812, баявыя дзеянні ўзброеных сялян, апалчэнцаў і атрадаў рас. арміі ў тыле напалеонаўскіх войск. Супраціўленне сялян чужынцам пачалося стыхійна як пратэст супраць гвалту, рабаванняў і марадзёрства. Ужо ў ліп. 1812 некат. сяляне Беларусі і Літвы з сем’ямі і маёмасцю ўцякалі ў лясы, дзе частка з іх аб’ядноўвалася ў партыз. атрады і выступала супраць франц. рабаўнікоў і марадзёраў. Больш шырока П.р. разгарнуўся ў канцы лета ў Смаленскай, Калужскай і Маскоўскай губ., дзе дзейнічалі атрады Е.Чацвертака, Г.Курына, Самуся (Ф.Патапава), старасціхі В.Кожынай і інш. Толькі за 5 тыдняў пасля Барадзінскай бітвы 1812 у сутычках з партызанамі захопнікі страцілі каля 30 тыс. чал. Вял. значэнне П.р. надаваў галоўнакаманд. рас. арміяй М.І.Лўтузаў, па ініцыятыве якога ў тыле ворага створаны спец. армейскія партыз. атрады. У вер. 1812 у іх складзе дзейнічала 36 казацкіх, 7 кав. і 5 пях. палкоў, 5 эскадронаў і 3 батальёны. Атрадамі камандавалі генералы і афіцэры Лз.Давыбаў, І.Дорахаў, \.Сяславін, \.Фігнер і інш. Пры садзеянні партызансялян яны раптоўна нападалі на акупантаў, знішчалі жывую сілу, парушалі сувязь з тылам, збіралі і перадавалі камандаванню звесткі разведкі. На тэр. Беларусі найб. значны П.р. быў ва ўсх. раёнах. Прыкладам эфекгыўнай дзейнасці партызан, якія дапамагалі рас. войску, можа быць атрад сялян в. Жарцы (Полацкі пав.) на чале з М.Маркавым. Гэта вёска апынулася паміж 2 корпусамі — франц. маршала Н.Ш.Мзгао і рас. ген. П.Х.Вітгенштэйна. Усё дарослае насельніцтва сяла разам з казакамі ўдзельнічала ў 2 бітвах з захопнікамі, разам з дружыннікамі пецярбургскага і наўгародскага апалчэння вызваляла Полацк. 22 чал. з іх былі ўзнагароджаны крыжамі і «Пахвальнымі граматамі». Сяляне некіторых вёсак Барысаўскага, Ігуменскага 1 інш. пав. нападалі на хлебазапасныя магазіны, рабавалі памешчыкаў, палілі іх маёнткі. П.р. і народнае апалчэнне ў вайне 1812 садзейнічалі разгрому арміі Напалеона, выгнанню яго з Расіі. Літ.: Корнейчнк Е. Белорусскнй народ в Отечественной войне 1812 г. Мн., 1962; Жй л нн ПА Гвбель наполеоновской армнв в Росснн. М., 1968; Тронцкнй НА 1812. Велнкмй год Росснн. М., 1988; Кузьмнчев АП., Аверченков НА «Я зашел на дорогу Бонапартьеву». Смоленск, 2000. Да арт. Партызанскі рух у вайну 1812. Напад сялян на французскіх фуражыраў. Мастак М.Дамашчанка. Да арт. Партызанскі рух у вайну 1812. Партызаны. Невядомы мастак пач. 19 ст. 134 ПАРТЫЗАНСКІ ПАРТЫЗАНСКІ РУХ у Вялікую Айчынную вайну!941— 4 5, састаўная частка ўзбр. барацьбы народаў Сав. Саюза супраць фаш. захопнікаў на акупіраванай тэр. СССР; важны фактар у дасягненні перамогі над Германіяй і яе саюзнікамі. Праграма разгортвання партызанскай вайны ўтрымлівалася ў дырэкіыве СНГ СССР і ЦК ВКЛ(б) ад 29.7.1941 і інш. дакументах, у адпаведнасці з якімі вялася падрыхтоўка патрыят. падполля, арганізацыя, камплектаванне і ўзбраенне партыз. атрадаў, вызначаліся задачы П.р. Ужо да канца 1941 на акупіраванай тэр. дзейнічала больш за 2 тыс. партыз. атрадаў (больш за 90 тыс. чал.). Для кіраўнііітва П.р. пры Стаўцы Вярх. Галоўнакамандавання 30.5.1942 створаны Цэнтральны штаб партызанскага руху (ЦШПР) на чале з П.К.Панамарэнкам. Прадстаўніцтвы ЦШПР былі таксама пры Ваен. Саветах франтоў, пры арміях (аператыўныя групы штабоў П.р.), якія ўзгаднялі дзеянні партызан з баявымі аперацыямі франтоў і армій. Адпаведныя штабы былі створаны для кіраўніцтва П.р. на акупіраваных тэр. саюзных рэспублік (гл. Беларускі штаб партызанскага руху), у шэрагу абласцей РСФСР. Гал. аб’екгамі нападзення партызан былі чыг. камунікацыі. За гады вайны яны ўтварылі 29 тыс. крушэнняў цягнікоў (з іх больш за 11 тыс. бел. партызаны), узарвалі 2 тыс. чыг. мастоў, што на 25% знізіла прапускную здольнасць чыгункі (гл. таксама «Рэйкавая вайна»), Партызаны грамілі гарнізоны, калоны войск, знішчалі розныя ваен. аб’екгы, парушалі лініі сувязі, выратоўвалі людзей ад вывазу ў Германію, знішчалі жывую сілу ворагаў і іх памагатых, інфармавалі насельніцтва аб падзеях на франтах, дапамагалі сялянам апрацоўваць зямлю і інш. У радах партызан змагаліся прадстаўнікі амаль усіх нацыянальнасцей і народаў СССР, а таксама грамадзяне многіх інш. краін. Базамі разгортвання барацьбы ў тыле Bopara сталі партыз. краі і зоны (гл. Партызанская зона). Усяго за гады вайны ў тыле герм. войск дзейнічала ' ’Чнютмі! ' ,| 'jtiaiammiiiH1 /" «mu,»™# >к«лм ммякі і diet МЛДОйіТОвКМЮП’ГшіЬШвм.км «««»<«« і «жч»" ’«*«