• Газеты, часопісы і г.д.
  • Беларуская энцыклапедыя Т. 18

    Беларуская энцыклапедыя Т. 18


    Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
    Памер: 472с.
    Мінск 2004
    973.34 МБ
    Беларуская энцыклапедыя Т. 1
    Беларуская энцыклапедыя Т. 1
    Беларуская энцыклапедыя Т. 8
    Беларуская энцыклапедыя Т. 8
    Беларуская энцыклапедыя Т. 9
    Беларуская энцыклапедыя Т. 9
    Беларуская энцыклапедыя Т. 12
    Беларуская энцыклапедыя Т. 12
    Беларуская энцыклапедыя Т. 13
    Беларуская энцыклапедыя Т. 13
    Беларуская энцыклапедыя Т. 15
    Беларуская энцыклапедыя Т. 15
    Беларуская энцыклапедыя Т. 16
    Беларуская энцыклапедыя Т. 16
    �пектраскапіі, медыцыне, ядз. фізіцы, тэлебачанні і інш.
    
    ЭЛЕКТРОННАДЗІРАЧНАЯ ВАДКАСЦЬ, кандэнсаваны стан нераўнаважнай электроннадзірачнай плазмы ў крышт. паўправадніках. Утвараецца, калі канцэнтрацыя электронаў у зоне праводнасці і дзірак у валентнай зоне і/ці эксітонаў перавышае некаторае крытычнае значэнне.
       Пры крытычнай канцэнтрацыі электроннадзірачных пар адбываецца звадкаванне эксітоннага газу, у выніку чаго ўзнікаюць кроплі Э.дз.в., якія суіснуюць з газам эксітонаў, электронаў і дзірак. Кроплі Э.дз.в. ўяўляюць сабой «згусткі» ўведзенага ў крышталь узбуджэння. Энергія ўзбуджэння вылучаецца ў працэсе рэкамбінацыі электронаў і дзірак. Утварэнне Э.дз.в. больш імаверна ў непрамазонным паўправадніку, энергія электронаў (дзірак) якога мае некалькі мінімумаў (максімумаў) пры розных значэннях квазіімпульсу.
       Літ:. Электроннодырочные каплм в полупроводннках. М., 1988. М.А.Паклонскі.
    
    ЭЛЕКТРбННАДЗІРАЧНЫ ПЕРАхбд, р—йп е р а х о д, вобласць паўправадніка, у якой тып эл. праводнасці мяняецца ад дзірачнай р (легіраванай акцэптарамі) да электроннай п (легіраванай донарамі).
       Пры адсугнасці току кантактнае эл. поле, накіраванае ад нескампенсаваных электронамі праводнасці дадатна зараджаных донараў да нескампенсаваных дзіркамі адмоўна зараджаных акцэптараў, перашкаджае дыфузіі электронаў і дзірак насустрач алзін аднаму. Падвойны электрычны слой паміж электранейтральнымі р і лабласцямі з’яўляецца энергет. бар’ерам для руху электронаў /ьвобласці ў рвобласць і дзірак рвобласці ў лвобласць. Калі знешні дадатны эл. патэнцыял прыкладзены да /ьвобласці, а адмоўны — да лвобласці, г.зн. знешняе эл. поле накіравана процілегла кантактнаму полю, то энергет. бар’ер
    
    
    
    
    1
    
    _1— U,
    
    
    Да арт. Электроннадзірачны пераход: 1 — схема рппераходу (з электрычнымі кантактамі); 2 — залежнасць току / праз рппераход ад рознасці электрычных патэнцыялаў U паміж электранейтральнымі р і пабласцямі: Ц — напружанне адкрывання рппераходу; Iₛ — ток насычэння; U₂ — прабіўное напружанне (|(/₂| »|U]p. Залежнасці I(U) пры прамым і адваротным зрушэннях прыведзены ў розных маштабах.
    
    
    ЭЛЕКТРОННА 97
    
    для руху электронаў і дзірак памяншаецца (прамое з р у ш э н н е). Калі дадатны патэнцыял прыкладзены да лвобласці. а адмоўны — да рвобласці, то энергет. бар’ер павялічваецца (адваротнае зрушэнне). Адсюль вынікае асн. ўласцівасць р—лпераходу — залежнасць яго супраціўлення ад напрамку і велічыні знешняга эл. поля. Пры прыкладанні да Э.дз.п. дастаткова вял. адваротнага зрушэння ўзнікае электрычны прабой р—лпераходу, і ток рэзка нарастае. Залежнасць таўшчыні падвойнага эл. слоя ад рознасці патэнцыялаў паміж п і рабласцямі дае магчымасць выкарыстоўваць Э.дз.п. як кандэнсатар з ёмістасцю, кіравальнай знешняй крыніцай эл. поля. На залежнасці току насычэння ад розных знешніх уздзеянняў (цеплавых, мех., аптычных і інш.) заснаваны прынцыпы работы датчыкаў тры, ціску, іанізавальных выпрамяненняў і інш. Э.дз.п. — аснова многіх паўправадніковых прылад (транзістараў, тырыстараў. лазерных дыёдаў. сонечных батарэй і інш).
    Літ:. Гл. да арт. Паўправадніковыя прылады. М.А. Паклонскі.
    
    ЭЛЕКТРбННАібННАЯ ЭМІСІЯ, выпрамяненне іонаў з паверхні цвёрдага цела пры апрамяненні яго патокам электронаў; від іоннай эмісіі.
    
    ЭЛЕКТРбННАПРАМЯНЁВАЕ НАНЯСЁННЕ ПАКРЬІЦЦЯЎ, выпарное асаджэнне ў вакууме на дэталі адна і шматкампанентных пакрыішяў У выніку нагрэву і расплаўлення матэрыялаў патокам паскораных электронаў. Распыляюць металы, сплавы, аксіды, карбіды, селеніды, сульфіды, тэлурыды, хларыды, палімеры, шкло. Таўшчыня пакрыццяў — ад некалькіх мікраметраў да некалькіх міліметраў, скорасць іх нанясення (да 50—100 мм/мін) больш высокая ў параўнанні з інш. тэхналогіямі. Выкарыстоўваецца ў электроніцы, для нанясення пакрыццяў на рулонныя і ліставыя матэрыялы з паперы, пластыку, шкла, металаў і інш.
      Літ:. Шнллер 3, Г а й з н г У., П а н ц е р 3. Электроннолучевая технологня: Пер. с нем. М . 1980; М о в ч а н Б.А., М a л а ш е н к о Й.С. Жаростойкне покрытня, осаждаемые в вакууме. Кнев, 1983.
    І.Л.Побаль.
    
    ЭЛЕКТРбННАПРАМЯНЁВАЯ АПРАцбЎКА матэрыялаў, змена фізікамех. і хім. уласцівасцей матэрыялаў пад уздзеяннем патоку паскораных электронаў. Праводзіцца ў рэжымах тэрмічнага, нетэрмічнага, праменехім. і радыяцыйнага ўздзеяння. Абумоўлена перадачай кінетычнай энергіі, якая вылучаецца пры тармажэнні паскораных да высокіх скарасцей электронаў.
      Тэрмічныя працэсы Э.п.а. ўключаюйь электроннапрамянёвы пераплаў, электроннапрамянёвую зварку і пайку, электроннапрамянёвае нанясенне пакрыццяў, электроннапрамянёвае мадыфікаванне матэрыялаў, свідраванне, рэзку, гравіроўку і інш.; р а д ы я ц ы й н ы я — намнажэнне радыяцыйных дэфектаў, полімерызацыю і ацвердзяванне матэрыялаў. Дыяметр патоку электронаў ад 0,1—1 мм пры свідраванні і зварцы да 10— 1000 мм пры радыяцыйных працэсах. Прастата кіравання электронным праменем спрыяе аўтаматызацыі і камп'ютэрызацыі працэсаў.
      4.  Зак. 111.
    
    
    Выкарыстоўваецца ў ядз. энергетыцы, радыёі мікраэлектроніцы, авіякасм. прамсці, машынабудаванні і інш.
       Літ:. Шмллер 3., Гайзн г У., П а н ц е р 3. Электроннолучевая технологмя: Пер. с нем. М., 1980; 111 нпко А.А., П о боль Н.Л., Урбан 11 Г. Упрочненне сталей н сплавов с нспользованнем электроннолучевого нагрева. Мн., 1995. І.Л.Побаль.
    
    
    
    Схема электроннапрамянёвай зваркі: 1 —катод, які пры награванні вылучае электроны, што фарміруюцца ў пучок 2; 3 — магнітная лінза, якая факусіруе пучок на загатоўцы 5; 4 — шпуля, якая перамяшчае электронны прамень.
    
    
    
    Схемы канструкцый электроннапрамянёвых пячэй: a — з несфакусіраваным прамянём; б — з факусіраваным прамянём; РЭ — расходны электрод; КК — кальцавы катод; A — паскаральны анод; МФС — магнітная факусіруючая сістэма; Кр — крышталізатар; Зл — злітак; ВС — вакуумная сістэма; Ш — шыхта.
    
    
    
    ЭЛЕКТРбННАПРАМЯНЁВАЯ ЗВАРКА, працэс атрымання нераздымнага злучэння метал. вырабаў з расплаўленнем краёў злучальных частак пучкамі паскораных электронаў. У адрозненне ад інш. відаў зваркі забяспечвае высокую дакладнасць вырабу дэталей пры высокай прадукцыйнасці работы.
      Выконваецца пры высокім ці сярэднім вакууме, а таксама пры атм. ціску. Пучок паскораных электронаў ад электроннай пушкі факусіруецца і накіроўваецца на зварачны стык. Малы аб’ём расплаўленага металу (у параўнанні з інш. відамі зваркі) і кароткачасовасць цеплавога ўздзеяння забяспечваюць нязначныя цеплавыя дэфармацыі злучаных дэталей. Дазваляе зварваць за 1 праход металы і сплавы таўшчынёй да 250 мм і больш, у т.л. дэталі, якія могуць мець розную таўшчыню. Дае магчымасць злучаць дэталі з сталі, чыгуну, алюмінію, медзі, тытану, тугаплаўкіх металаў і іх сплаваў, а таксама папярэдне тэрмічна загартаваныя дэталі, для якіх непажаданая далейшая тэрмічная апрацоўка. Э.п.з. выкарыстоўваецца ў ядз. энергетыцы, радыёі мікраэлектроніцы, авія і касм. тэхніцы, прылада і машынабудаванні і інш.
      Літ.: Электроннолучевая сварка. Кнев, 1987; Кайдалов А.А. Электроннолучевая сварка н смежные технологмн. Кнев, 1998.
    І.Л.Побаль.
    
    ЭЛЕКТРбННАПРАМЯНЁВАЯ ПЕЧ, высокавакуумная печ для атрымання асабліва чыстай сталі і тугаплаўкіх матэрыялаў. Награванне ў ёй заснавана на пераўтварэнні кінетычнай энергіі электронаў, паскораных пры іх ударах аб паверхню аб’екта, што награваецца. Гл. гаксама Электроннапрамянёвы пераплаў.
    
    ЭЛЕКТРбННАПРАМЯНЁВАЯ ТРЎБКА, электроннапрамянёвая п р ы л а д а, электравакуумная пршада, у якой для светлавой індыкацыі, камутацыі і інш. выкарыстоўваецца вузкі электронны пучок, які фарміруецца і кіруецца па інтэнсіўнасці электронным пражэктарам. Становішча пучка ў прыладзе змяняецца з дапамогай адхіляльнай сістэмы.
      У асцылаграфічных і прыёмных тэлевізійных трубках электронны прамень стварае на люмінесцэнтным экране свя'лівыя пункты, у выніку чаго ствараецца бачны відарыс. У назапашвальных і перадавальных тэлевізійных трубках электронны прамень абягае (сканіруе) мішэнь і пераўтварае бачны відарыс у відэасігнал. У электронных камутатарах электронны прамень абягае ў пэўным парадку ізаляваныя адзін ад аднаго электроды (ламелі), далучаныя да знешніх эл. ланцугоў.
    
    ЭЛЕКТРбННАПРАМЯНЁВЫ ПЕРА
    ПЛАЎ, працэс атрымання зліткаў і адлівак з чыстых і звышчыстых металаў (найперш тугаплаўкіх і высакародных), а таксама сплаваў у высокім вакууме ў электроннапрамянё'вых печах. Маса зліткаў — ад дзесяткаў грам да дзесяткаў тон.
       Крыніца электронаў — электронныя пушкі (ад адной да 6—8) сумарнай магутнасцю да
    
    
    98 ЭЛЕКТРОННА
    
    5,6 МВт. Метал, што пераплаўляецца, падаецца ў зону дзеяння электроннага праменя ў выглядзе расходнага электрода, злітка, гранул, парашку і інш. Расплаўлены метал сцякае кроплямі ў водаахаладжальны крышталізатар — уліўніцу (пры наплаўленні злітка) ці тыгель (пры атрыманні фасонных адлівак і вырошчванні монакрышталёў), або ў халодныя подавыя ёмістасці (пры рафінаванні вадкага металу). Рафінаванне металу ажыццяўляецца пры расплаўленні і вытрымцы яго вадкім на працягу зададзенага часу. Ступень ачысткі металаў ад уключэнняў і дамешкаў вызначаецца трай і працягласцю нагрэву. Э.п.п. значна паляпшае мех. характарыстыкі металу і сплаваў; дасягаецца спалучэнне металург. чысціні металу, якасці паверхні злітка і яго мікраструктуры з эканам. эфектыўнасцю працэсу.
       Літ:. Тнхоновскнй А.Л., Тур А.А. Рафннмрованне металлов н сплавов методом электроннолучевой плавкм. Кмев. 1984; Электроннолучевая плавка. Кнев, 1997.
    І.Л.Побаль.
    
    ЭЛЕКТРбННАСВЕТЛАВЬІ ІНДЫКАТАР, электронны індыкатар настройкі, электравакуумная прылада для візуальнага вызначэння (індыкацыі) узроўню эл. сігналу ў ланцугах радыёэлектроннай апаратуры.
       У адным балоне размешчаны кіроўнае прыстасаванне (пераважна трыёд), што ўзмацняе эл. сігнал, і індыкатарнае прыстасаванне з люмінесцэнтным экранам, дзе высвечваюцца пэўныя фігуры, памеры і размяшчэнне якіх залежаць ад выхаднога сігналу кіроўнага прыстасавання. Выкарыстоўваюцца для дакладнай настройкі лямпавых радыёпрыёмнікаў, індыкацыі ўзроўню запісу ў магнітафонах, індыкацыі нуля ў радыёэлектроннай апаратуры і інш.
    
    ЭЛЕКТРбННАЯ ВЫЛІЧАЛЬНАЯ МА
    ШЫНА (ЭВМ), вылічальная машына, у якой апрацоўка інфармацыі адбываецца з дап