Гістарычны альманах 1

Гістарычны альманах

1
62.23 МБ

⁴⁵ Дзённік М.Ромера. Т. 4. S. 404. Запіс ад 4(17),03.1915 г.

44

Гісторыя

палітыкаў, далёкіх ад тагачаснай рэчаіснасці? Ці напоўсвядомай праявай глыбінных падстаў беларускалітоўскай гісторыі? Гэтыя і іншыя пытанні яшчэ чакаюць сваіх даследчыкаў.



Дадатак 1.

Б/п. [А.Луцкевіч?]. Нацнональные течення н демократня // Вечерняя газета. 1914. № 468.

     Во всех столкновеннях на нацнональной почве  напрнмер, между полякамн н лнтовцамн* н др.  серьёзная роль прннадлежнт той массе народной, которая менее всего сознаёт свою нацнональную прннадлежность. Эта аморфная в нацнональном отношеннн масса легко может быть нспользована в корыстных целях каждой нз борюіцнхся сторон: все завнснт от средств воздействня, нмеюшнхся в нх распоряженнн.
     Когда польскнм нацноналнстам нужно прндать больше весу свонм выступленням, онн заявляют, что говорят от нменн "польскнх масс",  т.е. аморфной массы, которую лнтовцы м белорусы прнзнают своей. Некоторые перноднческне нздання не постеснялнсь даже прнзнать учнненный в костеле св. Ноанна фанатнзнрованной толпой скандал "сознательным выступленнем польской демократнн"**. Точно также лнтовскне нацноналнсты  нанболее крайнне  склонны утверждать, что в Лнтве совершенно нет польскнх народных элементов  даже в городскнх центрах, где об этом, собственно, спорнть не прнходнтся.
     Подобную картнну являют н русскобелорусскне отношення, равно как польскобелорусскне. Недостаточно сознаюшую свою нацнональную обособленность белорусскую массу представнтелн русского н польского нацмоналнзма счнтают "своей": русскне  православную часть, полякн  католнческую. Й обе народностн, счнтаюіцня себя прнзваннымн господствовать в Белорусснн, во всех случаях, где требуется поддержка массы, говорят опятьтакн от нменн безсознательных белорусов.
     Спор нзза этой аморфной массы н является главным основаннем для нацнональных треннй н нацнональ


* Тут і далей А.Луцкевіч мае на ўвазе летувісаў.  А.С.

  Размова ідзе пра выбух незадавальнення часткі католікаў увядзеннем летувіскай мовы ў дадатковае набажэнства.  А.С.

45

Алесь Смалянчук

ной борьбы в нашем крае. Н потому невольно прнходнтся нскать разрешення спорных вопросов на почве выясненмя фнзнономнн "этнографнческого матернала"  народа.
     Нацнональныя двнження  лнтовское н белорусское до нзвестной степенн разрешают нх, но лншь постольку, поскольку от самозаіцнты н восстановлення свонх естественных прав возрождаюшняся народностн не переходят к полнтнке захвата, характерной для нацноналнстнческнх групп. Н нашнх больных вопросов не разрешат нн русскне, нн белорусскне, нн польскне, нн лнтовскне нацноналнсты: вся надежда на те демократнческне элементы, которые в среде возрождаюіцнхся крестьянскнх народностем обычно  да н в нашем крае  нграют руководяшуюроль.
     Просмотрмте хотябы ряд номеров русскнх, польскнх, лнтовскнх іі белорусскнх демократнческнх нзданмй,  н вы везде увнднте горячее стремленне к созданню мнрного modus'a vivendi, к достнженню условнй, прн которых за каждой народностью было бы прнзнано право на самоопределенне, прн которых право это могло бы осушествлягься в действнтельностн. Везде горячо прнветствуется пробужденне нацнонального самосознання в этом "этнографнческом матернале", нз которого сейчас каждый делает, что угодно, стараясь нспользовать для свонх полнтнческнх целей. Стремленням нацноналнстов к захвату демократня протнвопоставляет нацнональную свободу, вполне справедлнво счнтая, что только путем сознательного размежевання народностей возможно ммрное сотрудннчество нх на пользу края.
    ’ ГІроцесс іінднвндуалнзацнн народностей захватывает всю Западную Европу, захватнл м Россню м наш край в частностн. Этот процесс сейчас заметен н средм еврейского населення в Польше (особенно в связн с бойкотом* ) н у нас.
     Но еслн в Польше действует прнчнна случайнаго характера, то у нас этот процесс вызван темн ненормальнымн отношеннямн, какне установнлнсь между прмнявіпнм русскую культуру н язык еврейством н другнмн нацнональностямн края. Теченне, нмеюіцее конечной целью эманснпацню еврейской народностн, выходнт не нз большнх центров, где для него почтн нет места. а нз местечек н уездов, где еврейскнй элемент находнтся в непосредствеяном оошеннн с народной массой другой нацнональностн.

* Маецца на ўвазе байкот яўрэйскага гандлю і рамяства ў Царстве Польскім, які быў ініцыіраваны польскімі шавіністамі. А.С.

46

Гісторыя

Оттуда ндет нннцнатнва создання соответственцой прессы, а нздаюіцнйся в Внльне на разговорном еврейском языке журнал "Дн Нднше Вэлт" за последнее время стал уделять много места вопросу о взанмоотношеннях еврейской демократвв н демократнн другнх народностей, указывая, что нменно ннднвндуалнзацвя евреев может создать почву для установлення мврного modus'a vivendi.
     Мы, понятно, вполне сознаем, что прн развмтнн каждой нацнональностн в ней совершается процесс днфференцвацвн, что возннкают нацноналйстнческне течення, враждебныя ндеалам краевой демократнв. Но тем серьезнее задача демократнческнх элементов всех месгных народностей, связанных обшей террнторней н обшнмв ннтересамн: задача эта  борьба с проявленнямн нацмоналнзма в своей нацнональной среде н обьедвненнн всей краевой демократнн.



Дадатак 2.

ана. [А.Луцкевіч]. Край і на^од // Наша Ніва. 1912. № 28


     Кожын чэлавек працуе дзеля таю, каб жыць. Жаданьне паддзержаць сваё жыцьцё  гэта агульная мэта. Так вядзецца ад найдаўнейшых часоў, і мэта прапьі людзей астаецца тая самая. Змяняецца толькі спосаб і форма яе.
     Тысячы гадоў таму назад людзі жылі, бытцам зьверы, па лясох і карміліся мясам тых зьвероў, каторых самі забівалі. Жылі яны ўсе паасобку, або сваёй невялічкай сямьёй, бо іх дзеці, як падрасталі, ішлі далей сваёй дарогай, пакідаючы бацькоў. Тады кожын глядзеў на другога, як на ворага: адзін у аднаго адбіваў пажыву. Цяжкіе то былі часы: апрача сіл прыроды, с каторымі чэдавек ня ўмеў змагацца, апрача дзікіх зьвяроў, што яго лёгка маглі зніштожыць,  усюды прыходзілася перэмагшь ешчэ і сваіх жэ братоўлюдзей за кусок мяса, за яду.
     Малапамалу людзі гіерэхадзілі да працы на ральлі. Тут семья не разбегалася па лясох за пажывай, каторай раней кожын шукаў толькі для сябе: тут была ўжо патрэбна супольная праца многіх рук, і семья паша разрастацца. Гэтак складаўся род, а пазьней і цэльнае племя. Ведама, і тады кожын думау першнаперш аб сабе і сваёй карысьці, але ўжо людзі зразумелі, што, працуючы разам, кожын больш лягчэй прыдоае пажывы, чым працуючы асобне, дый ад дзікіх зьвероў ад ворагоў будзе зашчыта. Чэлавек, працуючы для сябе, працаваў ужо крьіху і для



47

Алесь Смалянчук

іншых. Быў заведзен раздзел працы: каму што было пад сілу, хто да чаго быў складней, той і рабіў тое: хто зямлю вырабляў, хто на палеваньне хадзіў, хто хатніе работы рабіў, ці жывёлу дагледаў.
      Разрасталіся роды, племёны; паяўляліся гасударсівы. I ўсюды, куды не глянь, бачым адно: ўсё болей і болей развіваецца супольнае, грамадзянскае жыцьцё і праца усяго племені, усяго народу вядзецца дзеля карысьці ўсіх разам і кожнаго паасобку. Грамадзянская праца дзеля агульнай карысці пераходзіць і за граніцы аднаго гасударства: яна агортывае ўвесь сьвет. I наш селянін, сеючы жыта, што пасьля паедзе ажно у Англію, так сама памагае англічанам, як англічане, выдумываючы і робячы розные машіны і прылады, прыносяць карысць нам.
      Чым вышэйша культура населеньня, тым лепей яно разумее, што багацьце, напрыклад, купецкаго стану можэ узрастаць толькі тады, калі багацее і развіваецца ўвесь край, калі селяне больш дабра маюць на прадажу і больш тавароў купляюць; гэтак сама для вёскі мае вялікую вагу развіцьцё таргоўлі, бо тады за ўсё, што родзіць зямелька, можна і лепшую цэну дастаць, і прадаць лягчэй, дый танней абходзіцца тое, што да гаспадаркі патрэбна. Адным словам, чым барджэй развіваецца экономічнае жыцьцё старонкі, тым лепей жыць кожнаму стану.
      Хто ўсё гэта уцяміў, той зразумее, што працуючы дзеля падняцьця роднаго краю, ён прыдбае карысць і для сябе, усё роўна, ці то будзе купец, ці селянінхлебароб, ці фабрыкант, або памешчык.' Падыймаць экономічнае жыцьцё сваей старонкі, развіваць яе творчэскіе сілы і культуру  вось задача, дзеля каторай могуць працаваць усе жыцелі, ня гледзячы на іх палажэньне ў грамадзянстве, заняцьце, стан, заможнасць: будучына [жыцеля] звязана з будучынай таго краю, дзе ён жыве.
      Праўда, кожын знае, што ўсе станы вядуць заўсягды між сабой экономічную вайну: селянін і рабочы дабіваюцца вялікшай платы за сваю працу, карацейшаго рабочаго дня; фабрыкант і памешчык оачуць сваю карысць у тым, каб плату ўрэзаць, а лік гадзін працы павялічыць. Гэтак сама карысць гандляра вымагае, каб даражэй прадаць свой тавар, а купіць яго танна; сельскі гаспадар, наадварот, хацеубы таму гаспадару сваё дабро прадаць дорага, а за яго тавар аддаць менш грошы. I ўсёж такі для ўсіх будзе карысна, калі іх агульнае экономічнае жыццё будзе шпарка развівацца, а не стаяць на мейсцы, калі ўвесь край будзе багацець.
      Багата ёсць прычын, каторые спыняюць развіцьцё экономічнаго жыцьця кожнай старонкі. Між імі бачым

48

Гісторыя

такіе прычыны, як суровасць клімату, неўраджайнасць зямлі, балоты, або недахват вільгаці, камяністыя горы і іншыя прыродныя варункі. I ўсёж такі розум людзкі і праца здалелі іх шмат перэмяніць: балоты асушаюць, дзе суха  ваду праводзяць і г.д. Калі з гэткімі прычынамі чэлавек спраўляецца, дык німа споркі, што можна справіцца і з такімі прычынамі, каторые крыюцца ў самых людзях, у грамадзянстве. Проці цемнаты, проці санлівасьці і ленасці ваеваць можэ кожын, пашыраючы прасьвету, развіваючы экономічную самапомач, заводзячы ўселякіе грамадзкіе організаціі і ўстройствы.
      Развіцьцё экономічнаго жыцьця і прасьветы  гэта дзьве дарогі, па каторых кожын народ, кожын край ідзе да культуры.
      Алё і развіцьце культуры спатыкае часта шмат перашкод. Багата людзей і дагэтуль не разумее, ці ня хочэ разумець, што развіваць культуру і выяўляць свае творчэскіе сілы кожная нація можэ тады, калі ёй дадзена на гэта поўная воля. Поўная свабода культурнанаціональнаго развіцьця  гэта першы варунак для развіцця такога краю, дзе, як у Беларусі і Літве, жыве ажно пяць асобных нацьій: беларусы, літвіны, расейцы, палякі, жыды; толькі тады будзе падыймацца агульная культура краю, калі кожная нація здалее развіваць у сябе ўсе творчэскіе сілы, развіваць сваю національную культуру. Ізноў жэ пры развіцьці краёвай культуры хутчэй ідзе развіцьцё культуры ў кожнан націі.