⁴ Сідарэвіч А. Антон Іванавіч Луцкевіч // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі (далей ЭГБ). Т. 4. Мінск, 1997. С. 402403.
У.Конак лічыць, што гэтьі псеўданім мог належаць М.Бабровічу ("Лявону Гмыраку"). Гл. ЭГБ. Т. 2. Мінск, 1994. С. 9.
⁵ Дзённік М.Ромера. Т. 2. S. 450. Запіс ад 8(21).11.1912 г.
“ Публіцыст і перакладчык. 3 1909 г. супрацоўнічаў з "Нашай Нівай". Друкаваўся пад крыптонімамі (Я.О., Я.Мскі, Я.М., імі) або псеўданімамі (Кірмашова Пч, Окліч Янка). 3 1912 г. У "Кур'еры краёвым”. Адзін з заснавальнікаў кнігавыдавецкага таварыства "Наша хата". 3 канца 1917 г. жыў у Варшаве. М.Ромер характарызаваў яю ў сваім дзённіку як паляка, які актыўна працаваў у беларускім руху і часам "дзейнічаў як беларускі нацыяналіст" (Дзённік М.Ромера. Т. 2. S. 178. Запіс ад 10(23).02.1912 г.).
31
Алесь Смалянчук
прапанавалі двайное рэдактарства, і нават пагаджаліся на тое, што беларускі рэдактар будзе мець толькі права дарадчага голасу. А.Луцкевіч, магчыма, палічыў для сябе больш важнай працу у "Вечерней газете". Усё ж такі дэмакратычныя элементы сярод польскай грамадскасці ў параўнанні з рускай былі значна мацнейшымі. Кампанію Л.Абрамовічу павінен быў скласці Я.Манькоўскі. Апроч гэтага прапанавалася існаванне двух рэдакцыйных рад або адной супольнай. Аднак палякі вырашылі весці перагаворы толькі з мэтай выкарыстання сабраных беларусамі сродкаў⁶. М.Ромер як прыхільнік рэальнага супрацоуніцтва параіў А.луцкевічу самастойна распачаць выданне польскамоўнай газеты⁷. Ен разлічваў, што пасля выхаду першых нумароў палякі далучаіша да беларускай ініцыятывы. АЛуцкевіч так і зрабіу. Беларусы выкарысталі ліцэнзію на выданне "Кур'ера краёвага", выдадзеную ўладамі аднадумцу М.Ромера Юліўшу Сумароку.
8(21).12.1912 г. выйшаў першы нумар "Кур'ера краёвага". Яго рыхтаваў Яззп Манькоўскі, але праграмны артыкул напісаў Антон Луцкевіч⁸.
Выйсце першага нумара сапраўды актывізавала польскабеларускія перагаворы, але паразуменне так і не было дасягнута. Галоўнай прычынай оыло імкненне большасці польскай групоукі атрымаць газетуў выключна ўласнае распараджэнне’. (Так, па меньшай меры, бачыліся перагаворы М.Ромеру.) Беларусы з гэтым пагадзіцца не маглі.
М.Ромер досыць высока ацэньваў узровень публіцыстыкі першых нумароў "Кур'ера краёвага". Ен спадзяваўся на з'яўленне такога органа дэмакратычнага краёвага друку, пазіцыя якога будзе адпавядаць ягонаму разуменню краёвасці.
Галоўнай прычынай поспеху новай "польскай" газеты М.Ромер лічыў ідэйнае кіраўніцтва Манькоўскім з боку Антона Луцкевіча і непасрэдны ўдзел беларускага дзеяча ў падрыхтоўцы гэтых нумароў да выдання.
У сваіх ацэнках "Кур'ера" М.Ромер неаднаразова звяртаў увагу на ролю А.Луцкевіча: "Адным з галоўных, хоць звонку непрыкметных супрацоўнікау газеты з'яўляецца Антон Луцкевіч, адзін са стаўпоу "Нашай Нівы". Гэта, магчыма, самы дзелавіты раоотшк і самая
⁶ Дзённік М.Ромера. Т. 2. S. 435. Запіс ад 24.10(6.11).1912 г.
⁷ Там жа. S. 445. Запіс ад 3(16).11.1912 г.
⁸ Там жа. S. 450. Запіс ад 8(21).11.1912 г.
⁹ Там жа. S. 464. Запіс ад 22.11.(5.12).1912 г.
32
Псторыя
здольная галава беларускага народнага руху. Адначасова ён рэдагуе "Вечерніою газетул. Антон Луцкевіч трымаецца трохі ў ценю, не становіцца на чале "Kvp'epa краёвага",. але фактычна выконвае "партыю першай скрыпкі". Ен аказвае рашаючы ўплыў на кірунак і арганізацыю газеты"¹⁰*.
На пачатку сакавіка 1913 г. М.Ромер прыняў запрашэнне ўвайсці ў склад рэдакцыі "Kyp'epaf'. Разам з ім увайшоў і А.Заштаўт. Яны павінны былі узмацніць творчыя магчымасці рэдакцыі і кампенсаваць занятасць А.Луцкевіча. Апошні не быў у стане рэгулярна дапамагаць Я.Манькоўскаму. Да таго ж, можна меркаваць, што беларускі дзеяч быў зацікаўлены ў тым, каб "Кур'ер краёвы", захоўваючы вызначаны накірунак, станашўся ўсё больш польскім па складу сваёй рэдакцыі. Фактьічнае кіраўніцтва "Кур'ерам" з боку А.Луцкевіча ў першыя месяцы існавання гэтай газеты не было таямніцай для дзеячаЎ дэмакратычнай плыні польскага руху. "Пшэглёнд Віленьскг' ў палеміцы з "Кур'ерам” неаднаразова выказваў сумненні ў сапраўднай польскасці газеты і дазваляў саое празрыстыя намёкі на "пабочныя ўплывы" у яе рэдакцьй. Усё гэта магло прывесці да дыскрэдытацыі газеты сярод польскай грамадскасці.
М.Ромер актыўна ўключыўся ў працу. Аўтарытэт гэтага вядомага грамадскага і палітычнага дзеяча значна павысіў цікавасць да газеты з боку польскай грамадскасці. Ягоныя артыкулы звычайна’ выходзілі пад лёгка пазнаваемымі крыптонімамі: "m.r.", "m." Іншым разам ён падпісваўся сапраўдным прозвішчам. А вось А.Луцкевіч паранейшаму захоўвау у таямніцы свой удзел у выданні. Імя беларускага дзеяча або тыя крыптонімы ці псеўданімы, пад якімі ён выступаў раней на старонках іншых органаў друку, у "Кур'ерьг не сустракаліся ніколі. Аднак спалучэнне дзённікавых запісаў з публікацыямі "Кур'ера" дазволіла вызначыць два псеўданімы А.Луцкевіча: "Веслаў Каліноўскі" і "Квец". Гісторык Ян Юркевіч вызначыў яшчэ адзін "Генрык Букавецкі"¹¹.
¹⁰ Дзённік М.Ромера. Т. 3. S. 61. Запіс ад 27.02(12.03). 1913 г.
Пераклад з рускай і польскай мовы А. Смаленчука. У беларускіх тэкстах і ў рускамоўным дадатку захавана арфаграфія і пунктуацыя арыгінала. Скарачэнні ў тэкстах пазначаны шматкроп'ем у дужках <...>.
¹¹ Jurkiewicz J. Demokraci wilenscy w latach 19051914. Zarys dzialalnoSci i mySli politycznej // Acta BalticoSlavica. XV. 1983. S. 171.
33
Алесь Смалянчук
Яго ж згадаў у сваім артыкуле ў Энцыклапедыі гісторыі Беларусі Анатоль Сідарэвіч.
Улетку і ўвосень 1913 г. выдавецкія справы "Кур'ера краёвага" складваліся не лепшым чынам. У сувязі з занятасцю А.Луцкевіча і ад'ездам з Вільні М.Ромера ўзровень пуолікацый панізіўся, абвастрыліся фінансавыя праблемы. Я.Манькоўскі, які застаўся без падтрымкі, не здолеў захаваць на былым узроуні краёвы н дэмакратычны накірунак газеты. У кастрычніку 1913 г. М.Ромер адмовіўся супрацоўнічаць з газетай, якая, па яго словах, ператварылася ў "бульварны свісток"¹². Лёс газеты хвалявау і А.Луцкевіча. У лістападзе беларусы ініцыіравалі беларускапольскалетувіскі сход для абмеркавання будучыні "Kyp’eja краёвага".
У сходзе, які адоыуся 16 (29) лістапада 1913 г., з беларускага боку ўдзельнічалі браты Луцкевічы, В.Іваноўскі і А.Уласаў, з летувіскага Ян Вілейшыс і Міколас Сляжэвіч (ад сацыял дзмакратаў), Міколас Біржышка і Сцяпонас Кайрыс (ад нацыяналдэмакратаў), з польскага Міхаз Ромер, Аляксандр Заштаўт, Уладзіслаў Асмалоўскі, Юліўш Сумарок. Да польскіх удзельнікаў М.Ромер у сваім дзённіку аднёс і Я.Манькоўскага (?). Ён таксама прысутнічаў на сходзе, хаця А.Луцкевіч і М.Ромер ужо прынялі рашэнне пра адхіленне Я.Манькоўскага ад рэдакцыйнай працы ў "Кур'еры". (У 1915 г. ягоныя артыкулы зноў з'явяцца ў ^Нашай Ніве".)
Ўдзельнікі схода пасля працяглай дыскусіі прызналі неабходным падтрымаць "Кур'ер" як "орган польскай дэмакратыі". He апошнюю ролю ў выпрацоуцы менавіта такой фармуліроўкі адыгралі браты ЛуцкевГчы. У спрэчцы М.Ромера з летувісамі і В.Іваноўскім, якія сцвярджалі, што "Кур'ер" павінен з'яўляцца органам агульнакраёвай дэмакратыі, Луцкевічы падтрымалі польскі бок. Яны прызналі неабходнасць развіцця польскай дэмакратыі як часткі краёвага дэмакратычнага руху’³.
Яшчэ адным вынікам сходу было ўтварэнне Арганізацыйнага і Рэдакцыйнага камітэтаў. У першым з іх палякаў прадстаўлялі Ю.Сумарок, Букоускі і М.Ромер, летувісаў Ян Вілейшыс, Юргіс Шаулюс і Сцяпонас Канрыс, беларусаў браты Луцкевічы і Вацлаў Іваноўскі. У Рэдакцыйны камітэт увайшлі А.Луцкевіч, М.Ромер і Ю.Шаўлюс¹⁴. Антон Луцкевіч абавязаўся рыхтаваць для
¹² Дзённік М.Ромера. Т. 3. S. 299. Запіс ад 22.10(4.11).1913 г.
²³ Там жа. S. 323. Запіс ад 16(29).11.1913 г.
¹⁴ Дзённік М.Ромера. Т. 3. S. 329. Запіс ад 22.11(3.12).1913 г.
34
Псторыя
газеты два перадавыя артыкулы ў тьідзень. Аднак канчаткова пераадолець творчы і фінансавы крызіс газета ўжо не здолела.
Так выглядала знешняя канва падзей, звязаных з польскамоўнай і рускамоўнай выдавецкай дзейнасцю А.Луцкевіча ў 19121915 гг. Напрыканцы 1912 г. пад кангролем віленскага беларускага кола знаходзіліся чатыры выданві: два беларускія "Наша Ніва" і "Саха", адно польскамоўнае "Кур'ер краёвы" і адно рускамоўнае "Вечерняя газета".
Паспрабуем зразумець унутраную падаплёку гэтай гісторыі. Навошта Антону Луцкевічу спатрэбіўся ўвесь гэты "маскарад"? Чым бьіло выклікана ягонае імкненне да цэнтралізацыі віленскага дэмакратычнага друку ў беларускіх руках? Як выданне "Вечерней газеты" і "Кур'ера краёвага" паўплывала на грамадскапалітычную і міжэтнічную сітуацыю ў краі? Як гэтая выдавецкая дзейнасць адбілася на развіцці беларускага руху?
Адказаць на гэтыя пытанні дапаможа аналіз публікацый "Вечерней газеты" і "Кур'ера краёвага". Звернем увагу і на матэрыялы "Нашай Нівьг. Аналіз, праўда, будзе абмежаваны пераважна артыкуламі А.Луцкевіча.
Што ж сабой уяўляла пазіцыя гэтых трох* выданняў па асноўных праолемах жыцця беларускалетувіскага краю?
У праграмных артыкулах першых нумароў "Вечерней газеты" і "Кур'ера краёвага" А.Луцкевіч сфармуляваў галоўныя задачы выдаішяў, якія цалкам адпавядалі дэмакратычнаму варыянту краёвай ідэалогіі.
"Вечерняя газета" № 1 ад 18.09(1.10J.1912 г.: "У нас ніякім чынам нельга зыходзіць з інтарэсаў якойнебудзь адной нацыянальнай групы. Ва ўмовах ‘разнастайнасці нацыянальнага складу насельніцтва трэба увесь час мець на ўвазе інтарэсы краю, як адзінага цэлага. Толькі ў гэтым выпадку магчыма нармальнае развіццё кожнам асобнай народнасці. Усведамленне, шіо ўсе мы, жыхары гэтай зямлі, з'яўляемся ^амадзянамі краю вось наша зыходная кропка пры высвятленні патрабаванняў розных груп насельніцтва". Поўнае задавальненне этнічных і сацыяльных патрабаванняу А.Луцкевіч звязваў з устанаўленнем дэмакратычнага ладу. Пад апошнім у гэтым артыкуле разумелася правядзенне ў жыццё ў поўным
"Саха" (рэд. А.Уласаў) асвятляла праблемы сельскай гаспадаркі.
35
Алесь Смалянчук
аб'ёме "вялікіх палажэнняў, абвешчаных яшчэ Маніфестам 17 кастрычніка 1905 г.”