КНІГІ ОНЛАЙН
праваслаўнага патрыярха, чым фактычным яму падпарадкаваньнем. Вунія ў Бела русі—размова асобая. Яе росквіт прыпадае на росквіт новае беларускай дзяржавы ядра I душы Вялікага княства. I калі «трэцяму Рыму» спатрэбілася пасьля вайско вага заходу падпарадкаваць сабе Беларусь яшчэ й ідэёлягічна, дык гэта рабілася шляхам гвалтоўнага вынішчэньня вуніяцкай царквы й яе вернікаў. Звычайна, калі прыгадваецца вунія, заўсёды задаецца пытаньне: вы што, за адраджэньне вуніяцтва ў Беларусі? А чаму не? Толькі за адрадджэньне вуніяцтва, як і пра васлаўя, каталіцызму, мусульманства і ўдаізму. Права на існаваньне маюць усе канфесіі, як і большасьць сект. Іншая справа, якім мэтам служыць тая ці іншая царква. Спаская царква Еўфрасіньнеўскага манастыра XII ст. (Рэпрадуцыя П.Рапапорта і Г.Штэндара) Тое, што сёньня яна нямалая частка палітыкі й ідэялёгіі. бясспрэчна. Пытаньне стаіць іначэй. Ці будзе весьціся багаслужэньне ў касьцёле на польскай мове, пасьля чаго спрадвечны беларус ня толькі будзе пагарджаць сваёй мове, але й адчуваць на сабе комплеск непаўнацэннасьці «поляка малага» на «крэсах усходніх», ці будзе весьціся служба на расейскай мове, пасьля якой застаецца комплекс «малодшага брата», прычым нават не другога, а трэцяга і не беларуса, а «росснянннаснспорченным наречнем».Псторыя паказвае, што агульначалавечыя, агульнагуманістычныя Божыя словы тым хутчэй дойдуць да душы народу, чым хутчэй загучаць яны на мове народу з царквы, якая на справе клапоціцца аб лёсе і будучым гэтага народу. Фрэска Спаскай царквы 13 12 НЯШЯ MH Эмблема на шчыце герба «Пагоні» Міхась Белямук У Архангельскім саборы ў Маскве перахоўвалася Евангельле з XII ст„ яно па сваёй старажытнасьці трэцяе пасьля Тураўскага з XI ст. і Астраміравага з 10561057 гг. Евагельле Архангельскага сабору напісана ў 1125 г. Алексаю Лазаравым ў Ноўгарадзе для князя Мсьціслава, Манамахавагасына. АправаЕвангельляз XII ст. —залатая скань, у якую устаўленыя ікон кі, у самым версе сьв.Прэстол, запрэстольны крыж шасьцікан.цовы (45, мал. 77). У Гістарычным музэі ў Маскве перахоўваецца «Толковыйапостол» з 1220 г. Ягоным уласьнікам, праўдападобна, быў растоўскі япіскап Кірыл, які зьбіраў кнігі і пакінуў пасьля сваёй сьмерці ў 1229 г. багатую бібліятэку. У гэтым «Толковым апостоле» маецца мініяцюра, на якой пад аркай з купалам, увенчаным патрыаршым крыжам, апосталы Пётра і Павал, а над імі паўфігура Хрыста ( 46. 6.477, 47,6.179). Мітрапаліт Макары інфармуе. што ў зборніку сьв. Рыгора Багаслова, які перапісаны ў XI ст. і знаходзіўся ў Публічнай бібліятэцы ў Маскве. на апошнім лісьце намаляваны шасьціканцовы патрыяршы крыж (48, 6. 215). І.Сьнегіраў у 1841 г. вы даў «Памятннкн московской древностн...» У сшытку ІУм на 6. 91 зьмясьціў малюнак гэтага крыжа. Зьбераглася грамата смаленскага князя Аляксандра Глебіча. Яна напісана каля 1300 г. на пергамэнце. Напачатку граматы патрыаршы крыж на Галгофе (49, 6.67,68). І HOKAONS. £ * КС4 N4p д . КрНЖЬ С К Н Кд І<0 ^ C^6g гл'ксодлв У зборніку Сьвятаслава з 1073 г. маецца мініяцюра «Собор святых отец». Трэці, ад левай стараны, трымае шасьціканцовы патрыаршы крыж (50, 6. 344345). У рызьніцы Благавешчанскага сабору ў Маскве перахоўваўся нагрудны крыж. Паводля паданьня, імпэратар Бізантыі Канстантын IX (Манамах), калі даведаўся, што дачка Ірына нарадзіла сына. якому далі імя дзеда Уладзімір, прыслаў у Кіеў кіпарысны крыж. У гэтым крыжы была часьцінка крыжа.на якім укрыжавалі Ісуса. Крыж шасьціканцовы. Як трапіўУладзіміра Ўсевалодавіча крыж ў Маскву. няведама. Там для крыжа зрабілі стаўратэку, a пазьней, у пачатку ХУП ст., спэцыяльны кіёт. Стаўратэка ўпрыгожаная залатой сканью, фініфітам, пэрламі, рубінамі, брыльян тамі. Уверсе два архангелы з трубамі, ўнізе Канстантын і Гелена, а пад крыжом панагія патрыарха Тэафана Ерусалімскага.(45, т. 2, 6. 6775, мал.44) Радзівілаўскі летапіс, ён часамі называецца Кёнігсбергскім, меў Станіслаў Зеновіч, вілейскі лясьнічы. С. Зенковіч ахвяраваў рукапіс віленскаму ваяводзе кн. Янушу Радзівілу. Ад Я. Радзівіла (памёр 30.12. 1655 г.) летапіс атрымаў кн. БагуслаўРадзівіл і пераслаў у Кёнігсбергскую бібліятэку. У 1715 г. ПётрІ загадаў зрабіць сабе копію зь летапісу. У студзені 1758 г. расейская армія акупавала Кёнігсберг і 14 15 вывезла рукапіс у Маскву, які ад 1818 г. знаходзіцца ў бібліятэцы Акадэміі Навук у Пецярбурзе. А. Шахматаў і М.Прыселкаў правялі дакладны аналіз летап існага тэксту і зрабі лі вывад, што Радзівілаўскі рукапісзьяў ляецца сьпісам з больш старэйшага пра тографа. Дасьледчыкі ўважаюць, штоРадзі вілаўскі летапіс паходзіць з канца XIУ або пачатку ХУ ст. Філёлягічны аналіз дазва ляе прыкмеціць мейсца напісаньня летапісу—«Западную Русь». А.Шахматаў лічыў, што напісаны ён у Смаленску. У летапісе вялікую гістарычную і мас тацкую каштоўнасьць маюць мініяцюры тэматычна зьвязаныя з тэкстам. 1х 618 і яны ў колеры. Манера выкананьня малюнкаў дае падставу меркаваць, што іх малявалі два мастакі. Першым дасьледчыкам мініяцюраў быў В.Сізаў. Ён ўважаў, што летапіс ілюстраваўся ў Ноўгарадзе, бо ноўгарадзкія мастакі былі азнаёмленыя з заходнеэўрапейскім мастацтвам. М.Артамонаў лічыць, штолетапіс размалёўваў ся ў Смаленску. У 1965 г. В.Пабедава апублікавала свае досьледы аб мініяцюрах Адносна мініяцюраў Радзівілаўскага летапісу яна кажа, што некаторыя мініяцюры пакрытыя трымя слаямі фарбаў, пэрыя дычна тры мастакі працавалі над мініяцюрамі. Трэці мастак падрысоўваў, падпраўляў малюнкі папярэдніх мастакоў. Гэты трэці мастак рабіў падрысоўкі ў канцы ХУ— пачатку ХУІ ст. В.Пабедава лічыць, што летапіс напісаны і размаляваны ў Цьверы, якая ляжала на скрыжаваньні ў плываў Захадняй Русі (Вял ікага княства Літоўскага), і Ўладзіміра—Суздальскай Русі (Масковіі). Вывад В.Пабедавай аб працы трэцяга мастака над мініяцюрамі летапісу вельміважны, паколькі форма васьміканцовага крыжа стала пашырацца ў Масковіі і гэта не засталося без уплываў на мініяцюры Радзівілаўскага летапісу. Аднак, усёж такі на некаторых мінія цюрах зьбераглася форма шасьцікан цовага патрыаршага крыжа. Хрэшчэньне князя Ўладзіміра ў Корсуні ў 988 г. Купальня ўвенчана патрыаршымікрыжам.(50,6.8081) Прысяга I цалаваньне крыжа (51, б. 83) «™ • baa • »А<нлк««<ў • ^л^а лпал^ •,’ Прысяга князёў на крыж (51,6.73) Прымірэньне братоў Mixa.na йўсевалода на Клязьме ў XIII ст. (52,6. 197) У Ноўгарадзе ў прыбудове Нараджэньня Багародзіцы былі дзьверы адлітыя з сплаву медзі і срэбра. Гэтйя дзьверы называліся Сігунцкімі. Швэдскія крыніцы паведамляюць аб спусташэньні Сігунты наўгародцамі і карэламі ўХП ст. Сігунцкія дзьверы маюць дзьве паловы; кожная падзеленая на тры часткі, з квітнеючым патрыаршымі крыжамі. (45, т. УП, 6.5860. мал. 20). У Эрмітажы ад 1930 г. знаходзіцца срэбранаястаўратэка. Яна перахоўвалася раней у Дзяржаўным Рускім музэі, але, калі яна трапіла ў гэты музэй, інфар мацыяў няма. Дасьледчыкі А. Сьмірноў і А. Банк згодныя. што стаўратэка была зробленая бізантыйскімі ювэлірамі не пазьней пачатку XII ст.Каля шасьці канцовага крыжа стаяць бізантыйскі імпэратар Канстантын і яго маці Гелена. Да поясу Гелены прымацаваны кавалак тканіны — таракон, які мае форму шчыта «з выяваваю шасьціканцовага крыжа». Уверсе, над крыжам, сьв. Прастол, запрастольны крыж таксама шасьціканцовы. На адваротным баку стаўратэкі гравіра ваны арнамэнтаваны шасьціканцовы крыж на Галгофе, побач крыжа дрэбы. А.Банк робіць дапушчэньне, што стаўрэтку аздаблялі два ювэліра ў розным часе. (53, 6.234 242). 16 17 У Маскве, у Дзяржаўнай «Оружейной палате» перахоўвалася срэбная стаўратэка, якую называлі Філафееўскай. Няведама, як і калі яна трапіла ў MacKey. Вечка стаўратэкі мела патрыаршы крыж пад якім маглі зьберагацца мошчы сьвятых. Паабапал крыжа — Казьма і Дзямак. Уверсе два мэдальёны, зьлева Кір, справа Паньцеляймон. Мажліва, што Філафееўская стаўратэка была выканана ювэлірамі ў сярэдзіне XIII стагодзьдзя. У музэях Заходняе Эўропы зьбераглося некалькі стаўратэкаў вытворчасьці бізантыйскіх ювэліраў, амаль усе яны маюць вечка з патрыаршым крыжам. Найстарэйшая стаўратэка з X ст., а наймаладзейшаяда гэтага часу зьяўляецца Філафееўская. Сумніўна, каб яны беспасрэдна трапіліў Маскву з Бізантыні ў XII ці XIII стст., бо Масква у ту пару была правінцыяльным мястэчкм. ( 53, 6.237242) Філафееўская стаўратэка (Працяг у наступным нумары) Бібіліяграфія 45. Древностн Росснйского государства... М. 1849, т. 1, М. 1850, т.П, М. 1853, т.УІ. 46. Нсторня русского нскусства под ред. Н.Грабара. М. 1953, т.І. 47. Вздорнов Г.Н. Малонзвестные лнцевые рукопнсн..СА, 1965, №4. 48. Макарнй мнтрополнт. Нсторня Русской церквн, СПб. 1889, т.2. 49. Смоленскне грамоты ХПІХІУ вв., M.1963. 50. Повесть Временных Лет. AH СССР, Л,—М.,1950. 51. Победова 0.14. Мнннатюры русскнх нсторнческнх рукопнсей М.,1965. 52. ТОЛОЧКО П.П. Древняя Русь. K.1987 53. Банк А.В.Внзантнйскне серебряные нзделня XI—XII вв...ВВ 1958, № 14. Да пытаньня этнічнай прыналежнасьці старажытных ліцьвіноў Паўла Урбан Летувіскія гісторыкі і публіцысты вельмі захапляюцца гістарычнай веліччу сваёй дзяржавы, бо, маўляў, «Літва распасьцерлася ад мора да мора», а бела русы, паводля іх, ня мелі аніякага дачыненьня да Вялікага княства Літоўскага. Пра заваёвы летувісаў і захоп імі «рускіх земляў» пішуць таксама польскія гісторыкі, аднолькава паўтараючы, што ў Вялікім княстве Літоўскім палітычна панаваў летувіскі этнічны элемэнт.1 Але гістарычная, праўда можа схіляцца на бок беларускіх гісторыкаў, якія сьцвярджаюць, што і беларускі на род меў сваю дзяржаўнасьць «у форме Вялікага княства Літоўскага»2 Працягнем шукаць гэтую праўду і паставім пытаньне: да якога этнасу належалі колішнія ліцьвіны і што азначала тады Літва як дзяржава? Пачнем ад таго, што, каб пакрыжаваць захопніцкія пляны Тэўтонскага ордэну крыжакоў, вялікі князь Гедымін меўся ажыцьцявіць хрышчэньне яшчэ паганскага насельніцтва свайго Княства ці канкрэтна ўласнай Літвы. Дзеля гэ 1. Jadwiga Krzyzaniakowa, Jerzy Ochmanski. Whadyslaw II Jagieiho. Wrochaw, 1990; Jan Tyszkiewicz. Tatarzy na Litwie I w Polsce. W., 1989: Henryk Lowmiarfski. Prusy LitwaKrzyzacy. Wyboru dokonah Marceli Kos'man, W., 1989.