КНІГІ ОНЛАЙН
3 прахадной нас павялі ў лазьню. Там, у прадбаньніку, гэты афіцэр пытаўся, ў кожнага, за што судзілі, адкуль родам і г.д. Калі дайшло да мяне, ён.ускрыкнуў:«О, які малады вораг народу! Вось гут іы змоеш сваю віну, калі пройдзеш усе выпрабаваньні. і больш не захочаш здрадзіць радзіме.» Мы былі ўжо распранутыя, і ён, памацаўшы масмускулы дадаў: «Хлопецздаровы. Будзе на чым пахацы» (Працяг у наступным нумарыі Лявон Шыман. Гулаг. Восьмы лягерны пунк і 25 сакавіка 1953 году. Зараз я мушу вярнуцца ў дава енны час. Здаецца, у 1933 годзе ў Маскве праходзіў першы парад фіз кулы урніка ў. Тады беларуская каманда для тэ матычнага ўст-упу ўсяму па раду, паказала всльмі цікавую праграму, панта німу на папуля руную тэму «Во par не пройдзе». ...У адно імгненьне ўся плошчазазеля нела густым бярозавым гаем, а праз гэты гушар пракрадваўся парушальнік нашых межаў. Раптам да яго, скуль ні вазьміся, падбеглі пагранічнікі з аўчаркамі. Яны хутказахапілі парушальніка,і ўадначасьсе ўсё зьнікла. Празнекаторычаспагранічнікі зноў зьявіліся на плошы. Яны несьлі перад сабой арку зь вядомым лозунгам «Каму нізм зьмяце ўсе межы!» На заканчэньні пантанімы перад маўзалеем Леніна зья-вілася калёна спартсмэнаў, а на чале яе, на веласіпэдах—плыла вялікага па.меру фігура Сталіна. Жывы бацька народаў стаяў ў гэты час на трыбуне перад маўзалеем і зь вясёлаю усьмешкаю памалу пляскаў у далоні. Побач зь ім вігала статую з пап’е машэ ўсё Палітбюро. На плошчы гучала громкае: «Ура! Няхай жывс вялікі Сталін!» Зьмена дзеяў ад бывалася хутка адзін за адным пачыналіся паточныя рухі, складаныя дынамічныя скокі, усе былоад ладжана, як і мела быць. Спартыўным па радам кіраваў балетмайстар Галейзоўскі. 42 (Працяг. Пачатак № 5-10 (19911, 1(11) Мастак Эдуард Гадлеўскі быў ад-казны за афарм леньне параду. Яны стаялі побач на вышцы і празмага фон падавалі за-гады і сачылі за вы кананьнем пра грамы. Усё ішло быццам-бы доб-ра.Раптам нейкі чалавек ў цы-вільнай вопратцы падыйшоў да Гад леўскага і загадаў яму сыйсьці ўніз. Пасьля гэтага параду Эдуард Гадлеўскі зьнік, але па якой прычыне ніхто ня мог здагадацца. Мінула 15 гадоў з таго часу, калі мы зноў сутрэліся з Гадлеўскім на творчай дачы мастакоў у Юрмале. Вядома, што ён ня ўсім мог даверыць зьвесткі аб сваім лё-се ў той час. Аднак нам з жонкай даверліва апавядаў аб усіх 10 гадах свайго зьняво-леньня, бо ведаў, што ў 1937 годзе бацька маёй жонкі Уладзіслаў Галубок быў рас-стрэляны як закляты вораг народу. Таквось,калі фігурабутафорнага Сталі-на адкацілася ўніз, да Замаскварэчча, яна раптам вырвалася з рук тых, хто стрымліваў яе. Калі-б не заслона перад Масквой-ра-кою, дык даў-бы нырца ў раку «таварыш Стал ін». Няцяжка здагадацца, які жах ахапіў тых людзей, якія не ўтрымалі фігуру баць-кі ўсіх народаў. Усіх чакалі лягеры. He абмінуў гэтае долі і Гадлеўскі. Але мастаку, можна сказаць, пашчасьці-ла. На перйіым этапным перагоне зьняволе-ных ён апынуўся сярод крымінальнікаў. Тыя шанавалі яго за тое, што ён рабіў ім гральныя карты і нават маляваў партрэты тых кіраўнікоў, што зваліся ў іх паханамі. Калі тэрмін зьняволеньня скончыўся, мастак заснаваўся ў Варашылаградзе і працаваў там у гарадзкім тэатры. Зараз ён заслужаныдзеячмастацтваЎкраіны і сумуе па свайму Жлобіну. Яго цягне ў Беларусь, але жывуць яшчэ тыя, хто віноўны ў яго ным ганьбаваньні. Ідэя намаляваць карціну, прысьвечаную беларускім фізкультурнікам, зарадзілася ў нас з мастаком Давідовічам пасьля вай-ны, калі развой фізычнай культуры ўзь-няўся даволі высока. Ён быў масавым, a Менскі інстытут фізкультуры рыхтаваў добрыя кадры інструктароў ды трэнераў па ўсіх відах спорту. Менавіта студэнты гэтага інстытуту і былі ўдзельнікамі ўсіх парадаў фізкультуры ў Маскве. Цяжка расказаць на словах аб гэтай карціне, вялікім палатне, памерам пяць на тры метры. Яе трэба бачыць. На фоне храма Васілія Блажэнага, Спаскае башні,маўзалея Леніна піраміда ці лепш ваза, што склада-лася зь некалькіх паверхаў жывых, загарэ-лых целаў майстраў спорту, якія ўвесь час мянялі позы. На трыбуне перад маўзалеем стаяць Палітбюро і маршалы Савецкага Саюзу, а ўнізе — госьці з розных краін сьвету. Апусьцім гаворку аб цяжкасцьях пры ставарэньні карціны. Іх хапала багата з той прычыны, што працавалі без дагавору, а значыцца 1 без авансу. За ўсё плацілі з сваёй кішэні. Нам хацелася, каб аб карціне, раньш чым мы яе ні скончым, ніхто ня ве-даў, бо заўсёды знойдуцца апекуны, што будуць марна губляць час на спрэчкі. Тым больш, што да Ўсесаюзнай выстаўкі ў Мас-кве заставалася вельмі мала часу, крыху болей за паўгода. Працоўны дзень паначалу пачынаўся раніцай і канчаўся позьняй ноч чу. Але так цягнуўся нядоўга, пакуль не было наведвальнікаў, якія пазьней проста не давалі працаваць. Першым візіцёрам быў Заір Азгур, які настойліва дамагаўся ўвасйсьці ў маю майстэрню і паглядзець, што мы робім ў такім сакрэце. Я мусіў адчыніць майстэр ню, бо Азгур быў сябрам выстаўкаму і меў права, як ён казаў, на прагляд усяго, што робяць мастакі. Зь яго ўсё і пачалося. На-заўтра нас выклікалі ў ЦК КПБ да Гарбу-нова, сакратара ЦК па агітацыі і прапаган-дзе. Яго першае пытньне было: «Чаму на ні-жняй трыбуне вы зьмясьцілі Мао Цзе -Ду-на, ХоШыМіна, Далорэс Ібаруры, Дзіміт-рава, Тэльмана й іншых кіраўнікоў замеж-ных кампартый? Калі на трыбуне ім няма месца побач з таварышам Сталіным дык ня трэба іх наогул зьмяшчаць на ніжняй трыбыне. Зьняць дык зьняць — спрачацца няма сэнсу. Хаця кампазыцыйна ды і палітычна яны маглі заставацца на тым самым мейсцы, дзе намаляваны.Добра, што тыя дзеячы бы-лі намляваны толькі вуглём і не замацоў-валіся фіксатарам. 3 гэтага дня адзін раз утыдзень майстэрню наведвалі Гарбуноў і старшыня Саюза мастакоў Андрэй Бембель. Пасьля першых візытаў Гарбуноў парадзіў нам нікога не запрашаць да сябе і нікому не паказваць карціну, а калі што спатрэ-біцца, званіць да яго па вяртушцы ў ЦК. Відаць было, што работнікі ЦК вышэйшага рангу зацікавіліся нашай карцінай, але ку -ды-б магла завесьці гэта зацікаўленасьць, пакуль што не было нам вядома. Аднойчы Гарбуноў пры чарговым візыце зазначыў: «Зьвярніце ўвагу на вопратку і на абутак спартсмэнаў, каб была яна як новая. Бо на карціне мастака В.Волкава «Вузаўцы» вельмі брыдкая вопратка, а абутак, дык сьмеху варты. I добрая карціна, але за мяжу 43 паслаць нельга з-за іыхдробязяў. Што могуць сказаць пра савецкіх студэнтаў за мяжой нашыя ідэйныя ворагі?» Калі праца над карцінаю падыходзіла да свайго завяршэньня, Гарбуноў, зайшоўшы да нас, каб даць апошні ўказаньні, запы таўся: «А ці маглі-б вы неяк выдзяліць та варыша Сталіна, зрабіцьяго вышэйзаўсіх. Падумайце, прашу вас». Я мусіў адмаўляц ца ад ягонай прапановы, тлумачыць, што і так таварыш Сталін выдзяляецца. Ён стаіць ў белым кіцелі, падняўшы правую руку. Астатнія члены Палітбюро стаяць усе па чарзе і па рангу, (быццам нерухома) з правага боку таварыша Сталіна. На ле вым баку стаяць маршалы Савецкага Саюза. Усё адпавядае фатаграфіям з гаго параду. Карціны, падобнай нашай, у беларускім мастацтве яшчэ не было. Яе памеры, ма жорны насторй, фарбная стракатасьць, не-звычайная тэма, — усё гэта разам павінна былозачароўвацьгледача і, якнам, здава лася, падабацца выстаўкаму, што было вельмі важным. Так яно і сіалася. Партый ныя колы нашай рэспублікі зацікавіліся карцінай, але толькі таму, каб пад-халімнуць перад Сталіным, скарыстацьлі шні раз тэму, якая ні ў якім разе не падыходзіла для гэтае мэты, але якуюусё роўна, хоць і шгучна, праз назоў, можна прытасаваць да той вялікай ідэі. Прагляд карціны членамі бюро ЦК і вы стаўкамам адбываўся ў нашай майстэрні. Першымі ўвайшлі асабістая ахова ўрадоў цаў,а пасьля іх : Патолічаў,першы сакра тар ЦК КПБ, Зімянін другі сакратар ЦК, Казлоў Старшыня Прэзыдыюма Вярхоў нага Савета БССР, Гарбуноў сакратарЦК па прапагандзе, Машэраў першы сакраіар ЦК ЛКСМБ, Лютаровіч — старшыня кіраў ніцтва па справах мастацтва прыСНКБССР, А. Бембель старшыня кіраўніцтва Саюза 44 мастакоў Беларусі і нейкія яііічэ асобы. Яны сядзелі і разглядалі карціну моўчкі. Пасьля ўсе накіравалі свой зрок у бок першага, які таксама маўчаў. Ён выглядаў стомленым, набыць, таму, што час быў позьні, ля поўначы (у тыя гады ўся работнікі ЦК працавалі ноччу, як і Сталін). Першае, што ён, нарэшце, запытаўся: «Аякмыдас-тавім ў Маскву такое вялікае палатно?» Зімянін задаў мне пытаньне, якое было бліжэй да тэмы візыту: «Якую назву мае твор?» Я адказаў, што у нас толькі тэма — выступленьне беларускіх фізкультурнікаў на Чырвонай плошчы. Зімянін прыкінуў не калькі варыянтаў і спыніўся на адной «Сла-ва вялікаму Сталіну». Усе разам згадзіл іся зь ім, нават не папытаўшыся, што мастакі думаюць іпра гэтую назву. 3 намі ніхто не лічыўся, мы выканаўцы і ня болей таго. Казлоў зазначыў, што калі-б ён ня ведаў, што карціну рабілі беларускія мастакі, ён бы падумаў, што аўтарамі зьяўляюцца маскоўскія майстры. (Так своеасабліва ён ацанііў высокі ўзровень твора). Але апошняе слова было ўсё-такі за бе-ларускім і ўсесаюзным выстаўкамам. Трэба сказаць, што на нашым выстаўкаме праца прайшла бяз хлопатаў. Праўда, былі заўвагі. Напрыклад, прафэсар В.Волкаў зьдзіўляўся таму, што мы намалявалі та кую карціну ў кароткі тэрмін. «Гэта аван турыстычны шлях за нейкія паўгода, хай сабе і ўдваіх, зрабіць такую вялікую кар ціну»,—казаў ён. Другія, не бяз зайздрасьці шукалі супярэчнасьці паміж назвай твору і тым нязначным месцам на карціне, якое займаў таварыш Сталін. Між тым, карціну прынялі па большасьці галасоў. У Маскве, перад Усесаюзным выстаўкамам выступіў Бембель і прасіў улічваць хадайніцтва нашага ЦК. Ня ведаю, што ў гэтым выпадку дапамагло, але карціна была прынята на выстаўку, якая праходзіла ў Трэцьякоўцы. Ці трэба казаць, што выставіць свой твор у славутай галярэі лічылася вялікім гонарам. Карціна «Слава вялікаму Сталіну» была не адзінай. 3 падобнай назвай быў твор брыгады Цыплакова. На карціне «Вялікаму Сталіну слава» Сталін быў асновай ўсёй кампазыцыі. Вось ён выйшаў з Георгіеў-скай залі і спыніўся. Ён у светлым касьцюме залажыў наперадзе рукі — нібы сьвяты. Зьнізу з букетамі кветак рвуцца да яго ашалелыя людзі, хочуць крануцца яго, закідаць кветкамі. На кожным твары ўсьмеш кі, толькі ўсьмешкі.