КНІГІ ОНЛАЙН
Прыгадаем яшчэ адзін калектыўны твор мастакоў-харкаўчан пад назовам «У імя міру». Карціна адлюстроўвала падпісаньне дагавору аб сяброўстве і ўзаемадапамозе паміж СССР і КНР. За сталом, зь левага боку, Сталін, за ім стаяць усе члены Палітбюро, з правага боку Мао Дзе-Дун й іншыя кі-тайскія партыйныя кіраўнікі. Сталін і Мао Дзе -Дун жмуць адзін аднаму рукі. Вось і ўся карціна. Толькі па адной назве можна зразумець, што на ёй адбываецца. Мастак Пацевася экспанаваў карціну «Прыём І.В.Сталіным калгасьнікаў-хлапкаробаў». Сталін леваю рукой абдымаў дзяўчынку, a праваю паціскаў руку жанчыны ў нацыя-нальнай вопратцы. За спіной Сталіна — члены Палітбюро б’юць у далоні — усе, як адзін,з узьмешкамі на тварах. На першым пляне, на стале ляжаць скуркі ягнятаў, a на вялікім падносе нацюрморт зь вінаграду й іншых фруктаў. Трэба сказаць па праў-дзе, што гэта быў антымастацкі твор самавукі, але і ён трапіў на выстаўку, бо на ім быў Сталін. Навоштагэта я, узяўся ўспамінаць пра выстаўку, якая была так даўно — амаль co рак гадоў таму назад. Можа таму, каб пра-ліць сьвя гло на мінулаехпра якое сорамна зараз становіцца ўсім нам мастакам ста-рэйшага пакаленьня. А можа ня толькі нам, але і тым, хто кіраваў намі, хто зараз а грымоўвае пэнсіюЎсесаюзнага значэньня, або партыйную — як ветэранаў партыі? У той час, калі мы пісалі сваю карцг ну—выступленьнебеларускіх фізкультур-нікаў на Чырвонай плошчы ў Маскве — па навала прыхарашваньне жыцьця, як быццам на самой справе яно так і было. Але хлусьня заставался хлусьней і паказухай. Плацілі дзяржаўныя грошы тым мастаком, хто больш за другіх паказваў асалоду жыць ця, параднасьць і дабрабыт праз метад сацыялістычнага рэалізму, пра сутнасьць якога ня ведалі ні мастакі, ні, тым больш, тыя кіраўнікі, што кіравалі зьверху выяўленчым мастацтвам. (Нагадваецца адзін выпадак, калі мастац-твазнаўца і галоўны рэдактар часопісу «Творчасьць» Мялікадзе на абмяркаваньні выстаўкі беларускіх мастакоў у Маскве (Кузнецкі мост) ўводзіў нам у вушы, што нават і бярозкі на краявідах павінны быць партыйнымі'). Хто наўмысна рабіў такія карціны, дзе Сталін зьяўляўся толькі повадам, каб пра-цягнуць на выстаўку няхай сабе і слабую карціну па выканьню, той ніколі ня быў у пройгрышу, бо гэткія карціны лічыліся пар тыйнымі й адпавядалі мэтаду сацыяліс тычнага рэалізму. Адразу паўстаепытаньне: а хто вызначаў так упэўнена, зьяўляецца твор мастака партыйным або не. Адказ вельміпросты: усё іыя ж кіраўнікі, што ад імя народу ці Бог ведае ад каго, бралі на сябе права на апошняе слова прысуду. Гэ-тая акалічнасьць спрыяла мастакам -прахіндзеям учапіцца за ідэюпартыйнасьці, як за залатую жылу. Успа.мінаецца, як быццам усіх ахапіла нейкая хвароба на выперадкі праслаўляць Сталіна праз усе 45 віды выяўленчага мастацтва—вышыўка, ткацтва, інкрусіацыя па дрэву, фарфору, кераміцу й інш. Наш мастак Ісак Давідовіч нават пры сягнуў радыёкарэспандэнту, што ўсёсваё жыцьцёпрысьвеціць вобразу вялікага Ста-ліна. Здарылася гэта пасьля пасьпяховай працы над карцінай «Сталін выходзіць з маўзалея Леніну». Аледавайцепрасочым, які-жа складаўся лёс нашай карціны, якая экспанавалася ў Трэцьякоўцы. Ніхто зь беларускіх маста коў-жывапісцаў ня меў званьня лаўрэата Сталінскай прэміі. Адзін толькі Азгур, як скульптар меў у тым часе не адну Сталі-нскую прэмію за свае скульптурныя парт-рэты вялікага Сталіна й яго паплечнікаў. Як заўсёды гэтак рабілася, прапанова каб Саюз масіакоў вылучыў на Сталінскую прэмію двух .масіакоў—аўіараў карціны «Слава вялікаму Сталіну»—паступіла з боку ЦК. На першым жа пасяджэньні праў-леньня Саюза мастакоў нашыя кандыдатуры забалаціравалі. Але пазьней на праўленьне была пададзена заява мастака Касмачовав, які даваў адвод выключна на палітычнай падставе. Гэты мастак ужо ў другі раз праявіў «пільнасьць». Дзякуючы ёй, яшчэ ў 1933 годзе шэраг мастакоў даведаліся, што такое «амэрыканка» НКУСа. Сярод гэ тых людзей назаву толькі аднаго Эдуарда Гадлеўскага — астатніх няма ўжо ў жывых. Мы сядзелі ў кабінеце начальніка кіраў ніцтва па справах мастацгва пры СНК БССР Дютаровіча. Ён вельмі цёпла веў гутарку і, між іншым, зрабіў заўвагу, штоСаюзмаста коў інкрымінаваў мяне за побыт ў Менску, падчас нямецкай акупацыі. He забыліся і тое, шго я яшчэ сваяк ворага народу Ўла-дзіслава Галубка, няхай сабе і рэабілі таванага. 46 За маім напарнікам таксама лічыўся «грашок». Ягоны старэйшы брат адсядзеў адзін год ў менскай турме , а муж сяс-тры, кінааператар, «загубілся» недзе ў Ci-61 ры. —Нам, —сказаў Дютаровіч,— не заста валася нічога, якзьвярнуцца ў НКУС,каб удакладніць гэтыя пытаньні. Атрымалі зьвесткі вельмі станоўчыя. Менавіта тое, што ніхто з братоў Ціхановічаў у часы аку-пацыі Менска сябе не скампрамэтаваў. Пагэтаму калегія кіраўніцтва па справах мастацтва вылучае вас абодвух — канды датамі на лаўрэатаў Сталінскай прэміі. Так што рыхтуйцеся да камандыроўкі ў Маскву. Толькі нам зноў не пашчасьціла. У 1950 годзе ніхто з мастакоў не атрымаў прэміяў, нават тыя, хто звычайна, ўзнагараджваў-ся. Чаму так адбылося, сказаць цяжка. Казалі, што грошы ашчаджаліся на распра цоўку атамнае бомбы, Тым часам, карціна каля году экспана-валася ў Трэцьякоўцы, потым у доме Ўра ду ў Менску, акруговым Доме афіцэраў імя К.Варашылава і навату кінатэатры «Перамо га». У канцы 1950 году адбылося абмерка-ваньне Усесаюзнай выстаўкі у памяшканьні ЦДРІ, а потым і ў тэатры Чырвонай арміі. Вядома-ж мы чакалі, што скажа мастацтва знаўца Машкаўцаў. Ён, прыхільнік пера соўнікаў, меў свой пункт гледжаньня на сучаснае мастацтва, але, як і ўсе яго кале-гі, крытыкаваў толькі маладых мастакоў і баяўся чапляць майстраў, што мелі свой твар і пасады ў Саюзе мастакоў. Наконт на-шай карціны ён зазначыў, што менскія мас такі пагналіся за крылатаю назвай твору. —Назоў ніяк не адпавядае сутнасьці зьместу,—падкрэсьліў мастацтвазнаўца і тут-жа спаслаўся на карціну Цыплакова, як прыклад дакладнасьці назвы. ..................................... Можаце сабе ўявіць маё становішча. He ўстанеш і не крыкнеш, што нямы далі назву, а наш сакратар ЦК Зімянін. Аляксандар Герасімаў, які вёў абмеркаваньне, адазваў-ся трохі мягчэй, кажучы ,што на Чырвонай плошчы многія пасьлізнуліся, як маладыя мастакі, і гэта нядзіўна. Але вось тое, што яны не ўлічылі пэрспэктыўна, што плошча мае схіл да Масквы-ракі— гэта недара-вальна. Толькі нам ўжо было не да схілу, добры настрой зьнік. Але прыгоды з карцінай на гэтым не скончыліся. Пасьля сьмерці Сталіна, калі Бэрыю абвінавацілі як англійскага шпіёна, яго трэба было зафарбаваць на карціне, што мы і зрабілі вельмі тэрмінова. Аднак продаж статысячнага тыражу рэпрадукцыі з карціны, дзе Бэрыю не зафарбуеш, мусілі забараніць ва ўсіх кнігарнях СССР. Напярэдадні другой дэкады беларускай літаратуры і мастацтва ў Маскве ў1955 годзе я даведаўся, што чатыры маіх карціны «Дапамога партьізанам», «Гуляюць дуб-лёры», «Дета», «Партызаны ў разьведцы» ужо адвезены ў Маскву. Затрымалася толькі агульная нашая карціна «Слава вялікаму Сталіну». Перад ад’ездам мастакоў у Маскву на дэкаду нас зноў вызваў у ЦК Гарбуноў і прапанаваў, каб мы зрабілі не-як так, каб Сталін апусьціў правую руку, або каб усе члены Палітбюро паднялі рукі. Гарбуноў ведаў, як паступаць, быў жа час, калі ён прасіў Сталіна зрабіць вышэй, вылучыць ад астатніх. Зараз ён хацеў яго дэмакратызаваць, зраўняць зь іншымі. Карціну адвезьлі ў Маскву бяз «ра-монту», але да апошняга часу не рызыкавалі выстаўляць на паказ масквічам. Неспа-дзявана зьверху быў атрыманы наказ за-бараніць яе для паказу. Прычынай забароны стаў ліст Хрушчова да партыі, ўякім ішло выкрыцьцё культу асобы таварыша Сталіна. Такім чынам, карціна перастала існаваць толькі з прычыны яе няўдалай назвы, навязанай нам Зімяніным і ўсім складам бюро ЦК КПБ. Вось такое кіраўніцтва мы мелі ўсюль: тычылася гэта выяўленчага мастацтва, літаратуры, навукі і тэхнікі ці народнай гаспадаркі. 1 рабілся ўсё гэта ад імя кіруючай партыі і ўсяго народа. Дзякуючы партыйным асобам, па сутнасьці ўсё даводзілася да абсурду і ўсякіх неда-рэчнасьцяў, як і атрымалася з нашаю карцінай. Варта сказаць, што ці кавасьць да гэтага твору была паўсюль. Нам прыйшлося зра біць тры копіі значна меньшага памеру, але ўжо без Бэрыі. Кожны раз, калі мы малявалі зноў, мыцікавіліся, ціня трэба зафарбаваць каго-небудь, што стаіць на трыбуне перад маўзалеем. Зараз на адлегласьці сарака гадоў, што прыйшлі з таго часу, глядзіш на каляроваю рэпрадуцыю з карціны «Беларускія фіз-культурнікі на парадзе на Чырвонай плошчы ў Маскве» і прыходзіш да высновы, як магло здарыцца так, што жыцьцё нашага народу было цяжкім — у кожнай сям’і нех-та сядзеў ці быў расстраляны, а ў выяў-ленчым мастацтве, як і ў літаратуры, жыць-цё падавалася ў ружовых фарбах, усюль была суцэльная лакіроўка, а вясёлосьці людзей небыломежаў. Усьмешкі, ўхмылкі. Так усьміхалася сыстэма сацыялістычнага рэалізму. (Працяг у наступным нумары) 1» РДНЯ6 сжя Пра адно пашкоджаньне ішдя Масей Сяднёў О О Беларусы ў Аргентыне f ❖ f f ^ V V V Кастусь Мерляк V V V V Гаворка пойдзе тут пра шкоду, якую спрычыніў беларускай літаратуры гэтак званы мэтад сацыялістычнага рэалізму. У нашай літаратуры працавала, дый працуе цяпер не так ужо й мала таленавітых аўтараў, з выразным творчым абліччам. Ка рацей, наша літаратура — не безь яркіх ін дывідуальнасьцяў. Бяда толькі ў тым, што чым больш была адоранай гэтая інды відуальнасьць, тым было цяжэй ёй ужыцца ў беларускай літаратуры: такі абдораны творца не ўкладваўся ў рамкі соцрэалізму і ўсякая спроба выйсьці за гэтыя рамкі канчалася несамавіта. Такія таленты, не запладніўшы нашу літаратуру сваім адметным словам, зьнікалі зь яе, апыняліся ў засьценках НКВД. У беларускай літаратуры было ўтульна пасярэднім талентам. Яна расла, ці да | кладней, разрасталася іхным коштам. Па | сярэдні талент больш паслухмяны, ён лёгка | дапасоўваўся да вымогаў соцрэалізму і | такім парадкам пасьпяхова «запладняў» | нашулітаратуру падробкай падлітаратуру. | Яму лёгка было ўваходзіць у яе, у яго была І надзвчайная здольнасьць маніпуляваць. Але ішлі на кампрамісі значныяталенты. | Імкнучыся падладзіцца пад вымогі соц | рэалізму, яны губілі свой талент, з-пад I іхнага пяра выходзілі іворы-калекі, у такіх | творах мы бачым скажоны вобраз рэ I чаіснасьці. У іх толькі зрэдку мы назіраем I проблескі таленту, у нейкіх там паасобных І дэталях. Можна сказаць, уся нашая