КНІГІ ОНЛАЙН
—Цяпер,цёця, усе рызыкуюць, —абазвалася Клаша. —Бяз рызыкі, —дабавіў Аляксей —мы станем «вайсрусішэ швайн». Маці махнула рукою і пайшла ў мыцяльнік, стала мыць пасуду, бо трэба было Працяг. Пачатак ў№1 (21), 1993 53 52 нешта прыгатавць для «рызыкантаў», як яна пра сябе ахрысьціла Аляксея і Клашу. Праз пару гадзінаў вярнуўся бацька і прывёў Віктара. Аляксей чакаў іх, седзячы каля вакна. Убачыўшы бацьку і Віктара, сказаў Клашы лезьці на печ і сядзець ці ха,а маці папрасіў «займаццахатнімі справамі». Віктар, ідучы за Рыгорам, ня вельмі ламаў голаў, для чаго ён спатрэбіўся Аляксею Новіку. Ведаў Віктар прафэсыю Ноівка, ведаў, што той перад вайной доўга ў Менску не паказваўся, а зараз зьявіўся ня ў госьціж пэўна. Новік бачыў праз вакно, як Віктар, ідучы, часта аглядаўся ці ня цягнецца за ім «хвосьцік», і гэта Аляксею спадабалася: «Ня дурны хлопец, хаця і бясхрыбетны», —падумаў бяз злосьці і пайшоў да дзьвярэй, што вялі на ганак. Прапусьціўшы бацьку, сказаў, каб ён ішоў на кухню і зачыніў за сабою дзьверы, а Віктара спаткаў словамі:«3аходзь, здраднік Радзімы». Працягнуў руку, але Віктар адхіліў яе, кажучы: «Таму, хто мяне абражае, руку не даю, а даю па вуху». —Ну, штож, давай па вуху, калі не разумееш жартаў, —усьміхнуўся Аляксей і запрасіў садзіцца на табурэтку, што стаяла каля дзьвярэй. Віктар прысеў. Гэта быў малады чалавек, гадоў пад трыццаць, на пару гадоў старэйшы за Аляксея, вышэй сярэдняга росту, белатвары з блакітнымі вачыма, з лысай галавою, як гарбуз. Аляксей выняў пачку цыгарэтаў «Столмчные» і працягнуў Віктару. Віктар выцягнуў папяросу, затрымаў пагляд на «Столнчные», паглядзеў пільна ў вочы Аляксея, прыкурыў ад паднесенай Аляксеем запалкі, зацягнуўся дымам. Аляксей такса ма задыміў і да Віктара: « Ну, хваліся, як пажываеш, што парабляеш?» —Хваліцца асабліва няма чым, але з голаду не паміраю. Працую ў Беларускай Самапомачы. —Памагаеце самі сабе. —He бяз гэтага, але ня толькі сабе. Віктар памаўчаў, чакаючы рэакцыі Аляксея, але той думаў нешта другое, а таму Лабач працягваў: «Памагаем удовам і сіротам, а яшчэ «прымакам». Тут іх шмат засталося. —Адносна «прымакоў» скажу вось што: я чуў пра іх... Ня ведаю толькі, чаму вы памагаеце ім? —Як чаму? Гэтаж нашы людзі. Нашто спадар Ярмачэнка—фашыст із фашыстаў, a і ён сказаў дапамагаць. —Таму Ярмачэнка і клапаціцца аб «прымаках», бо ён, як ты кажаш, фашыст із фашытаў. Разумееш? Бачу, не разумееш. Ерамчэнка баіцца, каб яны не пайшлі ў лес, а працавалі на немцаў. —На ніякіх немцаў яны не працуюць, a хаваюцца, хто дзе можа. —Няхай будзе патвойму. А скажы, ты ведаеш адрасы некаторых зь іх? —Ведаю. —Зможашагітнуцьіх,каб заўтра ўвечары прыйшлі ў саўгас Сьляпянка? —Пастараюся. —Вельмі добра. Ты, думаю, Сьляпянку ведаеш. Зьберайцеся за галоўным будынкам у лесе. I чакайце мяне. Пастарайся забясь печыць «прымакоў» прадуктамі. —Пастараюся. На тым і разьвіталіся. Назаўтра позна ўвечары Аляксей і Клаша, азіраючыся, пасьпяшалі ў Сьляпянку. Па дарозе ў лес, заскочылі ў гараж і ўзялі з сабой Сечкіна. Ён быў задаволены, што яго не палічылі здраднікам. У лесе недалёка ад вялікага дому саўгаснай канторы й агульнажытку, туліліся да дрэваў «прыамкі». На спатканьне іх з Аляксеем і Клашай выйшаў ізза куста Віктар, працягнуў руку Аляксею і Клашы, назваўся: «Віктар Лабач». Клаша, пачуўшы прозьвішча «Лабач», не паверыла сваім вушам і перапытала:«Як вы сказалі?» Віктар паўтарыў: «Віктар Лабач. Што, знаёмае прозьвішча?»Клаша паглядзела на Новіка. Той сабраў да купы « прымакоў» I знаёміўся, а таму Клаша паціху спы тала:«Вы маеце брата Язэпа?». Віктар здаўмеўся, што Клаша ня хоча, каб Новік чуў іх гутарку, а таму гэтакжа ціха адказаў: «Маю. Дваюраднага. Дзеёнзараз, ня ведаю». —А як Язэпавага бацьку звалі? —Міхаіл, ці пабеларуску Міхась. Клашы зрабілася горача, хаця быў студзёны вечар: «А вы яго ведаеце?», —пачула яна й адказала: «Так, ведаю. Маё першае каханьне». Яна яшчэ хацеланештасказаць, але іх паклікаў Аляксей. Ідучы да Новіка, Клаша папрасіла Віктара паведаміць ёй пра Язэпа, калі давядзецца пабачыць, але Новіку —ні слова. Новік тым часам «аформіў» свой невялічкі атрад: сябе назначыў камандзірам, а Сечкіна Барыса—камісарам. Усіх «прымакоў» сабралася дзесяць чаалвек, усе—ня беларусы, а «інтэрнацыянал». Калі падыйшлі Клаша і Віктар, Новік адвёў Віктара у бок і спытаў: «А чаму няма ніводнага беларуса? Бацька мне казаў, што бацюшка Лапіцкі вызваліў із палону шмат беларусаў. Ты чуў пра гэта штонебудзь? —Чуў, але тых беларусаў у Менску няма. Бацюшка Лапіцкі служыў дзесьці ка ля Полацку. Там прыхаджане яго царквы папрасілі пахадатайнічаць перад немцамі, каб вызвалілі іхніх братоў, сыноў. У Менску, у гэнэральным камісар’яце, працуе інжынерам сваяк Лапіцкага —Іван Іванавіч Касяк. Пры дапамозе Касяка Лапіцкаму ўдалося вызваліць чалавек восем, але яны паехалі на Полаччыну. —Ну, і хрэн зь імі. Дзякую за «прымакоў». Думаю, не адмовішся памагаць мне і ў далейшым: весткамі і прадуктамі? Мы будзем калясіць навокал Менску. Я хутка загляну да цябе. Пакульда пабачаньня. Віктар пашыбаваў дадому, а Новік да «прымакоў», каб сказаць тое, пра што пры Віктары не сказаў, бо не давяраў яму. —Вось што, таварышы, я вам мушу сказаць. Пакуль што, заставайцеся і надалей у «прымах», бо надыходзіць зіма. Вясною мы пойдзем ў лес. Калі хто з вас недзе працуе, старайцеся шкодзіць немцам, як хто зможа. А галоўнае —дабывайце весткі пра распалажэньне немцаў, пра іхнія ўмацаваньні ў Менску, а таксама пра беларускіх калябарантаў: прозьвішчы, адрасы, дабытыя весткі прыносьце сюды і запіхайце ў дупло вось гэта старое асіны. Зразумела? Пачулася ціхае: «Зразумела» На тым разьвіталіся, каб спаткаццаажно ў сакавіку 1942 году. Аляксей перазімаваў у бацькоў. Бацькі бурчалі, але не выганялі. Маці прасіла Аляксея «апомніцца», але ён адмоўчываўся, а калі і паддакваў маці. А Клаша ноччу хадзіла да гнілое асіны, забірала нешматлікія лісткі, і прачытаўшы з Аляксеем, ішлі далёка ад дому і расьпіналі антэну. (Працяг у наступным нумары) 54 55 O Ml ДМДВ ВЛ9 8 Туды, дзе нашыя карані Сьвятлана Белая Амаль паўгода прайшло зь іх паедзкі на Бацькаўшчыну, а ў рэдакцыю часопіса «Полацак», на культурнаасьветніцкі цэнтр «Полацак», на імя хору «Васілёк» усё ідуць і ідуцьлісты зь Беларусі. 1х шлюць беларусы, з кім нашым падарожнікам давялося спаткацца ў час іхняй вандроўкі на Бацькаўшчыну, у чыіх душах яны запалілі агеньчык любові да Беларусі і веры ў ейнае Адраджэньне. Дасылаюць паштоўкі і незнаёмыя людзі, якія толькі чулі пра групу беларусаў з Амэрыкі з аповядаў радных.шматлікіх газэтных, радыё і тэлерэпартажаў. Амаль у кожным лісьце ўдзячнасьць—за захавань не мовы, нацыянальнага духу і веры, і просьба расказацьаб сябе, падзяліцца сваімі ўражаньнямі аб наведваньні Бацькаўшчыны пасьля столькіх гадоў расстаньня зь ёю. На здымку: У час адведваньня Бацькаўшчыны. Зьлева направа: Натальля Лукььянчык, Леанід Казыра, Анатоль Лукьянчык, Марыя Несьцер Працяг. Пачатак у № 8 (18) —№ 9(№9), 1992 56 У свіх размовах з кліўлендцамі, якія ад ведалі мінулым летам Бацькаўшчыну, я заўсёды ставіла адно і тоеж пытаньне:«Што больш за ўсё запомнілася ў Беларусі»? I амаль заўжды адчувала нейкую разгубленасьць субяседнікаў. Пасьля я зразумела чаму. У гэтай паездцы, дзе было столькі незвычайнага, нештадзённага, нязвыклага, цяжка выдзяліць нешта асаблівае. Бо асаб лівым, незвычайным для іх было ўсё. Таму што і тыя, хто помніў Бацькаўшчыну больш з аповядаў бацькоў, бо раньнія дзіцячыя ўспаміны захавалі толькі разнакаляровыя адбіткі нейкага сну, і тыя, хто запомніў Бе ларусь ўважлівымі вачыма падлеткаў, жыл і аднымі ўспамінамі, вобразамі роднайзямлі. I ў памяці, як, напрыклад, у Анатоля Лукьян чыка, захавалася вялічэзная гара, зь якой ён ў дзяцінстве катаўся на лыжах, або як у Валі Ягойдзік і Гэлены Радзюк—шматлюдная вёска, якую, здавалася, і за дзень нельга абыйсьці, ці як для Валі Яцэвіч —даўгія аудыторыі Менскага пэдагагічнага тэхніку ма, у якім зьбіралася заўсёды багата моладзі. I яны ўяўлялі, што ўсё гэта так і засталося, яно працягвае існаваць, як у іхніх успамінах аб Бацькаўшчыне Таму кожны ехаў у Беларусь, захаваў шы ў глыбіне сваёй душы нейкі вобраз, a прыехаўшы на Радзіму і незнайшоўшы яго, або пабачыўшчы замест тых адбіткаў дзяцінства іюнацтва нешта іншае, у першы мо мант расчароўваліся.І находзіла яшчэ боль шая настальігая па м інулай Бацькаўшчыне. Аб гэтым ўзгадаласямне, калі гутарыла з Натальляй Лукьянчык, якая разам з сям’ёй пасьля падарожжаў з групай паехала на радзіму мужа ў Бярэсьце. Уразіла адна дэталь зьяеаповяду: «А пасьля Анатоль вырашыў паказаць дачцы і мне сваю «гару», дзе ён некалі катаўся налыжах. Зьягоранейшых аповядаў, яна павінна была быць агромістай і стромкай. А калі мы знайшлі яе, то пабачылі, штояна не такая ўжо і вя лікая. Ці яе час зьмяніў, ці мы самі за гэтыя гады зьмяніліся?» Пэўна,і гара паменшыла, ды яны самі вы расьлі. А разам зь ім вырасла цікавасьць да краіны бацькоў, патрабаваньні да яе. Дзе беларуская мова ў стал іцы Беларусі? Дзеж нацыянальны дух—не раз дзівіліся яны.Ад гэтага і горыч, бо пабачылі так мала пашаны да таго, ва што яны сьвята верылі тут на эміграцыі, за штомаліліся ў цэрквах, за што змагаліся. Горыч ад рускамоўнай гаворкі на вуліцах Беларусі, горыч ад не шанаваньня нашых нацыянальных сьвя тыняў. Але ня толькі ад гэтага. —Вельмі цяжкае ўражаньне склалася пасьля наведваньня дзіцячага шпіталю ў Бярэсьце,—расказваў Анатоль Лукьянчык. — Доктар паказала нам палаты з хворымі дзеткамі, расказала колькі I якоймэдыцыны не хапае. А не хапае усяго ад звычайных аднаразавых шпрыцоў і вітамінаў да неабходнага дыягнастычнага абсталяваньня. Мы перадалі ў шпіталь 10 пачак з мэдыцы най, у адной аказал іся дэфіцытныя шпрыцы. Доктар сказала, што гэта іхні ратунак. Пазьней я атрымаў ад яе ліст удзячнасьці. [ ўсётакі ў памяці больш захавалася радаснага. сьветлага. I перш за ўсё незабыўныя сустрэчы з сваякамі. Марыя Патапенка, узяла з сабой відэакамэру і кожную сваю сустрэчу з роднымі атсьняла на фільм. А сустрэч гэтых было нямала: і на радзіме яе маці ў вёсцы Пастарыньне Бярасьцейскага р ну, і ў Ва цэвічах на Слонімшчыне, дзе жывуць яе