КНІГІ ОНЛАЙН
Гэтая апошняя канстатацыя Яна Длу гаша тычылася, напэўна ліцьвіў. Мы ўжо гаварылі, штоапісваючыэпізоды хрышчэньняліцьвіноў і хрышчэньня жамойцаў, Длу гаш сьцярджаў: пры хрышчэньні ліцьвіноў польскія сьвятары ня мелі патрэбы ў пера кладчыках, пры хрышчэньні жамойцаў тыяж польскія сьвятары змушаныя былі кары стацца палсугамі гэтых перакладчыкаў. Дарэчы, Ян Длугаш пакінуў яшчэ гэткую неспадзеўку. У 11 кнізе сваіх хронікаў ён прыгадаў першага каталіцкага япіскапа для Жмудзі пісаў: «На першага біскупа кафэдры ў Медніках быў высьвечаны Мацей, з пахо джаньня Немец, які, аднак, нарадзіўся у Вільні, ведаў мовы літоўскую, жмудзкую62 Удакладнім,што ў афіцыйным акце зас наваньня Медніцкай каталіцкай япархіі, у акце самога вялікага князя Вітаў га, япіскап Мацей характарызаваўся як чыстакроўны 26 ліцьвін: «...ad quem venerabilem virum magistrum Mathiam origins Lytwanum, praepositum Wilnensem ydoneum et discretum postalamus...» “Такім чынам, Ян Длугаш змушаны быў прызнаць, што існавалі дзьве мовы літоўская і жамойцкая. Хоць адасабленьне мовы ліцьвіноў ён бачыў як вынік моўнай асыміляцыі. Нам могуць запярэчыць, што ёсьць яшчэ афіцыйны дакумэнт: пасланьне вялікага князя Вітаўта імпэратару Сьвяшчэннай Рымскай імпэрыі Жыгімонту Люксембургскаму, датаване 11 сакавіком 1420 г. Зь ягонага кантэксту вынікае, што ліцьвіны і жамойцы радніліся этнічна і моўна. «Вы выказаліся і прынялі пастанову наконт зямлі Жамой цаў, якая ёсьць нашай спадчынай і ўласнасьцю як законная спадчына ад прадзедаў і дзядоў нашых, якою валодаем і цяпер, ды якая ёсьць і заўсёды была адзінай зь зямлёю Літвы, бож адна тая самая гаворка і тыя самыя людзі. Але дзеля таго, што зямля Жамойцаў ёсьць зямля ніжэйшая ў параўнаньні зь зямлёю Літвы, дык называецца Жамойціяй, іпто ў літоўскай мове перакладаецца як зямля ніжэйшая. Жамойцы, па праўдзе, Літву называюць Аўкштотай, што значыцьзямля вышэйшая ўпараўнаньні зь зямлёю Жамойцаў. Жамойцы аднак, з даўнейшых часоў называюць сябе ліцьвінамі і ніколі жамойцамі. 3 прычыны гэткай ідэнтычнасьці ў нашым тытуле мы пішамся з Жамойці, якая абсалютна належыць ад аднаго: зямля адна і людзі адны»70 (Працяг у наступным нумары). Бібліяграфія 36 . Aeneas Sylvius. De Lituania regions. In SRP t 4, Leipzig, 1870, pp.237238 37 HartmannSchedel Das Buch OerCronicken und Geschichten (Nachdryck der Ausgabe 1493, Nurnberg). Munchen Allach, 1 965, s. 278278a. 38 Johannes Cochlaeus. Brevis Germanie descriptio (1512). In: Quellen (der Neuzeit). Bd 1, Darmstadt, I960, pp. 120123. 39. Joannis Boemi Omnium Gentium Mores Antverpiae, I 538, pp.60v8 1 v. 40. Christoph Hartknoch, Altund Neues Preussen Oderpreussischen historien, FrLeipzig, 1684, S 3 910, 35, 86. 41. Matthias de Miechowia, Descriptio Sarmatiarum Asianae et Europianae. Kr., 1521. 42. Martinus Cromerus, De origine et rebus gestis Polonorum. Basileae. 1555. 43. M Stryikowski. Kronika Polska, Li tew ska, Zmodzka i Rusi, t 12, W , 1844 4 4.Ibidem,t 1,pp.21,2626,3338,4350, 65 4 5.Stanislai Ortchovi Annales Polontct ab excessuSigismundi.InJoannis Dlugossi Historiae Polonicae, Lipsiae, 1712, col 14771480 46 .M StryjkOWSki.opUS cit t 1 , p.107108, 1 I I 47 . Michal onis Li tuani. De morfbusTartarorum Lituanorum et Moscorum Vilnius, 1966, p. 23, 48 Idedem p. 24 49. Хрэстаматыя па старажытнай беларускай літаратуры. Ск. А.Коршунаў Мн., 1959,с. ІЭІ.Прадмовы і пасьляслоўі паслядоўнікаў Скарыны. Укл., У.Г.Кароткі, Мн„ Навука і тэхніка, 1991, 6.25. 50 Thome Hiarn, EhstLyf und Letlandische Geschichte, In: MLA.Bd I, Riga, Dorpat und Leipzig, 1 835, s. 2 I. 51 Idibem, p 20, 5 2.St Sarnici. Annales sive de origineetrebus gestis Polonorum et Litvanorum In: Joannis Dlugossi Historiae Polonicae.L1p.,1712, col. 1083. 53 . Erasmi Stellae de Borussiae Antiquftatibus Libri duo, ln:SRP,t.4, Leip, 1670, pp 275296 54 .Kronika Sarmacyi Europeskiey ALexandra Gwagnina , In: Zbior Dziejopisow Polskich. t.4, Warsazawa, 1766, pp. 222223. 55 .Erasmis Stella. Opus cit., pp 265287, 294295 56 . Alexander Gwagnini, Opus cit, p I 1 57 Chronica Carionis gantz new geschrieben vom Herm Philippo Mel anthon, Verdeutscht durch M.Eusebium Menium.Bd. 1 4, Fran.am Meyn, 1566 58 Ibidem Bd 1, s 1 6a 59 . Ibidem Bd 4, s. I 5a. 60 . Petri de Dusburg Chronica terre Prussia. In: Quellen ( Mittelalters),Bd. XXV, Darmstadt, 1984, pp 102107 61Jan Dlugosz Opus cit , ks 10 Warzawa 1981,pp 215221 62. Ibidem ks 11, W 1985, p 66 63. Codex Ecclesiae Vilnensis nr 70, p, 737 70 Codex epistolaiisVttoldi,*DccccLxi.pp 466469 Эмблема на шчыце герба «Пагоня» Міхась Белямук Часам даводзіцца чуць або чытаць: на купале праваслаўны крыж. Зададзім сабе пытаньне: чаму крыж праваслаўны? Толькі таму штоправаслаўныя крыжы васьміканцовыя? А якіж крыж быў на купалах хра маў у ерусалімцаў, александрыйцаў, антыяхійцаў, грэкаў, македонцаў, сэрбаў, баўгараў і ў іншых народаў, якія таксама належаць да праваслаўнай царквы, яны ж сталі хрысьціянамі значна раней чымсьці жыхары Масквы. У Беларусі ў вёсцы Мураванка (Мала мажэйкова) Горадзенскай воб. захавалася мураваная царква, купалы яе ўвенчаны шасьціканцовымі крыжамі. (Гл. фота на 4 бачынцы вокладкі) Але яна пабудавая ў пачатку ХУІ ст. Нас цікавяць купалы цэркваў з крыжамі ранейшых стагодзьдзяў. Зазірнем у Маскву. Маскоўскі летапісны свод канца ХУст. кажа: «Лета 1326, месяца августа 4 день заложена бысть первая церковь каменная на Москве на плоіцадч, Успенне святыя Богороднца, пресвяіценным мнтрополнтом Петром н велмкнм князем Нваном Даннловнчем» (58, 6.167168) Саборная Ўспенская царква каля 1470 г. патрабавала рамонту, яе верх з купалам пагражаў абваліцца і маскоўскі летапісец піша: «Двннулнся своды ея, древом убо подкреплены быша» (58,6.293) Перабудова Ўспенскае саборнае царквы была закончана ў 1486 г. Дасьледчык А.Некрасаў выказаў прыпушчэньне, што верх перабудаванага сабору 1486 г. «воспронзводнл» форму верху сабору з 1326 г. Зь ягоным прыпушчэньнем пагадзіліся. Н.Варонін, дась ледуючы арх ітэктурную кампазацыю прыйшоў да высновы, што верх Усьпенскага (Працяг.Пачатак ў №82(12)) 2 сабору мае падабенства зь верхам Спаса Прэабражэнскага храма сярэдзіны XII ст. Еўфрасіньнеўскага манастыра ў Полацку (59, 157) Ён лічыць, што весткі аб полацкай архітэктуры траплялі ў Цьвер. не выключана, што ў Цьверы працавалі полацкія дойліды. Бо князі і баяры радніліся праз сужэнства, а духавенства займала адпаведныя становішчы. Дзеля прыкладу, полацкі япіскап Сымон у 1279 г. быў запрошаны на япіскапскую кафэдру ў Цьвер, дзе і быў пахаваныў 1289 г. Цьвярскую кафэдру пасьля Сымона заняў сын князя полацкага Гердзеня япіскап Андрэй (60,6.406.61,6.344 345). Зразумела, што калі будаўніцтва ў Цьверы была закончана (прыпушчэньне Н.Вароніна) цьвярскія дойліды прыйшлі ў Маскву да Івана Каліты I Н.Варонін кажа: «Нсходя нз нзложеных соображеннй мы предлагаем схему реконструкцнн древней шего храма в Москве». (59, 6.157) У 1861 г. архімандрыт Макары, пазьней шы мітрапаліт, апублікаваў свае досьледы «0 форме крестов на главах храмов м ко локолен». Ён пісаў, што «по предложенню на Стоглавом соборе положено было следуюіце правнло: ныне убо водружон бысть і поставлен святой крест благочестнвым царом Ііваном на соборнйа церкве Пречнстое Богороднцы на новопозлашен ном версе, якоже есть воздвнзательный крест, нм же благословляют. 11 тако да стомт на славу Богу н на умноженне лет благочестшому царюіівану нна сохраненне всего росснйского царствня, н таковые святые кресты на церквах н вперед да поставляют» ( 62, 6.145146) Архімандрыт Макары адзанчаў, што па станова Стаглавага сабору 1551 г. сьведчыць аб тым што крыжы на купалах не былі васьміканцовыя, толькі з 1551г. «началн быть поставляемы кресты восьмпконечные. Стоглав одобрнл для водруження на храмах такне кресты... какой поставлен был царем Ноаном Васнльевнчем на Успенском соборе. Но еслн воздвнзательный крест, поставленый царем, был восьмнконечный как засвндетельствовал в 1682 г. перед раскольннкамн патрнарх Ноакнм, то без сомнення, кресты прежде поставлявшнеся на храмах былн не восьмнконечные, а другого внда ». (62,6.146) Паступова тэрыторыя Вялікага княства Літоўскага ўваходзіла ў склад Маскоўскае дзяржавы,адначасна праваслаўныя і вуніяцкія храмы ВКЛ далучалі да маскоўскай патрыярхіі. Макары кажа:«в конце прошлого н нынешнего столетня, когда дозволено было устранвать еднноверные церквн, прннято воздвнгать на нх кресты только осьмнконечные»(62., 6.147). Такім чынам, на працягу амаль 3 стагодзьдзяў на купалах беларускіх цэркваў замацавалася форма васьміканцовага крыжа. Аднак захаваліся старажытныя малюнкі і гравюры нашых цэркваў, зь якіх можна даведацца аб форме крыжа на купалах. А.Семянтоўскі зьмясьціў малюнкі цэркваў Параскевы—Пятніцы і Барысаглебскае, Бельчыцкагаманастыра. Цэрквы гэтыя былі мураваныя і пабудаваныя ў XII ст. Верагодна, што дойлідам іх быў майстар Іван. Купалы гэтых цэркваў увенчаны шасьціканцовымі крыжамі (63, 6.114., 64. 6.208). Віцебская царква Благавешчаньня датуецца сярэдзінай XII ст. Яна зьмешчана на пляне г.Віцебска 1664 г. Маецца малюнак яе ў кнізе П.Бацюшкава. Архітэктурная кам пазыцыя малюнкаў розная, але на пляну і на малюнку адзначана: купалы ўвенчаны шасьціканцовымі крыжамі (65,6.15,66,6.65). 29 ПаводляП.Бацюшкова, княжна віцебская Марыя, жонка Альгерда ў 1345 г. пабудавала каля віленскага замка царкву імя Параскевы—Пятніцы, у гэтай царкве пахавалі фундатаркуў 1349 г. Царква прастаяла да 1557 г. і згарэла, праз тры гады адбудаваная, толькі пад імём Богазьяўленьня, але віленчукі надалей называлі яе Пятніцкай. Купалы Пятніцкай царквы ўвечнаны шасьціканцовымі крыжамі.(67,вып.УІ) Берасьце узгадваецца падЮІЭг.31316 г. Берасьцейская зямля далучаецца да ВКЛ й уваходзіць у Троцкае княства, удзел Ві таўта. Дата пабудовы царквы сьв.Міколы ў Берасьці ня ёсьць ведамая, але можна пры пушчаць, што яна была змураваая ў ХІІХІІІ стст. у адным часе з пабудоваю цэркваў у Драгічыне,Горадні,Ваўкавыску,Наваградку. У Пскове не захаваліся цэрквы з XII ХУІ стст. у сваім першапачатковым арыгінальным выглядзе. Аднак зьбераглася ікона з 1380 г. На іконе паказана частка Пскова. дзядзінецз цэрквамі. I. Лабуціна выкапіравала зь іконы дзядзінец кн. Даўмонта й апублікавала. Цэрквы ДзьмітрыяСалупскага з 1138 г., Цімафея Газскага з 1268 г. сьв. Юрыяз 1269 г.,Хведара Стратлатаз 1272 г., Пакравы прэсьвятой Багародзіцы 1352 г., ЦімафеяДаўмонта з 1374 г., сьв Кірыла з 1374 г. і некаторыя іншыя цэркы на дзядінцы мелі на купалах шасьціканцовыя крыжы (68, 6.104, 69,6.172)