Полацак №3, 1994

Полацак №3, 1994

44.33 МБ
Сьведчаньнем «клопатаў» абросьце нацыянальнай сьвядомасьці беларусаў зьяўляецца другі ня менш цікавы дакумент ад тыхжа самых чэкістаў: амаль праз год, 29 кастрычніка 1925г. сьледчы аддзел ДПУ рэспублікі склаў «абгрунтаваны» аб’ёмісты «Даклад аб беларускаэсэраўскім шавініс
тычным руху». Адрасаваны ён быў таксама A. I. Крыніцкаму. Засяродзім увагу на гэтым дакуменьце. Папершае, на становішчы першага сакратара ЦК КП(б)Б Крыніцкі апынуўся напярэдадні кастырчніцкага пленуму ЦК КП(б)Б, на якім павінна была абмяркоўвацца праграма практычных дзеяньняў па далейшаму ажыцьцяўленьню беларусізацыі: палітыцы беларусізацыі афіцыйна надаваўся дзяржаўны статус.5. Падругое, даклад ствараўся з загадзя зададзенай мэтай (аб чым сьведчыць спецыяльны, шмат у чым добра прадуманы падбор фактаў і прыкладаў), а менавіта запалохаць вышэйшае партыйнае кіраўніцтва рэспублікі нацыяналістычнашавіністычнай небясьпекай. Патрэцяе, зрабіць усё магчымае, каб прымусіць ЦК КП(б)Б ушчаміць курс на беларусізацыю, адмовіцца ад супрацоўніцтва з старой нацыянальнай інтэлігенцыяй у гаспадарчакультурным і палітычным будаўніцтве, накіраваць самаё грамадства на курс жорсткай канфрантацыі.
На самым пачатку азначанага вышэй дакументу яго творцы спэцыяльна падкрэсьлівалі, што яны ўжо неаднаразова зьвярталі ўвагу партыйнага кіраўніцтва БССР на тое, што «беларускі эсэраўскі рух амаль цалкам асыміляваўся з махрова шавіністычным рухам». У сувязі з гэтым, маўляў, змянілася й яго тактыка. Былыя эсэры ў сучасны момант спрабуюць выкарыстоўваць як легальныя магчымасьці па культурнаму, гаспадарчаму й ідэйнаму «заваяваньню Беларусі», так і замаскіраваныя, падпольныя мэтады дзейнасьці. Называліся прыхільнікі першага напрамку—Маркевіч, Пашковч, Трафімаў, і інш, якія «акапаліся» ў Менску й імкнуцца кіраваць усім «беларускім шавіністычным рухам зь нетраў самой Камуністычнай партыі Беларусі, асабліва яны намагаюцца ўзьдзейнічацьна несьвядомую
моладзь. Тая частка моладзі, якая стала на шавіністычны шлях гуртуецца ў нелегальных арганізацыях. Па загаду «зьверху» спачаткуяна прабіраецца ў камсамол, а потым —у Камуністычную партыю.Адтуль яна будзе спрабаваць «ідэйна і культурна заваяваць Беларусь». Асаблівым аўтарытэтам у гэтай частцы моладзі, указвалася ў дакладзе, карыстаюцца намесьнік наркома земляробства А.Адамовіч, нарком асьветы А. Баліцкі, а таксама П. Ільючонак— загадчык аддзела наркамасьветы і некаторыя іншыя асобы. На астатнюю моладзь яны намагаюцца ўзьдзейнічаць праз легальныя гурткі самадзейнасьці, беларусазнаўства, краезнаўства і г.д. У якасьці прыкладу распаўсюджваньня «беларускага шавінізму» чэкісты прыводзілі «доказаныя» лічбы і факты. Маўляў, па маючым агентурным зьвесткам у «Белдзяржвыдавецтве» з 28 чалавек штатнага калектыву 12 асоб зьяўляюцца эсэрамі, шавіністамі, нацдэмамі. У іх ліку і такія вядомыя фігуры, як Пашковіч, МядзелкаГрыб, Міхалевіч, Казячы, Карач, Карабач, Чаржынскі і інш. На думку складальнікаў «даклада», Наркамат асьветы Беларусі зьяўляўся сапраўдным бастыёнам беларускіх эсэраў і нацдэмаў дзе верхаводзяць мацёрыя шавінсіты (Некрашэвіч, Красінскі, Баліцкі). Дзякуючы гэтаму, амаль усе вышэйшыя і сярэднія навуковыя ўстановы Менска па ацэнцы чэкістаў, засьмечана «контрай».
У саміх вышэйшых навучальных установах іх узначальваюць Лёсік, Бадунова, Круталевіч, Смоліч, Кіпель, Рак, Азбукін, Пашковіч, Байкоў, Курыловіч, Дружчыц і інш. Менавіта яны намагаюцца выхоўваць у шавіністычным накірунку ўсю беларускую моладзь, якая потым праз камсамол і партыю здолее ўзарваць рэспубліку знутры.
Апрача Менска, зазначалася ў дакладзе,
беларускі нацыяналізм глыбока пусьціў свае карані і на перафэрыі, асабліва ў педадагічных тэхнікумах. Там таксама верхаводзяць былыя эсеры: у Полацкім педтэхнікуме—Маркевіч, у Мсьціслаўскім —Белькевіч, Апаціёнак,у Віцебскім—Дашкевіч. Што датычыць школ і дзіцячых дамоў, то яны таксама насрозь запалонены «беларускімі шавіністамі». У якасьці прыклада прыводзілася «слуцкая справа».
(Працяг будзе)
Бібліяграфія
І.Сталнн В.Н. Соч. т. 5, с. 71.
2.	Крыжовы шлях. Мн., 1993, с. 143
З.	Цыт. па часопісу «Полымя» , 1983, №8, с. 208, 209.
4.	Таксама
5.	Крыжовы шлях. Мн., 1993, с. 144
РакМіхайлоўскі 2(141.4.1885—1937
26
2.1
Сьведчаньні арыштаў А. Смоліча ад 20 кастрычніка 1930 г.
Моя полнтнческая деятельность до 1922 года в связн с обіцнмн событнямн эпохн
С целью органйзовать белорусское двйженне в другчх городах Белоруссйй й Россйй в конце 1917 года была созвана в Мйнске белорусская конференцйя. В ней прннялй участйе представйтелй белорусскчх органйзацйй Петрограда, Москвы, Кйева, Могйлева й др. городов. Много было й мйнской публчкй, преймуіцественно враждебно настроенной к белорусскому двйженйю, которая старалась сорвать койференцйю. Благодаря этому конференцйя проходйла неорганйзованно. Первую роль на ней йграл тов. Алексюк, тогда яркчй стороннйк соглашення с буржуазйей, хотя й не без левых фраз. Под его влчянйем прнняты былй резолюцйй конференцйй, йзбран Нацйональный Комйтет под председательством Скчрмунта. Он же поехал во главе делегацйй к Временному правйтельству. Делегацчя эта была пранятая Временным правчтельстом холодно н возвратйлась нй с чем.
На конференцйй прйсутствовало довольно много также членов БС Громады й др. соцйалйстов. Онй былч созваны мною на спецйальное совеіцанйе, обьявнвшее себя партконференцйей БС Громады й йзбравшее временное бюро партйй, так как почта весь старый ЦК, за йсключенйем Бурбйса й Нвановского, нэходйлся за гранчцей, а оба последнне жйлй в Россйй. Постановлено было развернуть строго партййную работу й йздавать свою газету. Редактаром газеты был йзбран я, а небольшне средства на нее обеіцал дать Комйтет помоіцй жертвам войны.
Выборы Белорусского Комйтета во главе co Скнрмунтом вооружйлч протчв него соцйалнстйческйе органчзацйй города й русскую йнтеллйгенцйю. Этйм воспользовалнсь реакцчонные руссчфйкаторскйе элементы для того, чтобы обьявйть поход протйв всего белорусского двнженйя. Этй элементы тогда былй особенно сйльны средй учйтельства. Поэтому на учйтельском сьезде, а затем на крестьянском сьезде, белорусскнм ораторам устрочлй крупный скандал. В это время вышел первый номер газеты «Громада» под моей редакцчей. Несмотря на его левосоцйалйстаческйй характер (в духе с.д. йнтернацйоналйстов), крестьянскйй сьезд встретйл его тоже враждебно.
Я входйл в состав белорусского Нацчонального Комйтета, представляя там левую познцню.Руководяіцую роль в Комйтете йгралн Скйрмунт й Алексюк. А для меня было ясно, что необходймо отказаться от коалйцйй, хотя в Мйнске сйлы БСГ былй очень не велйкй. В этом йаправленйй я выступал на пленуме Нацкомйтета в мае 1917 года, когда сьехалось несколько больше громадовцев, но не встретал поддержкй. В начале йюня 1918 г. в Петрограде была созвана конференцйя БСГ, прннявшая временную программу партйй, йзбравшую Центральный Комйтет БСГ й решйвшую вестй борьбу протав Нацкомчтета. На конференцйй былй нанболее полна представлены Петроградскне органчзацйй БСГ, средй которых было несколько рабоччхбольшевй
ков.рассматрйвавшйх БСГ как какоето междупартнйное обьеднненне. Так как в Мйнске органйзацйя БСГ была очень слаба, то решнлн йзданйе газеты «Громада» перенеста в Петроград. Там вышел, однако, только одйн ее номер.
Вернувшйсь в Мйнск, я настоял на созыве II конференцйй белорусскйх органйзацйй. Она собралася в начале йюля й после некоторой борьбы лйквйдйровала Нацкомйтет. Вместо него была создана Рада белорусскйх органйзацйй, в которой подавляюіцее большйнство прйнадлежало БСГ й другам соцналнстам. Представйтелей крупной буржуазнн в ней ужо не было. На койференцйй былй довольно сйльно представлены местные крестьянскйе, беженскне, а также солдатскне органчзацйй. В дальнейшем массовые органчзацйй очень быстро рослй, особенно в армйй. Радою в это время руководйл фактйческй я; однако двчженйе нарастало стйхййно, й Рада не ймела возможностй даже его уччтывать. Влмянне армейскйх делегатов в ней все время возрастало. Настроенйя средй этой массы в начале былй эсеровскйе, что соответствовало обіцему настроенйю армйй, затем началось полевенне. В армнн началн снльно растн органнзацнн БСГ, впрочем, онн тогда носнлн характер скорее внефракцйонных обьедйненйй белорусов соцналйстов й ймелй пестрый состав.
Летомже 1918 года БСГ прйняла участйе в выборах в Мйнскую городскую думу, сблокйровавшйсь с Поалей—Цйон, EC й СС, лйтовскймй й украйнскймй соцйалйстамй. В Думу от Громады был чзбран я й начал там органйзовывать городскйе белорусскне школы.
В начале октября собралась очередная сессйя Рады белорусскйх органйзацйй. Она в то время пользовалась уже такйм авторй
тетом, что губернскйй комйссар соглашался уступйть ей на время работы свое помешенне (где теперь ЦНК). Сессйя Рады была многолюдной, а настроенйе ее делегатов было в пользу захвата властч, я отстайвал более умеренную позйцйю в этом вопросе, так как орйентйровался лушче другвх в колйчественном й качественном соотношенйй сйл. Но эсеровское большйнство Ра ды, чувстуя прйблйженйе соцйальной революцйй, торопйлось. Одновременно состоявшнйся войсковый Белорусскйй сьезд Запфронта создал Войсковую Раду, влйвшуюся в состав койференцйй й усйЛйвшую ее агрессйвные элементы. В результате была йзбрана так называемая Белорусская Рада, йздавшая спецйальную грамоту. Правда, в самой грамоте о захвате властй нйчего не говорйтся, но направленйе работы было взято достаточно определенно. Велнкая Белорусская Рада должна была созвать Всебелорусскйй сьезд, нечто вроде Учредйтельного Собранйя.
В это время состоялась й конференцйя БСГ. Неоднородность состава партйй дала себя знать с полной отчетлйвостью. Конференцня прошла бурно, раскололась на несколько групп, формально между собою еіце йе порвавшйх, но уже вполне к этому готовых. Большйнство конференцйй было за поддержку Велчкой Белорусской Рады й ее агрессйвной полйтйкй. Мой возраженйя протйв нее й здесь не встретйлч поддержкй большйнства.
Руководство Велйкой Белорусской Радой перешло в рукй агрессйвных армейскйх й др.) эсеровскйх элементов во главе с Воронкой, Ярошевччем й др. Я также входйл в состав этой Рады, но йграл уже в ней второстепенную роль й занймался главным образом школьнымй й др. культурнымй вопросамй. Кроме 4х уже открытых го