КНІГІ ОНЛАЙН
ВЫДДНЬНЕ БЕЛАРУСКАГД КУЛЬТУРНД-ДСЬВЕТНІЦКДГД ЦЭНТРД КЛІЎЛЕНД ЗША №4(14), 1992 Polacak Published with the financial support of the parish Mother of God of Zyrovicy, Cleveland, Ohio, USA. Рэдакцыйная калегія:Сьвятлана Белая (рэдактар), Міхась Белямук (сакратар), сябры — Сяргей Карніловіч, Іна Каханоўская, Вольга Дубаневіч (МакДэрмат), Янка Салавянюк, Лідзія Лазар--Ханенка, Янка Ханенка. Editorial board : Svetlana Belaia (Editor), Michael Bielamuk (Secretary), Members -Serge Kamilovich, Ina Kachanovski, Olga Dubanevich (Me Dermott), Jan Solowienuk, Lydia Lazar-Chanenka, Yanka Chanenka. Ганаровыя сябры рэдкалегіі: Анатоль Белы, Васіль Быкаў, Іосіф Юхо. Прозьвішчы падпішчыкаў і ахвярадаўцаў рэдакцыя будзе публікаваць у часопісе. All correspondence should be addressed to: S.Belaia or M.Bielamuk, 10915 Lake Rd., Cleveland, Oh. 44102, USA. Tel. (216) 651-3451 «РШ БІБЛІЯТЭКА «*» €WB 3 пасланьня Сынода Беларускага Экзархата напярэдадні 1000годзьдзя Праваслаўнай Царквы ў Беларусі 3 Зерцало жнтнж Аляксей Мельнікаў. Жыціе і жыцьцё сьвятой Еўфрасіньні Полацкай. 4 а. Міхал Уляхін. Духоўнае значэньне крыжа прэпадобнае 8 Васіль Пуцко. Крыж Еўфрасіньні Полацкай і ўзьвіжальныя крыжы ХІП-ХІПст. 12 Наша гісторыя Міхась Белямук. «Эмблема на шчыце герба «Пагоня» 18 Паўла Урбан. Да пытаньня этнічнай прыналежнасьці старажытных ліцьвіноў 23 3 архіваў КДБ Мікалай Сташкевіч, Юры Смірноў. Палітычны партрэт Зьміцера Жылуновіча 29 Далёкае і блізкае Язэп Сажыч. I паны гаварылі нашаю моваю 34 Кастусь Мерляк Беларусы ў Аргентыне 37 Міхась Кавыль Недабітыя рыцары 40 Лявон Эміліт. «Стаю на вуліцы знаёмай...» 62 Памяць зямлі Лявон Шыман Мая няволя Успаміны Яўгена Ціхановіча Сьвятлана Белая. Віленскія беларусы расказваюць. 53 Вітаўт Туамш Віленская Беларуская гімназія 54 Згукі Бацькаўшчыны Анатоль Белы. 1993 год —Год беларускай мовы 58 3 жыцьця эміграцыі 59 Кастусь Калоша Спадарства Стрэчыняў 61 На першай бачынцы вокладкі: Аляксей Кузьміч Еўфрасіньня. На развароце. Андрэй Карпук Спаса-Еўфрасінеўскі манастыр На трэцяй бачынцы. У. Ліхачоў, Полацкая Сафія, 1961 г.. На чацьвёртай бачыцы: Да 75 годзьдзя з часу сьмерці М.Багдановіча. Генадзь Грак, Слуцкія ткачыхі. 3 пасланьня Сынода Беларускага Экзархата напярэдадні 1000-годзьдзя ^^ Праваслаўнай Царквы ў Беларусі <^ Бацькаўшчына і народ наш перажываюць адказны і цяжкі час, і таму цяпер асабліва важна ўсьвядоміць яўлены чалавечаму роду цуд міласьці Бога Айца. Будзем маліць Бога, каб гэтая праўда пра Вечнае Жыцьцё, угатаванае нам у Хрысьце, з дамысловаю сілаю адгукнулася ў сэрцах жыхароў беларускай краіны , якая тысячугадоў таму назад прыняла апостальскуюмілату праз пастаўленьнеправаслаўнага япіскапа ў старажытным г. Полацку. Менавіта 1000 гадоў назад у 992 годзе пераможны голас Евангельскай пропаведзі пра збавеньне ў Хрысьце ва ўсёй паўнаце сваёй дасягнуў нашай Бацькаўшчыны. 1 таму, дарагія суграмадзяне, 1992 год нам з вамі -год юбілейны, сьвяточны, дабраславёны. Заснаваньне Полацкай эпархіі дало пачатак ня толькі царкоўнаму ўладкаваньню на беларускай зямлі, але зьявілася 1 найважнейшай пачатковай падзеяй у грамадзянскай гісторыі Беларусі. 3 утварэньнем япіскапскай кафэдры Полацак стаўся духоўным цэн-трам, зь якога пашыралася сьвятая хрысьціянская вера — аснова маральнага адра-джэньня беларускага народу. Ужо ў 90-х гадах X стагодзьдзя пачало зароджвацца ў Полацкай зямлі паслушніцкае жыцьцё, якое праз кароткі час дасягнула нечуванага росквіту. Сярод першых яго сэйбітаў па годнасьці стаіць імя прэпадобнай Еўфрасіньні, ігуменьні Полацкай... Заснаваньне Полацкай эпархіі адначасова зь дзяржаўным будаўніцтвам сьцярджала ў гэтым княстве яго самастойнасьць і паступова ўводзіла яго ў сям’ю эўрапейскіх народаў. Пашыраючы хрысьціянства ў старажыгнабеларускіх землях, Праваслаўная царква кіравалася ўсходняй традыцыяй. Гэтая традыцыя мае ў аснове захаваньне і разьвіцьцё нацыянальнай культуры і мовы. што дае магчымасьць усім народам успрымаць і выказваць слова Божае на іх роднай мове і што па-майстэрску пацьвердзіў сваім пе-ракладчыцкім 1 выдавецкім подзьвігам славуты сын горада Полацка Франьцішак Скарына. Узьнясём-жа хвалу 1 падзяку Таму, Хто нарадзіўся, уваскрэс і Сабою ўсё ўвас-крэсіў, Госпаду Ісусу Хрысту, за яго прабываньне з намі і годасна ўчынім сьвяткаваньне 1000 годзьдзя Сьвятога Праваслаўя на Беларускай Зямлі! Мы спадзяёмся, што ў нашых ўрачыстасьцях, якія адбудуцца 25-27 верасьня 1992 года,возьмуць удзел праваслаўныя хрысьцяне зь іншых дзяржаваў 1 замежных краін, каб адзіным сэрцам і адзінымі вуснамі сьведчыць на старажытнай зямлі Белай Русі паўнату ісьціны, сьвятасьці і мілаты, якімі жыве Сьвятая Праваслаўная царква. Амінь. 7- Філарэт,Мітрапаліт Менскі і Горадзенскі, Патрыяршы Экзарх усяе Беларусі, 7-Максім, Архіяпіскап Магілёўскі 1 Мсьціслаўскі, ЗЖанстаніын, япіскап Берасьцейскі і Кобрынскі, т-Дзімітры, япіскап Полацкі 1 Віцебскі, 7Стэфан, япіскап Пінскі і Лунінецкі, тАрыстрах, япіскап Гомельскі і Мазырскі, [ 3 WIO ж> Жыціе н жыцьцё сьвятой Еўфрасіньні, ігуменьні Полацкай чэелэё; Аляксей Мельнікаў >k >к ^о^э^ Еўфрасіньня Полацкая. Мастак Арлен Кашкурэвіч Нібы праз цьмянае шкло былых сіа-годзьдзяў паўстае прад намі постаць сьвя той полацкай князёўны Еўфрасіньні. чыё духоўнае дзеяньне ў час, калі было, многа жніва, але мала працаўнікоў, абумовіла ўзьлёт культуры ў межах усходніх сла-вян.узыход, які мог бы звацца першым Ад-раджэньнем, калі-б мэтазгодны быў сам гэ тытэрміну дачыненьніда земляў Беларусі. Нарадзіўшыся каля 1101 году (даты даем згодна храналёгіі Тацішчаваі у княскім до-ме дынастыі Ізяславічаў, ад малодшага сына дзёрзкага нешчасьліўца Ўсяслава II —Сьвятаслава (?)Георгія й яго жонкі Сафіі (?), Прадслава, названая так на ўспамін аб былой, «предней» славе Полацака. успад-кавала ад продкаў ня толькі фамільныя скарбы і радавую частку імя «слава», але і валявы, дзейсны й незалежны характар. Госпад даў юнай князёўне, з маленства спазнаўшай кніжныя пісаньні («бобыла та-кой любасьніцай вучэньня, што дзівіўся айцец яе любові яе да вучэньня»), не-спакойную душу, што імкнулася да Спакою. Прадслава выракаецца звычайнага лёсу, абмежаванага жаночай паловаю церама, адмаўляецца ад дынастычнага шлюбу, прыгатаванага яе айцом па дасягненьні дачкою паўналецьця (12-гадовага ўзросту), і вырашае пайсьці да канца немаркотным шляхамБожайлюбові: «Шю ўчынілі быўшыя да нас роды? Жаніліся і выходзілі іамуж і княжылі, але ня вечна жылі, жыйьцё іх працекла і слава іх загінула нібыпрах і го-рай за павуціньне. А восьранейшыя жанчы-ны, што ўзялі мужчынскую моц і пайшлі сьледам за Хрыстом, Жаніхом сваім, аддалі целы свае на раны і галовы свае пад меч, а іншыя калі і не схілілі шыі свае пад жа-леза, дык мечам духоўным адсеклі ад сябе плоцевыя асалоды, аддаўшы целы свае на пост і няспаньне, і каленнае пакланеньне, і зямныя лежаньні, яны памятныя на зямлі, і імёны іх напісаны на нябёсах, дзе з анге-ламі безупынна славяць Бога »,— разважала ў сэрцы князёўна. 1 вось Прадслава неўзабаве пасьля 1113 году, году сьмерці Рамана Ў сяславіча, патаемна адбацькоў пастрыгаецца зьімем Еўфрасіньні ў манастыр сваёй цёткі, удавы князя Рамана. Апранаецца сьпярша ў іспыт ныя, а пасьля і ў манаскія рызы і зьдзяй-сьняе першыя подзьвігі хрысьціянскай па-коры, адмаўленьня ад уласнае волі і прына шэньня яе ў бяскроўную жэртву да Ісуса. Праз колькі часу, з благаславеньня япі скапа Ільлі (хіратанізаваны пасьля 1116 г., магчыма. у 1120 г.) Еўфрасіньня, з маленства узлюбіўшая мудрасьць (sophia) пасяляецца ў келейцы полацкага сабора сьвятой Сафіі, нібы аддаючы сябе пад містычны пакроў Мудрасьці Божай, дзе й пакладае пачатак асьветніцкаму свайму падзьвіжніцтву («пачала кнігі пісаць сваімі рукамі»), пра-цуючы ў храмавым скрыпторыі, верагодна, ёю-ж і заснваным ,перапісваючы, а напэўна і перакладаючы кнігі (найперш богаслуж бовыя, а таксама працы айцоў царквы, жыцьці сьвятых і г.д., з творамі якіх была добра знаёма) і раздаючы прыбытак ад іх продажу на дабрачынныя мэты. Аднойчы, калі Еўфрасіньня спачывала ў кельлі-галбцы, пасьля стаяньняў на ночнай малітве да нябеснага айца, «Айцец яе, які бачыць таемнае, уздаўёйяўнае» (Мф. 6:6) абвясьціўшы праз ангелаў волю сваю 24-гадовай (?) князёўне, наказаў ёй узь-весьці, збудаваўшы глінянаю цэглай і мысьленнымі плінфамі сьвятых словаў, «дом, пра які Госпад сказаў: Будзе імя Маё там» (4 Ц. 23:27). Так, блізка каля 1128 г.. у Сяльцы пад Полацкам, на месцы мятохіі сьвятой Сафіі, у япіскапскай воласьці, дзе былі пахаваны полацкія архірэі, паўсталажаночая абіцель Сьвятога Спаса, з сваёй кнігапіснай май-стэрняю, бібіліятэкай і школай. Жыхары навучаліся чытаньню й Слову Божаму, лі-ку і нотнай грамаце, але найболейдоб-раснаму жыцьцю ў Хрысьце. У манастыры гэтым па дасягненьні паўналецьцця па-стрыглася зь імем Еўдакіі малодшая сяс гра Еўфрасіньні Градзіслава («Грядушая сла-ва»). Уражаная прыкладамі дабрачэсьця, яўленымі ў агароджы дома Хрыстовых ня-вест і пажадаўшая, як і яе старэйшая сяс-тра, не апутаць душу сваю шлюбам зямным, а ўспрыняцьнасябелёгкі цяжарХрыстовы. Гэта быў час, калі на дом полацкіх кня-зёў пралілася поўная чаша гневу Гаспо-дава, калі асуджаныя кіеўскім Мсьцісла-вамзасвае сэпаратысцкія імкненьні, Уся-славічы—Давід, Расьціслаў, Сьвятаслаў і двоесыноў Рагвалода Барысавічазжонкамі і дзецьмі —былі сасланы ў Бізантыю на службу да імпэратара Іана Комніна: зма-гацца з сарацынамі. Застаўшыся ў гэты нядобрачасоўе без падтрымкі сямейні-каў, у абіцель да Еўфрасіньні прыходзіць яе стрыечная сястра Звеніслава, дачка памёршага ў 1128 г. Барыса Усярлавіча, успрыняўшы ў пастрыгу імя Еўпраксіі. Гэта былі тыя дзесяць гадоў з 1120па 1139, калі толькі цьвёрдасьцьдуху, шчырая малітва ды заступніцтва Божае не наблізілі Еўфрасіньню да смяротнага грэху адчаю, узмацнілі яе ў руплівасьці на ўладкавань не манастыра і душаў яго насельніц. Калі-ж мінулі тыя гады, князёўна-ігу-меньня як падзяку за шчасьлівае вяр 4 таньне сваіх родзічаў з сылкі, з божага волевыяўленьня, азнаменаванага дзівам, узводзіць на месцы старой драўлянай Спа-савай царквы новы каменны храм Усе дзяржыцеля, працай абранага Богам дой-ліда і падрадчыка Іана. Гэты-ж «прыстаўнік над дзейнікамі царкоўнымі» Іан, магчыма, будуе для Еўфрасіньні каля 1155 году і царкву Багародзіцы, пры якойсьвятая кня зёўна засноўвае мужчынскі манастыр. Мена