КНІГІ ОНЛАЙН
3)) мая доспен крест сей, Господн позн рабу свему Васнлню в крешченнн, ммененм Рогволоду, сыну Борнсову». У мінулым стагодзьдзі, дзякуючы М.П. Румянцаву, камень быў узяты пад ахову, але ён быў зьнішчаны ўІЭЗб годзе. (73 А. 6.26-27, 33, 73 Б. 26-30, 73 В, 69-73. Гл. мал. на бач. 16,). У вёсцы Камена, Вілейскага р-на, на правым беразе рэчкі Вільлі знаходзіцца шэры камень-валунз шасьціканцовым кры жам і надпісам: «Вротншнн хрест». На паўночна-захадняй старане камнятаксама надпіс, але яго не расчыталі (74 А, б. 61, 74 Б б 255, 74 В, б. 146, № 610) Паводля Г.Штыхава каля вёскі Забежня, Віцебскага р-на, знаходзіўся ў Дьзвіне ва-лун, з высячаным шасьціканцовым крыжом. Уніз па цячэньню Дзьвіны. пара кіламетраў ад в.Забежня знаходзіўся другі валун з крыжам і знакам, падобным на ступню. На-род даў імя валуну «Дзявочы» (75, б. 39) І.Ціхаміраў паведамляе, што ён езьдзіў дасьледываць берагі рэчкі Мяжа, якая ад 18 дзяляла Полацкае княства ад Смаленскага. Каля вёскі Беразкова, на беразе возера Іаложэ ў кургане знайшоў каменную пліту, з высячаным шасьціканцовым крыжам і медзяную літу—іконку Вадохрышча з надпі-сам. Іконкапаходзіцьз XII —XII ст. Прыгонны селянін кн. Пуцяціна расказаў Ціхаміраву, што сяляне ў адным з курганоў знайшлі залаты пярсьцёнак і медзяную іконку з надпісам «Борнс вонн» (76. 6.6-7) На беразе рэчкі Крывая, каля вёскі Ра-вуча Талачынскага р-на былі курганы і ка менны шасьціканцовы крыж. (77, 6. 298, зн. 151). Недалёк рэчкі Абалянкі, каля вёскі Алексінічы, Сеньненскага р-на, быў камень з высячаным ледзь прыкметным шась-ціканцовым крыжам (77, 6.288, 78, 6.13) Ф.Пакроўскі атрымаў інфармацыі, што каля рэчкі Шчары былі камні-валуны з высечанымі знакамі, падобнымі да шасьці-канцовага крыжа. Ніхто з старажылаў ня мог ўспомніць, хто камнях. (79, 6.30) А.Спіцын у 1903 г. паведа-міў, што на Пскоўшчыце ёсьць камяні з крыжамі, крыжы чатырохканцо выя і шасьцікан-цовыя. Ён ўва-жае, што яны з XIIIХІУ стст. (80, 6. 225—226) высек гэтыя крыжы на У Рызе, падчас раскопаў у 1960 г. знай-шлі падвеску XIII ст. з квітнеючым шасьці-канцовым крыжам (мал. А). Магурэвіч Э. кажа, што падобныя падвескі былі зной-дзеныя раней у Полацку і Тарапцу. што сьведчыць, што падвеска імпартаваная, праўдападобна, з Полацка, (81, 6.91) У 1950 г. знайшлі скарб залатых і срэ-браных рэчаў, паміж якімі быў срэбраны надламаны медальён XII ст. (Мал. Б) На пра-вай старане выгравіраваны шасьціканцовы квітнеючы крыж, левая старана гладкая (82, 6.137, № 147) У Ноўгарадзе 1974 г.падчас архэоля-гічных раскопаў была знойдзена медзяная падвеска XII ст. На адной старане сь. Юры дзідай прабівае цмока на адваротнай старане — патрыаршы шасьціканцовы крыж. (83, 6. 45) Контравэрсыйным ёсьцьшышакХІІ XIII стст.Адны дасьледчыкі ўважаюць, што ўласьнікам яго быў кн. Яраслаў (Мудры). Іншыя, менавіта Б.Рыбакоў, лічыць. што апошнім уладальнікам шышака быў князь Хведар Расьціслававіч. Шышак быў аздболены срэбранымі гравіраванымі пласьцінамі. На перадзе шышака вялікая пласьціна з архангелам Міхаілам, які трымае ў левай руцэ сфэру з шасьціканцовым крыжам. 19 На версе шышака над архангелам Мі-хаілам пласьціна з Хрыстом. Ён трымае Евангельле з шасьціканцовым крыжам. (73 А, б. 34 35) У Горадні 1938 г. на Замкавай гары знай шлі валявяную пячатку, на Au выява сьв. Глеба, на Ru — шасьціканцовы квітнеючы крыж. Падбоную пячатку знайшлі ў Кіеве ў 1899 г. (85, 6.158, 163, 86. №. 333, 6.15?, 225) У Драгічыне надбужскім перад 1900 г. была знойдзена на беразе Буга валавяная пячатка зХІІ ст. Янанагадвае ваўкавыскую пячатку, на Ru. свь.Сымон, на Ru шась-ціканцовы квітнеючы крыж. У розным часе былі знойдзеныя чатыры пячаткі чарнігаўскага князя Сьвятаслава Яраславіча (1054-1076). Ha Ru — фігура чалавеказ надпісам-Сьвятаслав, на Ru. -вобраз Міколы Мерлікійскага, патрона кня зя. (86, № 10-13, 6.167-168) Цікавай рэчай ёсьць пячатка князя ноў-гародзкага Яраполка, сына князя смален-скага Расьціслава. Яраполк у Ноўгарадзе княжыў адзінгод 1178,на Ru. ягонай пячаткі сьв. Хведар Тырон трымае левай рукой шчыт з шасьціканцовым на Галгофе крыжам, на Ru. сьв. Якаў, (86, № 180, 6.124-126, 202). УВаўкавыску 1948 г. Г.Пех на «Швэцкай гары» знайшоў валавяную пячатку XIIст. На яе правай Au старане выява сьв.Сымона, на левай Ru —шасьціканцовы квітнеючы У Ноўгарадзе былі знойдзены пячаткі Сьвятаполка Мсьціславіча, ноўгародзкага князя (1142-1148). Ён быў унукам Ула-дзімера Манамаха.На Ай.сьв. ІванПрадцеча, над левым плячом—шасьціканцовы крыж (86, №144-146, 6.11 I 113, 125, 195) Унук кн. Расьціслава смаленскага кн. Мсьціслаў Мсьціславіч княжыў у Ноўгара-дзе ў 1210-1218 гг.. Ha Ru. ягонай пячатцы сьв. Хведар Тырон на кані зь сьцяжком у левай руцэ. Вакол галавы німб, за галавой шасьціканцовы крыж. Ru. пячаткі мае Хве-дара Страцілата, які ў левай руцэ трымае шчыт, але знак на шчыце нерасчытаны (86, № 203, 6.112, 120, 206). Паводля Яніна, пячаткі.што на Ru.маюць сьв.Захарыя,а наRu.—шасьціканцовы крыж, належаць Захарыю, наўгародзкаму пасад-ніку 1151-1167г.(86,№334-335,6.151 -153,225) Лічачы, што пячаткі звыявамі Багамаці належаць царкоўным герархам, В.Янін пя-чаткі, знойдзеныя ў Ноўгарадзе, прыпісывае ноўгарадзкім япіскапам. Пячатку № 331 — яп.Герману (1078-1095), а пячаткі №342 і 343 пакідае без уласьнікаў. Пячатка №343 наRu,ўнікальная. Наёй — ЎсьпеньнеБага-родзіцы. Пачатка №324 і 325 на Ru. Бага-родзіцы ня мае, але сьв. Хведар не воін, a пакутнік, 1 ў руках трымае крыж. В.Янін прыпісаў пячатку ноўгарадзкаму япіскапу Хведару, які быў хіратанізаваны 1069 г, a памёр 1077. (86, б. 150 153. 224-226). Пячаткі № 328, 329, 330, 332, 338, 339, 341 засталіся без уласьніка. Паколькі пячатка №332мае падабенства да пячатак.знойдзе-ных у Ваўкавыску, Горадні, Драгічыне, то В.Янін уважае, што ўласьнікамі былі кня зі«западно русскнх областей» у XII ст. 21 20 У Пскоў пасьля забойства Мендаўга прыехаў зь Літвы кн. Даўмонт. Псковічы яго прынялі, ахрысьцілі імём Цімафея, і княжыў ён у Пскове 1265-1299 гг. Пакінуў ён пячат-ку, якой псковічы карысталіся да паловы XIУ ст. Пскоў да прыезду Даўмонта —Ціма-фея падпарадкоўваўся Ноўгараду, Даўмонт унезалежніў Пскоў і пасьля сьмерці пско-вічы аднесьліў. лік сьвятых, стаў ён патро-нам пскоўскіх князёў. Пячатка на Au мае сьв. ІДімафея Гаскага, на Ru. шасьціканцовы крыж наГалгофе. (87,мал. 1, 6.242-243, бб. 6.165-166) 3 прыездам кн. Даўмонта Пскоў палі-тычна ўнезалежніўся, аднак, рэлігійна пад-парадкаваны ноўгарадзкаму архіяпіскапу. які ў Пскове меў сваіх намесьнікаў. Да ся-рэдзіны ХІУ ст. намесьнікіноўгарадзкага ўладыкі мелі пячаткі на Au. шасьціканцовы крыж на Галгофе, на Ru. Багамаці «Зна-меньне». ( № 87, 6. 252-254, 88. 6.165, 177) Бібліяграфія 73А. РыбаковБ. Русскнедатнрованныенадппсй. XI—ХІУ вв. САУ, 0-44, М.; 1964. 73Б. Антановіч В.Таямніцы каменнага летапісу. ПГКБ. Мн., 1976, № 3. 74А. Романов Е. Древнне лапндарные памятннкй Западно-Русского края. —Заппскн Сев-Зап. отд. Русск геогр. Обіцества. Вмльно, 1911, кн 7 74Б. Тарановнч В. К вопросу о древннх лапндарных памятннках с нсторнческнмй надпнсямн на террнто-рнн Белорусской ССР. СА. М., 1946, т.8. 75 . Штыхов Г.Археологнческая карта Белорусснн. Мн., 1971, вып.2, 76 Тйхомнров Н.А. Поездка на реку Межу. ЗРАО, Сб. 5, СПб. 1903. 77 Алексеев Д.В. Археологнческне памятннкп эпохн железа в среднем теченнн Западной Двнны. —Воп. Этннческой нсторйй народав Прнбалтнкя М., 1959. 78 Аннкевіч К.Сеннннскнй уезд МогнлевскоП губ, Могнлев 1907. 79 .Покровскнй Ф.Археологнческая карта Гроденской Губ. Внльно 1895. 80 Спнцнн A А. Заметкн о каменных крестах. ЗРАО. СПб 1903, т.5. 81 . Маргулевнч Э.С. Восточная Латвня п соседнне землн в X-X1I1 вв. Рмга 1965. 82 . Корзухнна Г. Русскне клады IX—ХШвв.М.-Д. 1954 83 . Яннн В.Колчнн Б I др. Новгордкая экспедпцня. АО за 1974 г. М., 1975. 84 Тарасенко В.Раскопкн городнша ‘Шведкая гора в Волковыске в 1954 г. — Матерпалы по археологнн БССР Мн., 1957. 85 . Jodkowski J. Pieczencie ruskie z XI-XI I w. znalezione w Grodnie i Drogiczynie P H. W. I94S, vol. 37. 86 . Янйн В.Л. Актовые печата Древней Русй Х-ХУвв. М., 1970 т I. 6.152, 225, № 333. 87 . Яннн В. Внсле печатн Пскова —СА № 3, М., 1960. 88 .ЯнннВ.Сфрагнстнческнйкомментарнй к псювскнм частным актам. Л.М.Марасннова, Новые псковскне грамоты ХІУ-ХУ вв. —Нзд. Моск. Уннверснтета, 1966. Да пытаньня этнічнай прыналежнасьці старажытных ліцьвіноў Паўла Урабан Перад тым як запярэчыць сьцвярджэнь-ням в.князя Вітаўта (Гл. «Полацак» №3(13)), варта зьвярнуць увагу на той факт, як было цяжка вял ікаму князю юрыдычна даказваць сваё спадчынае права на Жамойць. Варта таксама прыгадаць тыя палітычныя ўмовы, якія спрычыніліся да напісаньня Вітаўтам гэтага пасланьня і прадыктавалі ягоны своеасаблівы зьмест. У міжсобным змаганьні за ўладу ў ВКЛ Ягайла быў адмовіўся ад Жамойці на ка-рысьць Тэўтонскага ордэну крыжакоў. Адпаведнае пагадненьне з крыжакамі было аформленаеЗІ кастрычніка 1382г.,паводля якога Жамойць перадавалася Прускаму і Лівонскаму ордэнам па раку Дубісу. Праўда, Ягайла марудзіў замацаваць тое пагаднень-не сваёй пячаткай, таму крыжакі ўхапіліся за князя Вітаўта, які пайшоў яшчэ далей, чымся Ягайла. Уласнае пагадненьне з гэтымі крыжакамі князь Вітаў падпісаў 31 сту-дзеня 1384 г. Цяпер, паводля пагадненьня, мяжою станавілася рака Нявяжа. Прускі і Лівонскі ордэныатрымлівалі ўсюЖамойць, а таксама некаторыя землі ўласнай Літвы, што ляжалі на правым беразе ракі Нявяжы і вышэй ейных вытокаў. Апрача таго, Прускаму ордэну крыжакоў перадаваліся пушчанскія масівы крыху далей на захад ад Нёману, дзе ўперамешку зь іншымі пасяленцамі жылі рэшткі колішніх судаваў. Вітаўт гандляваў землямі Жамойці або трымаўся свайго ранейшага пагадненьня, калі ў 1390 г. ён другі раз апынуўся ў Прусіі. Але важнейшым зь юрыдычнага гледзішча былоСалінскае пагадненьне, якім, фактычна пацьвярджаліся ранейшыя тэрытарыяльныя ўступкі Вітаўта. Гэтае (Працяг. Пачатак № 1(1/) —3 (13)) пагадненьне, якоезвалася «вечным мірам», было падпісанае і замацаванае пячаткамі 12 кастрычніка 1398 г. на нёманскім востраве Саліне. Афармлялася яно пры ўрачыстых абставінах: прысутнымі былі сам Вітаўт, магістар Прускага ордэну крыжакоў і магістр Лівонскага ордэну. Прысутнічалі таксама мерашалкі і браты-рыцары гэтых ордэнаў, а ў сьвіце Вітаўта — паны радцы, князі і баяры-рыцары. Нарэшце.у травені 1404 г