КНІГІ ОНЛАЙН
кам. калісьці трымалі й абаранялі ліць віны, а не жамойцы, і тых ліцьвіноў (трэба разумець паноў Сурміна, Матэйку ды іншых нашчадкаў Гаштоўтаі звалі і цяпер называюць аўкштотамі 86. Аўкштоту прыгадваў таксама Пётра Ду-збург у сувязі з агульным апісаньнем па-дзеяў 1294-1300 гг. Паводля яго, Аўкшто-та была толькі адной зь земляў «караля Літвы» (Віценя). Ён пісаў, што напаўшы на «зямлю Аўкштоту», комтур Рагнеты Людовік Лібенцэль здабыў «сьвятое для язычнікаў» паселішча на імя Раманы, спаліў яго, a запалоненых жыхароў перабіў.87 Пётра Дузбург не ўдакладняў, дзе знаходзілася ў Аўкштоце гэтае «сьвятое для язычнікаў» паселішча і ўмацаваны гарадок. Аднак «зя млю Раманы» (Рамны) прыгадаў Віганд з Ма рбургу, апісваючы напад крыжакоў у 1388 г. на Вількамір і замак кн. Скіргайлы, які ў лацінскай транскрыпцыі быў названы Вышэвальдам. Магчыма, гэта быў той не на званы яшчэ «новы горад», які кароль Ягайла ў 1387 г. будаваў для Скіргайлы «над ракой Вільлёй насупрацьШатаў». Паводля Віган-да, напад гэты на «зямлю Раманы», Вілька-мір і замак кн. Скіргайлы ўзначальвалі ма-гістр Кандрад Цёльнэр, маршалак Энгель-гард Рабэ і в. комтур Кандрад Валенрод.88 Значыцца, Раманы Пётры Дузбурга і ра-манская зямля Віганда з Марбургу зна ходзіліся ў тым часе дзесьці на поўнач ад Коўны паміж рэкамі Нявяжай і Вільлёй, знаходзіліся яны якраз у Аўкштоце. Можна яшчэ адзначыць, што няведамы аўтар «Хронікі рыцараў тэўтонскага ордэну» сапраўды назваў вялікага князя Гедыміна «каралём Аўкштоты і Жамойці». Але і для гэтай ягонай памылковасьці ёсьць тлумачэньне. Недакладна датуючы падзеі, аўтар гэтай хронікі пісаў, што пасьля спусташэньня земляў Дубінскай і Шашолскай магістр Лівонскага ордэну Эвэргард з Мунгайму аформіў мірнае пагадненьне вось з гэтым «каралём Аўк штаты і Жамойці» і датаваў гэтыя падзеі пасьля . 1342 году8Э. Аднак справа тычылася ўгэіымвыпа дку гандлёвага пагадненьня 1338 г.. калі Лівонскі магістр Эвэргард з Мунгайму па мёр. Тое гандлёвае пагадненьне, якое датавалася 1 лістападам 1338 было афор мленае з «магістрам Лівоніі» йад імя «Ге дыміна, караля Літвы» (у адпаведніку па гадненьня для ВЛК імя тагачаснага ма гістра Лівонскага ордэну Эвэргарда зМун-гайму не называлася) гэтае пагадненьне замацавалі сваімі пячаткамі Полацкі япіс кап Грыгор, Полацкі і Віцебскі князі Глеб -Нарымонт і Альгерд. Дык вось прыгадваю чы Аўкштоту, у пагадненьні гаварылася, што да «мірных земляў» якія належаць ў Літве «Больнікі, Гедройці і Немянчын. Та кое акрэсьленьне «мірных земляў» тычылася ўласнай Літвы, бо пра мірныя гандлёвыя зоны па Дзьвіне для Полацкага і Віцебскага княстваў у пагадненьні была асобная агаворка.90 Як мымаглізаўважыць,аўтар «Хронікі рыцараў Тэўтонскага ордэну» пісаў, што перад афармленьнем прыгаданага гандлё вага пагадненьня Лівонскі магістр Эвэр гард з Мунгайму нападаў на землі з цэнтрамі ў Дубінках і Шашолах. Пра гэта пісаў таксама Герман Ватыбэрг у сваёй Л і вонскай хроніцы, дадаючы, яшчэ гой факт, што той лівонскі магістр падыходзіў пад умацаваныя сьцяны Вількаміру. а гэта ў 1333 г. ГарадыВількамір,Больнікі і Шашолы ляжалі ў Аўштоці, як выглядае, дало пад ставы для аўтара «Хронікі рыцараў тэўтон скага ордэну» характарызаваць кн. Геды міна як «караля Аўкштоты і Жамойці». Бібліяграфія 7LStanislaw Zajaczkowski. Studya nad Dziejami 2mudzi wieku XIII. Lwow, 1925, s. 9 72. Codex epistolaris. Vitoldi, Nr. CCCCXXVI-CCCCXXVII. pp.194-201. 73. Ibidem, pp. 1018-1024. 74. Codex Ecclesiae Vilnensis, Nr. 70, 72, pp. 737, 739-740. 75. Ibidem, Nr. 7--73, 7 1, pp. 10 1-103. 738-739. 7 6.Ibidem . Nr.70, p 737. 78 a.Ibidem. Nr. 68, pp. 735-736. 77.Ibidem, Nr. 73, p. 103. 78 Ibidem. 79 . Napiersky K.E. Russ! sch-Livland! sche Urkunden, St. Petersburg, 1868, Nr. 2 14, S. 176 80 .Ермаловіч M.I. Па слядах аднаго міфа, Выд. «Нав. і тэхніка», Мн„ 1991, с.27-28. ^it(cb’§ von Шпрсі'с йіУІііпіффс StcimdjwiiW, cnthahcnb pct lliterlidjcn iHaftcr vnb Cruller pt ШШдпІ gcfdjidjt;. паф bent Я3сгдшаші(фсп £rucfc mit »rn trjiinjnngrn un» Jen ohwtidjrniirn ^cftarUn ter фсіМбсгдсг $апЬ[фпф neu beaebtitet unb ^crauegcgcbcn. 8 1.Hermanni de Wartberge Chronicon Livoniae. p. 88. 82lbidem. p. 104 83.Ibidem, p.105-106 84.Ibidem, p. 88 85 . Die Chronik Wigands von Marburg, pp. 510-51 1, ft 413. 86 . SNR, t.2, Leipzig, 1863, pp. 709-7 11. 87 . Petri de Dusburg. Chronica terre Prussie, pp. 374-375. 88 . Die Chronik Wigands von Marburg, pp. 633-635. 89 .Chronicon Equestris Ordinis Teutonic! Incerti Auctoris, p. 778 (Cap CCCXII). 9 0. Послання Гедмнна. № 18, c. 186*195. W c f ф i ф t c ф С C 11 f f C 11 ф veil ben uftefh’n Beiten Ьів pun Untcrgangc bor .fwrrfibaj bc$ beutfdxn ^ibonv, von SoIjanncS Soigt. (f r fl c r $ a n b. £ i c 3 e i t be$ ^eibcnthuind. Л' 6 n i g 6 b e r g, im Serfage bee @ebruber SSorntrAger. 18 2 7. 28 а 3 мд kje a Палітычны партрэт Зьміцера Жылуновіча Мікалай Сташкевіч Юры Смірноў Атмасфэра палітычнага недаверу на-растала. Драматычна трагічны фінал на бліжаўся. 16 студзеня 1931 г. Прэзыдыюм ЦКК КПіб) і ЦК КП(б)Б прынялі пастанову аб выключэньні З.Жылуновіча з партыі. У пас танове аднабакова канстатавалася, што З.Жылуновіч з 1904 па 1916 г. (зь пера-пынкамі) належыў да меншавіцкай арга нізацыі, а з 1915 па 1918 гг. актыўна удзель нічаў у беларускім нацыяналістычным дробнабуржуазным руху, што за час зна-ходжаньня ў партыі займаў адказаныя пасады і за праваапартуністычную дзей-насьць неаднойчы меў партыйныя спаг наньні. З.Жылуновіч зноў абвінавачваўся ў тым, што ён быццам-бы ня зжыў сьве тапогляду й ідэялёгіі дробнабуржуазных нацыяналістычных партыяў й паказаў сябе як прыхільнік нацыяналізму. За громкімі фразамі і надуманымі абві навачваньнямі па сутнасьці хавалася імкненьне партыйна-бюракратычнай вяр хушкі збавіцца ад людзей, падобных З.Жы луновічу. На этапе сьцвярджэньня ста-лінскага таталітарызму яны былі непатрэб ныя, пакольку зьяўляліся прыпынкам на шляху аўтарытэта партыі ў палітыцы і на практыцы. Вось некаторыя факты апошняга акту гэтай драмы. 22 студзеня 1931 г. бюро ЦК КП(б)Б вынесла рашэньне: пагадзіцца з пастанаўленьнем ЦКК па пытаньню аб З.Жылуновічу і даручыць т.Будзінскаму апублікаваць у друку адпавядаючыя, пэўна, вымоўнага характару артыкулы. 30 студзеня 1931 г. З.Жылуновіч зьвярнуўся у ЦКК ВКП(б) зь лістом, у якім. (Заканчэньне. Пачатак ў № 2(12) 3(13)) ён зноў прызнаў свае памылкі і прасіў з улікам таго, што ён цьвёрда стаў на баль-шавіцкі шлях барацьбы за генеральную лінію партыі, за сацыялістычнае бу-даўніцтва, аднавіць яго ў радах ВКП (б). Чытаючы гэты дакумэнт, нявольна пры ходзіш да высновы, што ён напісаны ўжо чалавекам дэмаралізаваным, напісаны ня розумам і сэрцам, а прадыктаваны пачуць-цём страху, жаданьнем уміласьцівіцьсваіх прыгнятальнікаў. Апісваючы свой жыцьцёвы шлях, З.Жы-луновіч спрабуе упэўніць кіраўнікоў та гачаснай палітыкі, што ў дакастрычніцкі пэрыяд ён стаяў на скрайне левай старане БСГ і садзейнічаў расколу гэтай партыі, пе раходу яе левага крыла на сторану Савецкай улады. Расказваючы аб сваёй працы у савецкі пэрыяд, ён у апрадаўльным тоне упэўніваў, што шчыра хоча служыць справе партыі і толькі ў сілу неабходнасьці адносінаў (па працы) з «нацыянал-дэмакратамі» у нейкай меры нявольна трапіў пад уплыў іх по-глядаў і зрабіў рад памылак, як у сьвета поглядзе, так і ў практыцы. Цяжка, відаць, даліся яму гэтыя пакаяльныя прызнаньні. Але ў адным ён застаўся цьвердым. Існаваньне контррэвалюцыйнай нацыянал дэмакратычнай арганізацыі і свой удзел у ёй рашуча адмаўляў. (ЦПА КПБ, ф. 15. оп. 20, сп. 10, л 5 17) Прэзыдыюм ЦКК ВКПіб) на паседжаньні ад15сакавіка 1931 г. выслухаў «Дакладка місіі т.Гольцмана ў справе буржуазных таварышаў» і даручыў камісіі ЦКК ВКП (б) унесьці яго на зацьверджаньне прэзыдыюма ЦКК з агульнай ацэнкай гэтай справы. На прэзыдыюме былі разгледжаныя таксама пытаньні аб Жылуновічу, Ульянаве, Васі левічу, выключаных з партыі. Аб Жылуновічу ў пастанове запісана: «2. В отношеннн Жнлуновнча, подтверднть решенне ЦКК Белоруснн or 16.1.31 г. об нсключеннн его нз рядов ВКП(б>: прннять во вннманне заявленне т.Жнлуповмча о прнзнаннн свонх ошмбок н представленную характернстмку, которая дана ему парт-коллектнвом завода -Жоммунар , счнтать возможным пересмотреть это постанов-ленне через год» (ЦПА КПБ, ф. 4, оп. 21, сп. 220. л. 11) Прэзыдыюм ЦКК ВКП(б), як сьведчыць дадзенае рашэньне, лічыў магчымым захаваць Жылуновіча ў радах партыі. Аднак ці разглядалася справа Жылуновіча праз год незразумела. Нявыключана, што гэта быў своеасаблівы палііычны манэўр, некаторая затрымка практычна вызначанай расправы. Абвінавачваньні ў прыналежнасьці З.Жылуновіча да антыпартыйных груповак, як гэта бачна з матэрыялаў партыйнага дасьледваньня, у асноўным грунтаваліся на паказаньнях арыштаваных у гэты час В.Ласгоўскага, Я.Лёсіка, С.Некрашэвіча й іншых беларускіх дзеячоў навукі і культуры. у так званай справе аб дзейнасьці контр рэвалюцыйнай арганізацыі «Саюз вызва леньня Беларусі». 3 дапамогай гэтай спэцыяльна разду ваемай справы спрабавалі ўпэўніць гра мадзтва ў існаваньні ў рэспубліцы раз галінаванай і быццам-бы старанна заканспі раванайарганізацыі,хацяні тады, ні пазьней прамых доказаў рэальнага існаваньня такой арганізацыі не было знойдзена. Тым ня меньш, ужо на пленуме ЦК КП(б) Б. які адбыўся ў кастрычніку 1930 г. прама га-варылася аб яе існаваньні. 3 выступленьня Рапапорта, старшыні АДПУ рэспублікі. аб-вінавачваньні будаваліся цалком на пака-заньнях асобаў, якія апынуліся пад след-ствам. Як здабываліся гэіыя «паказаньні» зараз ні для кога не зьяўляецца сакрэтам. Асобныя сябры ЦК КП(б)Б, у прыватнасьці С.Будзінскі, у сваіх высупленьнях папя рэджвалі, што арыштаваныя (В.Ластоўскі, Я.Лёсік, С.Некрашэвіч і інш.) мажліва «сознательно ставят вопрос так, чтобы замазать как можно больше белорусскнх коммуннстов, чтобы лншнть нас в максн-мальном колнчестве кадров белорусов-коммуннстов, особенно нз руководяіцего состава, чтобы доказать, что коммуннсты-белорусы все до одного — как н онн -нацнонал-демократы». (ЦПА КПБ, ф.4. оп. 20, сп. 75, л. 220, 259). Характэрна. што на гэтым жа пленуме Рапапорт прызнаў. што АДПУ няма аснаваньняў лічыць, што Ігнатоўскі і Жылуновіч ведалі аб гэтай арганізацыі і ўдзельнічалі ў ёй. (ЦПА КПБ, ф.4, оп. 28. сп. 10. л. 104) Для таго. каб паказаць.