КНІГІ ОНЛАЙН
віта для гэтай царквыпрэпадобная ігуменьня вырашае набыць цудатворную ікону Адзігітрыі Эфэскай, за якой пасылае у Царград да імпэратара Мануіла I (1143— 1180) і патрыярха Лукі Хрызоверга (1156-1169) свайго «слугу» (настаяцеля Бага-родзіцкага манастыра?) Міхаліла. Адбы-ваецца гэта, праўдападобна, у 1156-1160 г. і дае нам падставы меркаваць, што Міхаіл выконваў і пэўную дыпляматычную місыю, даручаную яму полацкім япіскапам —грэ кам Казьмою, які адчуў для сябе небясьпеку пасьля скону свайго патрона, расейскага мітрапаліта Канстантына, і актывізацыяў дзейнасьці главы «русыфільскага» руху ў пытаньні аб самастойнасьці расейскай мітраполіі — Кліма Смаляціча.
3 гэтага падарожжа прывозіць Міхаіл часткі дрэва СьвятогаКрыжа.крывісьвято га Дзімітрыя, мошчаў сьвятых Стэфана і Панцеляймона й іншыя сьвятыні, рэліквіяр для якіх у форме напрастольнага крыжа быў выкананы па замове Еўфрасіньні ў ювелірнай майстэрні мужчынскага Бага родзіцкага манастыра манахам Лазарам. па мянушцы Богша. Гэты шматкаштоўны (цаною ў 40 грыўнаў) крыж не згадваецца невядомым сьпісальнікам жыція Еўфрасінь ні, і гэта ўскосна сьведчыць аб багацьці уладкаваных ігуменьняйманастыроў і цэр-кваў, сярод аздабленьня якіх крыж Еў-фрасіньні зьяўляўся нечым неасаблівым,
каб быць згаданым у жыціі яго нешмаг слоўным аўтарам. Манастыры ж, створаныя прэпадобнай князёўнай, зрабіліся сапраўд-нымі цэнтрамі культуры й дабрачыннасьці на нашых землях, бо зьмяшчалісяў іх іка-напісная і ювелірная майстрэні, скрыпа-торыі, вучыльні, дзе насельнікі, а магчы-ма, і месьцячы. маглі атрымаць не такую ўжо частую на тыя часы адукацыю ў на-вуках, мастацтвах і, што найболей важна, у прынцыпах добраснага жыцьця. Відавочна, у гэтых манастырах былі напісаны пазьней жыціе і служба сьвятойЕўфрасіньні. Уласна, і самой маці-ігуменьні не была чуждая літаратурная праца. Яна складала і. быць можа, запісвала малітвы і дыдактычныя пропаведзі, што мелі эскаталягічны харак-тар, адпаведны духу таго часу: «Вось са брала вас нібы птушанятаў пад крылы мае, у паствіну нібы авец, каб пасьвіліся ў за -паведзях Божых, каб і я сэрцам вясёлым навучала вас, бачачы плён вашай працы. Але вашыя нівы ў той-жа меры стаяць, не ўзрастаючыўгору, а.год ідзеда сканчэньня, і лапата ляжыць на гумне. Баюся, што будзе ў вас пустазельле і аддадзены будзеце агню непагаснаму. Пастарайцеся -ж пазь-бегнуць яго, учыніце сябе пшаніцаю чыс-таю , зьмяліцеся ў жорнах уміранасьці, малітвамі і пастом, каб хлебам чыстым прынесьціся на трапезу Хрыстову!» так павучаенастяцельніцасваіх духоўных да-чок, незадаволеная іх рупнасьцю ў падзь-візаньні.Спасылаючыся на аўтарытэт Ры-горыя Багаслова і Васілія Кесарыйскага, Еўфрасіньня вучыць манахіняй запаветам гэтых блажэнных мужоў: «Сгарых вучыла цярплівасьці й ўстрыманьню, юных ду~ хоўнай чысьціні і безграхоўю цялеснаму, гавеньню добраснаму, ступаньню ціхмя-наму, голасу уміранаму, слову дабрачзс-наму, ядзеньню і піцьцю маўкліваму: пры
старэйшых маўчаць, мудрэйшых слухаць, да старэйшых пакоры, да роўных і меншых любові некрывадушнай, мала казаць, а болей разумець»-,
Вядома, была Еўфрасіньня сваім суай чыньнікам і яксправядлівысудзьдзя, радца 1 міратворца: «Быў бо дар Еўфрасіньні ад Бога: калі хто пытаў яе аб чым-небудзь, яна яму адказвала, і хто слухаў яе, ат-рымліва ў даброты. I не хацела бачыць каго варагуючага: ні князя зь князем, ні баярына з баярынам, ні з простых каго са сваім ся-брам,а ўсех хацела бачыць адзіндушнымі». Менавіта ў гэтай якасьці князёўна-ігу-меньня накіроўваецца пры сконе жыцьця (далучыўшы перад зыходам да ліку Хры стовых нявестаў пляменьніц сваіх Кірынію і Вольгу Вячаслаўнаў) у паломніцтва па сьвятых мясьцінах. У гэтым сваім пада-рожжы яна несла пропаведзь міра й яд-наньня ў Хрысьце ісусе князем-сусе-дзям, «прымаючы ад іх чэсьць вялікую» і, верагодна, разьлічвала праз пасрэдніцтва патрыярхасьцішыцьчарговы ўсплёск варо-жасьці паміж Ізяславічамі і кіеўскімі Яра славічамі ў сярэдзіне 60-х гадоў. Яна і сапраўды атрымлівае аўдыенцыю ў пат-рыярха Лукі, накіраваная да яго Манілам Комнінам, пасьля таго, як яе абоз сус-грэўся з войскам імпэратара (які ішоў у свой апошні паход на венграў) у сярэдзіне красавіка 1167 г. У час аўдыенцыі, відавоч-на, князёўна просіць сьвяцейшага заступ ніцтва зазямлюсваіх продкаў і эпархію По лацкую, узначаленую новым уладыкам Дыя нісіем (хіратанізаваны, мажліва, у 1166 г.)
Гэта была апошняя дзея Еўфрасіньні ў яе зямным быцьці. Прыйшоўшы з Царграда ў горад пакутаў Спасіцеля, зьнясі-ленная падарожжам, прэпадобная полацкая ігуменьня ў ноч з 23 на 24 травеня 1167 г, атрымала вечны супакой у дольнім Іеру-
саліме. перадаўшы сваю душу ў рукі Бога Нябеснага, У Іерусаліме і была пахавана ў манастыры сьвятога Феадосія. Яшчэ праз дваццацьгодрасейскія манахі ўіерусаліме перанеслі яе мошчы і паклалі іх і Феадо сіевых пячорах Кіеўскай лаўры, дзе да 1910 г,—часу перанясеньня на зямную ра-дзіму—і спачывалі нятленныя мошчы прэ-падобнай Еўфрасіньні, цёплай малітоўніцы за свой край перад Нябесным Уладарам.
Усякі, хто сутыкаецца зь гісторыяй, раней ці пазьней прыходзіць да тагосумнага вываду, што амаль кожнаму факту можна даць па меншай меры два аднолькава праў-дападобныя, але процілеглыя вытлума-чэньні. Пагэтаму ўсё, што мы наймянуем старжытнай гісторыяй, зьяўляецца міфам, створаным летапісцамі й біёграфамі (ніколі не аб’ектыўнымі прыапісаньні ўсьведчаных імі падзеяў) гістарыяграфамі мінулых вя-коўі гісторыкамі нашага часу, якія прапа-нуюцьпаройсупрацьлеглыя інтэрпрэтацыі адных і тых-жа фактаў, пакідаючы за намі права самім выбіраць і, як гэта нядзіўна гучыць, самім стварыць для сябе даўніну свайго народу — яго звычаяў, яго кудь туры, яго славы. Таму ў пэўным сэнсе слова фактаграфічным міфам зьяўляецца і наша спроба апісаць жыцьцё сьвятой Еў-фрасіньні, ігуменьні Полацкай. I нам застаецца адно спадзявацца, што створаны намі міф не надта далёкі ад праўды. 1 не прыдзецца нам пачуць сказанае пра нас словам прарока: «Вось, ілгарская трысьціна, кніжнікаў усёнавярнула ў ілжу» (Іер. 8:8), 1 ускладаць спадзяваньні на тое, што подзь віг прэпадобнай князёўны, асьветніцы і мі-ратворцы, гэтак-жа правільна будзе напі саны ў сэрцах народаў, як упісаны ў тым зьзяючым сьвеце, якому імя Вечнасьць.
Духоўнае значэньне крыжа прэпадобнае
а.Міхал Уляхін
Перш чым пачаць размову аб духоўным значэньні крыжа прэпадобнае Еўфрасіньні, трэба вызначыць паняцьце духоўнасьці. Зараз пайшла мода называць духоўным ўсё, што адносіцца да культуры: мастацтва, дойлідства, сьпевы, скокі, канцэрты рознай сьвецкай музыкі і г.д. Усё гэта можа быць духоўным, але толькі матэрыяльным выразам народных талентаў або быць «ду-хоўным» ад другога духа. Бо духоўнасьць духоўнасьці—розьніца. Сапраўдная ду-хоўнасьць паходзіць ад уплыву Сьвятога Духа, які ёсьць «Дух нстнны» (праўдзі-васьці), «сокровніце благнх» (скарбніца ўсяго добрага),« н жнзнн податель» (жыцьця падавацелы, вядома, жыцьця ў Бозе, жыць-ця, вечнага з Богам.
Матэрыяльныя каштоўнасьці могуць быць таксама духоўнымі, калі яны адлюс-троўваюць дзейства сьвятога духа на чала' века, калі яны ўзвышаюць яго дух, калі яны робяць яго лепшым, дабрэйшым, прыводзяць яго да Бога, вучаць яго збаўляцца ад яго грахоўных навыкаў, робяць яго сынам царства Божага. Гэтыя духоўныя каштоў насыді заўсёды праўдзівыя, без усякай цені хлусьні, даступны ўспрыняцыдю сэрцам чалавечым, простым, як сама праўда.
А ёсьць духоўнасьць зусім іншага парадку. Бо ёсьць і другія духі, злыя духі, сатанінскія. Мы часта зьмешываем духоў-насьць сапраўдную, паходзячую ад сьвя-тога духа, з духоўнасьцю ілжываю, па-ходзячую ад сатаны, які таксама ёсьць дух, але супраціўляючыйся Богу. I вядзе такая «духоўнасьць» да пеклу, якое ў ча лавека пачынаецца ўжо на зямлі. Чалавек становіцца ад такой «духоўнасьці» зьвера падобны, любячым толькі самога сябе, не
міласэрным. хітрым, ілжывым, любячым цешыць толькі сябе мнімай прыгажосьцю, мнімым задавальненьнем свайго грахоўнага сэрца, цешыць прывабнасьцю таго, на што глядзяць вочы яго, жадаючым усё захапіць для сябе любым чынам. Ён сам пакутвае, і ад яго другія пакутваюць. Бо той, хто нат хняе людзей сваёй духоўнасьцю, д’ябаль-скай духоўнасьцю, за каторай ганяюцца людзі і любяць яе, як сказаў нам Гасподзь наш Ісус Хрыстос: «Быў чалавеказабойца спрадвеку, ад пачатку, сам не ўстаяў у ісьціне, бо няма ў ім ісьціны, калі кажа ён лож, ману, кажа ад сябе, бо ён ілжэц і бацька ілжь/»(1н. 8,44). Сапраўды, духоўныя творы мастацтва павінны вясьці да духоў-насьці.да ачышчэньня.прасьвятленьня, ума цаваньня нашых сіл дзеля тварэньня дабра людзям, дзеля выратаваньня чалавека.
«Ня хлебам адзіным жыў будзе чалавек божы. Але ўсякім словам, паходзячым з вуснаў Божых» (Мф'. 4.4), адказаў наш Гасподзь духу Лукаваму, які, спакусаючы яго. прапанаваў яму зрабіць і ка.мні хлебамі. Але тыя-ж камні, простыя і каштоўныя, тыя-ж матэрыяльныя рэчы з дрэва, фарбы, мэталаў, тыя мастацкія творы,зробленыя простымі людзьмі, гыя-ж сьпевы і г.д. -могуць насіць на сабе адбітак Сьвятога Духа і быць духоўнымі і духаноснымі. Гэта храмы, і ўсё, чым яны аздобленыя, сьвятыя іконы, крыж, адным словам, усё, што праўдзіва адлюстроўвае тое, што паслужыла нашаму збаўленьню ад грэху, пракляцьця і вечнай пагібелі. Адной з такіх духаносных рэчаў і зьяўляецца крыж, які замовіла прэпадобная Еўфрасіньня і які зрабіў славуты мастак свайго часу Лазар Богша.
Чаму крыж і менавіта ў такім выглядзе, у якім ён быў зроблены па замове прэ-падобнае? Чаму нават клятваю абгарадзіла яна яго, каб ён нікуды і нікім ня мог быць вынесены зь яе манастыра7
7 61 л£ #ь' н^£g ПОКЛДДДЮТк шф^о. ШНЬА УЬСТЬНХІН крстхБХ M4H4miJH CKO. юнь’ Ez цріыг сіто сьса’ уьстыюіе д^Фко Ек^іікно ьесп'кдкоБдные (гозлотон
(!|(6(0Н ндлсфньс Н жьвтггБХ’ J I’JH. Ш' A Af........ AV I’JHKHZДА нфнзнс. гі'ГЫА H3 AUHACTZIfAНІШОГДДЖС ЙКО НН П|ОДАТННН ШДДТГ Дірс СС КТО nft. ІАОуШДЮГк’ НЗНСС'Ь'ГЬ Н W AUHACTZIfA
V НС коудн моу nOAtOlJJHHKZVbCTKHZIH iijlCT! НН БХ tb 6'tliZ НН БХ КОу^.ірнн-Н ДД БОуДРГЬ IIJOKAATX С’ГоК ЖНКОТБО. JAI|I(H TfOlll^HII СТХІАЧІ Ш'іуТ’ |Г Н| ІІМНН CXEOfZ wxip О'ГЦЬ’ 11 Боудн юноу VACTK сх НН^ОН’ нжі пуЦд ^сд* ISTO ЖІ Д^ЗШТЬ tZTSOJH с . . . . БАДРГС. АННХ • НАН ІІІІАЗЬНАН ПНСКОуіІХ’ НАН НГОуДіФнКА’ ІІАН ннх KOTOfXIH АНБО MISX 4 ЕоуА11 клюу КААТБД СН‘ шф|ІОСННЫД ЖІ }ДЕА ^БД' СХ'ГАЖДБХШН К|Н’Х СІШ' П(«Н. МІТІ К'кнУн ЖН31ІЕ сх БС'Ь . Н {.".....
«Лета 6669 (1161) паклад