КНІГІ ОНЛАЙН
іч даў мне стужку фотапартрэтаў, а я ў сваю чаргу перадаў яе старшыні Саюза мастакоў Рубінштэйну, дадаўшы на словах, хто такі Пётра Сяргіевіч. У газэце «ЛІМ» Рубінштэйн (ён да ўсяго лічыўся яшчэ і журналістам)— зьмясьціў фота партрэтаў разам з кароткай анатацыяй аб іх. Але партрэта кс. Глякоўскага сярод іх не было. На вулшах Вільні. У цэнтры кс. Глякоўскі, 1937 г. Надыходзіў час майго вяртаньня зь Вільні. Мне належыла разьвітацца з музэй нымі навукоўцамі й асабліва зь Сяргіевічам, мы абодва цікавіліся адной тэмай і гэта нас аб’ядноўвала, як мастакоў. Цікавая гутарка адбылася пры разьві-таньні з працаўнікамі краязнаўчага му зэю. Мяне зьдзівіла асьвядомленасьць віленчукоў, хто і дзе працуе на кіруючых пасадах у Менску ў залежнасьці ад нацыянальнай прыналежнасьці - Вам у Менску,—сказаў адзін з ма ладзейшых навукоўцаў,—няма чым гана-рыцца. У вас пануе жыдоўскае засільле. ~Мы так ня толькі не гаворым, але так нават і ня думаем. -адакзаў я. Той зьдзіўлена паглядзеў на мяне і працягваў: - Дык вось Вам, калі ласка, просты прыклад. Ваш старшыня Саюза савецкіх мастакоў БССР Рубіншыэйн жыд?. —Так, пацьвердзіў я. — Глядзім далей. Начальнік кіраўніцтва па справах мастацтва.пры Савеце народных камісараў БССР -Азірскі. Далей галоўны рэдактар штотыднёвіка «Літаратура і мас-тацтва» Айзік Кучар, зараз Алесь Кучар. Дырэктар Вялікага тэатра опэра і балета Гантман, Глаўліт Дадзіёмава. У ЦК КПБ — Чорны, Конік, Лапідус, нарком НКУС — Бэрман. Ён назваў яшчэ пару яўрэйскіх прозь вішчаў з апарату ЦК ЛКСМБ, камітэту Фізкультуры і спорту. Погым перайшоў на салістаў тэатра опэры і балета: народны артыст БССР Ісідар Балоцін, народная артыстка БССР Млодэк, народная артыстка БССР Друкер. народны артыст БССР С. Дрэчын, салісты балету Гурвіч, Вяпрынскі, салістка Рубіна. дырыжоры Птгарц, Шнэй дерман. кампазітар Любан, Вагнер. рэжы сёры Л.Літвінаў (Гурэвіч) ў БДТ-1, Галаўчынер ў БДТ2, дрыкэтар Дзяржцырка ў Менксу Кабішчар, дырэкатар кінатэатра Кагановіч, рэжысёр Дорскі, ён жа дырэктар БДТ-2 у Віцебску, кінаапэратар Бэраў і Вейняровіч (усе названыя народныя артысты ці заслужаныя дзеячы мастацтва). Я спыніў яго пералік і пагадзіўся зь ім, што, са-праўды, надта шмат жыдоў у мастацтве. Потым я сам пачаў успамінаць мастакоў тых-жа тэатраў, сябраў Саюза мастакоў, Саюзаў архітэктараў і кампазытараў. Пры гадалася, што аркэстры тэатраў, асабліва опэрны, мелі да 85 % музыкантаў яўрэяў. 'Пры Саюзе пісьменьнікаў была яўрэйская сэкцыя, якая налічвала звыш 15 крытыкаў, празаікаў, паэтаў. Радыёстудыя мела вя дучых дыктараў, сярод ўсіх найбольш рухавых і таленавітых яўрэяў. А што ка заць пра журналістаў! Сярод іх зь вялікай перавагаю былі рэпарцёры менавіта гэтай нацыі. Нават наромом земляробства, якому мы здавал і эскізы да карцін для беларускага павільёна ў Маскве быў жыд. У кансэр ваторыю прымаліся толькі гарадзкія га ленты яўрэйскай нацыянальнасьці, у музычную школу, таксама толькі яны, бо нікому не хацелася шукаць па вёсках ды мястэчках здольных да музыкі дзетак Яўрэі-ж добра ведалі шляхі самі, бо ў кансэрваторыі большасьць пэдагогаў зь ліку дырэктароў — іхнія людзі. Mary зараз адным прыкладам паць-вердзіцьфактабранасьці каму і дзе вучыцца ў мастацкіх навучальных установах. Гэта датычылася самых таленавітых дзяцей. ...Сядзіць наш мастак П.Гаўрыленка ў кабінэце старшынік кіраўніцтва па справах мастацтва пры СНК БССР Піліпа Пестрака, які часова спыніў сваютворчуюдзейнасьць і мусіўзаймацца справамі мастацкімі. Пай-шоў, мабыць, трэціці чацьвёртыгод пасьля вайны зь цяжкасьцямі, зь няста чамі, усюль, кудыні кіньвока, а тым больш у мастацтве. Вось і зараз Гаўрыленка як старшыня праўленьня Саюза мастакоў прыйшоў да Пестрака, каб ці то узгодніць, ці то атры маць дазвол зрабіць экспазыцыю чарговай выстаўкі ў памяшканьні тэагра опэры і балета. Раптам у кабінет заходзіць загадчыца музычнай школы са спісам навучэнцаў. якія трымалі экзамены і могуць быць за лічаныя, згодна пратакола прыёмнайкамісіі. Яна кладзе на стол спіс навучэнцаў і со-чыць за выразм твару Пестрака, а той ўсё болей і болей нервуецца, відаць нешта яму непадабаецца. Нарэшце, ёнкажа: «Слухайце, тут толькі гарадзкія дзеці, чамуняма нікога зьвёскі. Вы-жвыязджаліна раёны, у пасёлкі, дзе ёсьць шмат таленаві-тых дзяўчат і хлопцаў. Па ўсяму відаць, што вас гэтая справа ніколькі не цікавіла, але час не церпіць, сьпяшайцеся». Толькі я зноў адхіліўся ад гутаркі. Вернемся назад ў Вільню, дзе паўсюды чуецца летувіская гаворка, і дзе летувісы ўсё настолькі перайначылі, што цяжка бы-ло знайсьці завулак зь беларускай або польскай назвай. Я разьвітаўся ў музэі з усімі, хто там быў. Але перад самым ад’ездам яшчэ пасьпеў зайсьці да летувіскіх пісьменьнікаў, каб пагутарыць зь імі на конт Кастуся Каліноўскага. Драўляная хатка, дзе зьмяшчаўся пісь-меньніцкі саюз ці ягонае згуртаваньне бы ло як раз пад гарою Гедыміна, сярод гуш чару пачынаючых зелянець дрэваў. Яна нагадвала асабняк нейкага пана, уцекшага ад бальшавікоў.Сустрэлі мяне там вельмі ветліва, нават зьнялі паліто ў гардэробе. што для мяне было ўпершыню. Паказаў я ім сваю камандыроўку, растлумачыў прычыну візыта і неўзабаве мянезапрасілі ў сталоўку, што была пры доме. За нашым 48 49 столікам сядзелі 4 чалавекі і толькі адзін зь іх добра гаварыў на расейскай мове. Быў ён і самы старэйшы за ўсіх, мабыць бы-ло яму за пяцьдзесят гадоў. Па-першае, зь яго размовы высьветлі-лася, што Кастусь Каліноўскі належыць Літве, бо і завецца ён Костас Каліноўскас. Па-другое, сялянскае паўстаньне было на літоўскай зямлі — супроць генерала графа Мураўёва, які душыў усе нерасейскае насельніцтва, праводзіў жорскі ўціск на нацыянальнае адраждэньне і па-зьверску караў непаслухмяных мужыкоў. Асабістае паляваньне тайнай паліцыі засяродзілася на кіраўніках паўстаньня. Вядома, што ў такіх умовах Каліноўскі мусіў хавацца пад чужым прозвішчам. Ён знаходзіўся ў падпольлі, але не прыпыняўся ў працы, рызыкуючы кожную хвіліну, рабіў справу за волю, за сярмяжны народ, за мужыкоў беларусаў, палякаў і летувісаў. Яўген Ціхановіч. Кастусь Каліноўскі, 1968 г. Усё ўвогуле так, але чаму летувіекі пісьменьнік так настойліва цягне правадыра сялянскга паўстаньня ў свой літувіскі бок? Што мне заставалася рабіць? Я толькі сказаў яму, што ня будзем Каліноўскага дзяліць, калі ён рабіў агульную справу. Зараз я разумею. што меў на ўвазе той літувіс тады. Ён ня вельмі рабіў розьніцы між царскім і савецкім рэжымам. Тыя і іншыя былі захопнікамі, толькі пад новымі лёзунгамі. А стары пісьменьнік прыціскаў мяне да сьцяны зноў. Маўляў, колькі у вас са-праўдных мастакоў? Вось Дэйнека. яго не зблытаеш ні зь кім. Хаця ён стаіць далёка ад афіцыйнага мастацтва, а яго ведаюць ва ўсім сьвеце. нават амэрыканскія турысты купляюць ягоныя творы. Ён назваў рад мастакоў, што робяць прапаганду, але да сапраўднага мастацтва іх творы не маюць ніякага дачыненьня. Далей ён працягваў называць лепшых на яго погляд мастакоў, якіх ганьбіць афі цыйная крытыка. Маладыя пісьменьнікі моўчкі сядзелі і слухалі. Відаць было ,што яны ведалі расейскую мову, але ніхто зь іх не ўставіў ніводнага слова. Потым я пайшоў з старэйшым пісьмень нікам глядзець графічную майстэрню. Мне было цікава разглядаць графіку на сьценах. што друкавалася тут-жа, на афортных станках. У сваёй болынасьці графіка была з фармальнымі пошукамі. Былі цікавыя кам пазыцыі з плястычнага боку,але па коле ру. большасьць твораў пісаліся зь нейкім надломам, расчараванасьцю. He адна з працаў гэтых мастакоў не прайшла-б наш выстаўком, бо гэта называлася ў нас гні лым Захадам, мастацтвам, якое уводзіць ад клясавай барацьбы, а гэты ўпадніцкі стыль дрэнна дзейнічаена выхавньне нашай моладзі. А між тым, у летувісаў было Mac-50 тацтва, над якім хочаш ты ці ня хочаш, a мусіш паразважаць. Мне заўсёды падаба-ліся мастакі, якія шукаюць сваю мову, свой 'твар і падабаюцца людзям, якія пад-рыхтаваныя да погляду, шырокім дыяпа-зонам на выяўленчае мастацтва. Прыгадваю, як аднойчы на банкеце ў рэстаране «Беларусь» да нас падыйшоў сталага ўзросту чалавек і на ломанай расейскай мове пачаў крытыкаваць выс-таўку, якая экспанавалася перадзьездам у карціннай галерэі. Гэты дзядзькадзівіўся таму, што адзін чалавек зрабіў такую колькасьць крацінаў, падобных адна на адну і хацеў паглядзець на таго, хто гэта ўсё зрабіў. Мы усеразам зарага талі, мабыць аднесьлі ягоныя словы, за крытыку п’янага чалавека. А на самой справе, творы сапраўды былі зробленыя на адзін твар, быццам-бы іх маляваў адзін мастак. (Працяг у наступным нумарыі Фота з архіва Будзькаў Мой змаёмы праводзіў мяне з графічнай выстаўкі на вольнае паветра. Адразу неяк лёгка ўздыхнулася і разам зьніклі тыя. скажам прама, цяжкія ўражаньні ад змро чанай графікі.Мы разьвіталіся прыўзняўшы капялюшы,як гэта калісьцірабілідарослыя, калі я быў яшчэ юнаком. Традыцыя гэтая яшчэ доўга трымалася, але толькі паміж старэйшым, але тут, за «мяжою», усё за сталося па-ранейшаму. Хутка іду ў гасьцініцу. Бяру свае рэчы і на вакзал. У касе нешта зьмянілася. кажуць: «Бярыце білет да Каўнасу, адтульвозьміце білет на Менск». Чаму так? Гэта-ж яшчэ 100 кіламетраў далей ад Вільні на Захад. Раблю як кажуць. У вагоне, калі прайсьці па кал ідоры ўздоўж чуецца расейская мова і нейкія словы, якія падобныя на тыя, што казалі ў Петраградзе, дзе мы былі разам з братам у сірацінцы, у 1921-1923 гадах. 51 Віленскія беларусы Сьвятлана Белая У 80-х гадах, калі бацька пачаў зьбіраць мастацкую калекцыю па Скарыніяне, сталі зьяўляцца ў нашай хаце кнігі, артыкулы, брашуры прысьвечаныя Скарыне, выда-дзеныя беларусамі Замежжа. Сярод іх асабліва ўразілі мяне «Запісы» № 5 Бела-рускага Інстытута Навукі й Мастацтва» , якія поўнасьцю прысьвечаліся Скарыніяне. Па-сутнасьці гэта было маё перашае знаёмства з навуковай спадчынай нашых суайчыньнікаў. I нават кароткі прагляд іх ніх навуковых працаў(«3апісы» літаральна пераходзілі з рук у рукі і амаль не ляжалі ў хаце. Памятаю, калі навукоўцу М. Ба-твіньніку, трэба было зрабіць для сваёй працы нейкія вытрымкі з кнігі, ён, так і не дачакаўшыся сваёй чаргі на «Запісы», 'прыйшоў працаваць да нас у хату, пакуль кнігунезабраўнанач нехта іншы), паказала, што іх пісалі выдатныя дасьледчыкі. Пад уражаньнем прачытанага ў «Запісах», я запісала ў свой нататнік: «У Амэрыцы, у галіне Скарыніяны працуюць два буйныя спэцыялісты беларусы: Вітаўт Гумаш і Сы мон Брага. Якое-ж было маё зьдзіўленьне, калі ўжо ў Амэрыцы, я даведалася. што аўтарытых грунтоўных працаў аб Скарыне — адна і тая-ж асоба. —Чаму Вы выбралі сваім псэ