КНІГІ ОНЛАЙН
данімам імя Сымон Брага?— аднойчы запыталася я доктара Тумаша. Мы толькі што скончылі нашую чарговую размову пра Віленскую Беларускую гімназію і доктар, крыху ста міўшыся, пэўна, спадзяваўся на адпачынак. Але нейкія ўспаміны, што імгненна прамільгнулі ў памяці, неяк ажывілі ягоны твар. —Гэта даўняя гісторыя, —адказаў ён. Яе пачатак зь Беларускай Віленскай гімназіі. Потым, крыху памаўчаўшчы працягваў: Перад уваходам у гімназію разьмя шчалася адна з старажытнейшых права слаўных сьвятынь Вільні Гроіцкая царква. Выйдзеш з ганку гімназіі і можаш адразу трапіць у храм Божы. Калі я быў гім назістам, я часта заходзіў туды. Царква была пабудаваная пры падтрымцы пра васлаўнай супругі князя Альгерда у сьвя той рошчы.дзе былі закатаваныя віленскія мучанікі Антоній, Іан і Евстафій. 3 цягам часу, гэтая мясьціна пачала засяляцца выключна праваслаўным насельніцтвам Вільні і ў 1514 годзе на месце драўлянай царквы была пабудаваная каменная. Пры св. Троіцкай царкве існаваў манастыр, які спачатаку быў таксама драўляны, але ў 1620 г пры пераходзе ў вунію базільяне па-будавалі каменныя будынкі. У час пажару 1706 г„ калі было зруйнавана амаль ўся Вільна, пагарэла і Троіцкая царква. Яна адбудована па-сутнасьці нанава, аднак захавала формы вонаквага 1 унутранага аздабленьня старой царквы. Царква і ма-настыр былі вядомымі ў Вільні. Адзін час настаяцелям манастыра быў Ісафат Кун цевіч, які быў пераведзены з Троіцкага манастыра на Полацкую вуніяцкую кафэд-ру, дзе за сваю палітыку і загінуў. Мяне цікавіла ўнутранае аздабленьне царквы. Я часта прыходзіў, каб лепш раз глядзець яе шматлікія іконы, бо акрамя асноўнага алтара, былоЭ малых. Аднойчы, аглядаючы царкву, я пабачыў на сьцяне, з правага боку бронзавую дошку, на якой у старажытнабеларускай мове было выбіта : «Тут пахаваны бурмістр места Вільня Бра га». Hi імя, ні даты, нічога больш небыло. Але некалькі словаў, напісаных на нашай спрадвечанй мове, настолькі ўразілі мяне, што я запомніў іх на ўсё жыцьцё. Калі для сваёй працы мне трэба было выбраць псэўданім, я, ў памяць аб той падзеі, ўзяў імя Сымон Брага. Я хацела спытаць доктара, а навошта яму наогул быў патрэбны псэўданім, Няўжо яшчэ не прайшоў страх тых часоў, кал і ўсе «іншадумцы» мусілі хаваць сваё імя за псэўданімамі, каб не трапіць пад махавік сталінскай машыны.Але, перагортваючы «За пісы», якія амаль што напалову складаліся з працаў В. Тумаша, Сымона Брагі, Б. С., зра зумела, што інакш др. Тумаш зза сваёй сьціпласьці проста ня мог. Ён таму і іншыя псэўданімы завёў: Рыгор Максімовіч, Р.М, А.Багровіч,каб хоць крышку разгрузіць тую нагрузку, якая выпадае на ягонае імя. —А колькі вашых твораў належыць пя ру Сымона Брагі? — Запыталася я Вітаўта Тумаша пасьля невялічкага экскурса ў гісторыю. —Усё. што знойдзеце, Вашае, жартую чы адказаў доктар. Ён толькі крышачку прыадчыніў мне заслону таямніцы Сымона Брагі, прапануючы далей самой шукаць ад казы. У той вечар у Тумашэўскай бібліятэцы я знайшла многія творы Сымона Брага. Ніжэй мы друкуем іх. Асобныя выданьні-адбіткі: 1 . «Доктар Скарына ў Маскве» (1963, 32 б.) 2 .«Лякалізацыя жыцьцяпісу доктара Скарыны» (1965, 40 б.) 3 . «Міцькевіч ібеларуская плыньполь скае літаратуры» (1957, 32 б.) 4 . «Пытаньне імя доктара Скарыны ў сьвятле актаў і літаратуры» (1967, 40 б.) Артыкулы, зьмешчаныя ў зборні ках, часопісах, газэтах: 5 .Нашыя казкі. Беларуская народная культура. Ватэнштэт, 1946, Укл. Ч.Будзька б .Балцкі элемент пры паўстаньні су часнага беларускага народу. (Баявая Ускалосьць, 1950). 7 .Пачатак друкарства ў Беларусі. (Бацькаўшчна, 1950, № 64, 1951, № 65). 8 .Кароль Альбрэхт і Скарына. Дакумэн ты зь Дзяржаўнага архіву ў Каралеўцы. (Запісы БІНІМ, 1953, № 2(4), 6). Э .Сымон Будны. (Беларуская моладзь, № 15). Ю.Скарына ў Падуі. (Беларуская мо-ладзь № 16). П.Рэцэнзія на: М.А; А.Алексютовіч 53 52 Скарына, яго дзейнасьць і светапогляд, 1958, (Запісы, БІНІМ, кні, 1962) 12 .Доктар Скарына ў Маскве. (Запісы, кн 2, БІНіМ, 1963) ІЗ .Партрэты доктара Скарыны. (Конадні № 7, 1963) 14 .Геаграфічная лякалізацыя жыцьця-пісу Доктара Скарыны. (Запісы БІНіМ.кн 3,1964, такасама адбітка гл.2) 15 .Рэцэнзіяна: Е.Ннмнровскйй —Возннк-новенне кннгопечатання в Москве. 1964, (Запісы, кн 3, БІНІМ, 1964) 16 . Рэцэнзія на: Н.Н.ГоленніцевКутузов —Гуманнзм у восточных славян. 1963, (Запісы, кн 3, БІН[М, 1964) П.Пытаньне імя доктара Скарыны ў сьвятле актаў і літаратуры. (Запісы, БІНІМ, 1966, кн 4, Таскама адбітка гл. 1) 18.Рэцэнзія на: А.А. Сндоров Узловые проблемы й нерешенные вопросы нсторнй русского кннгопечатання. 1964. (Запісы, 'БІНІМ, 1966, кн 4) ІЭ.Доктар Франьцішак Скарына. (Запісы, кн. 5, БІНІМ. 1970) 20 . Беларускаму Календару 450 гадоў. (Беларус, 1972, № 188) 21 .Угодкі друку беларускай зямлі. (Беларус, 1972, № 186) 22 .Паленьне кніг Скарыны ў Маскве. (Запісы, № 12, БіІНіМ, 1974) 23 .Доктар Ф. Скарына й кароль Фер дынанд. (Запісы, БІНіМ, 1988, № 18). 24 .РЭЦЭНЗІЯ на: Францыск Скарына, Прадмовы й пасьляслоўі. Акадэмія навук БССРДнстытутлітаратуры. Мн„ 1969.(3апісы, БІНІМ, № 12, 1974. 25 .РЭЦЭНЗІЯ на: Нсторня кнйгн й кннго веденне: Программа курса для бнблноте карскнх факультэтов ннсгйтутов культуры М., 1973. (Запісы, БІНіМ, № 14, 1976). 26 . Рэцэнзія на: Подокшйн С.А; Скорнна н Будный: Очерк фнлософскнх взглядов Мн., 1974 (Запісы, БІМІН, № 14. 1976). 27 . Рэцэнзія на: Начало кннгопечатання в Белорусснн н Лнтве. Жнзнь м деятель ность Францнска Скорнны: Опнсанне нз даннй н указатель лмтературы 1517-1977 гг. Сост. Е.Л.Немнровскнй.М., 1978. (Запісы. БІНІМ, № 16, 1978) 28 .Рэцэнзіяна: Е.Л. Немнровскнй. Начало славянского кннгопечатання, 1971. (Запісы. БІНіМ, №12. 1974 29 . Рэцэнзія на: Е.Л. Немнровскнй. Начало кннгопечатання в Белорусснн н Лнтве. (Запісы, БІНІМ. № 16, 1978) Артыкулы за подпісам Б(рага) С(ымон): 30 . Юбілей беларускага друку. (Запісы, кн 5, 1970). 31 . Угоднкі друку ў беларускай СССР (Запісы, кн 5, 1970). 32 .425 год ад сьмерці доктара Скарыны (Беларус, Нь Ёрк, 1965, № 104 105). ЗЗ .Паштовыя маркі БНР, сэрыя 1918 году (Беларус, Нь Ёрк-Таронта, 1965. № 948). 34 .Біблія Скарыны ў Лёндане (Запісы БІНІМ, кн 1(5), Ню Ёрк, 1954). Віленская Беларуская гімназія Вітаўт Тумаш Гісторыю ў Віленскай Беларускай гім-назіі выкладаў ВінцесьГрышкевіч. Калісьці ён таксама вучыўся ў В іленскай Беларускай Гімнзіі, а пасьля яе заканчэньня паехаў працягваць асьвету ў Прагу. У той час ( па-чатак 20-х гадоў) паміж Вільняй і Прагай існавалі доврыя палітычныя сувязі. Чэхі запрашалі на вучобу у свой унівэрсытэт нейкую частку беларускіх, украінскіх, расейскіх студэнтаў. Шмат хто зь бела-русаў скончыў Пражскі унівэрсытэт. Беларускія студэнты нават мелі ў Празе свой саюз, які часамі друкаваў аднаразавыя рукапісныя часопісы. В. Грышкевіч Як малады выкладчык , у якога былі сьвяжы ў памяці студэнцкія гады, В. Гры-шкевіч выкарыстоўваў у сваёй мэтодыцы элемэнты лекцыяў унівэрсытэтаў. Адной-чы ён прапанаваў гімназістам напісаць рэ-фэраты на розныя гістарычныя тэмы. Мне дасталася эпоха Рэнесансу. Я не памятаю ўжо дакладана, якую лі-таратуру я выкарыстоўваў пры падрыхтоў-цы рэфэрата, але адзін падручнікзапомніў. Гэтабыла «Гісторыя Беларускай літарату-ры» Гарэцкага. Кніга, у якой можна было знайсьці адказ амаль на любое пытаньне. Рэфэрат я напісаў невялічкі, усяго на 5 бачынак. Але Грышкевіча ён чамусьці ўра-зіў і таму, у час вурока, ён загадаў мне сесьці за настаўніцкі стол і зачытаць свой рэфэрат для усёй клясы. Як растлумачыў пазьней нам Грышкевіч, ён хацеў паказаць прыклад, як трэба рабіць навуковыя пра-цы. 3 таго часу я зацікавіўся пэрыядам Рэнесансу, эпохай культурнага Адраджэнь-ня. Стаў шукаць літаратуру, у любых мовах, прысьвечаную гэтаму пэрыяду. Потым гэтая зацікаўленасьць, перарасла на эміграцыі ў захапленьне. У Нью Ёркскай публічнай бібліятэцы ёсьць вельмі добры славянскі аддзел, у якім багата рэдкіх вы-даньняў. Пасьля другой сусьветнай вай-ны бібліятэчныя супрацоўнікі добра папра-цавалі, зьбіраючы параскіданую па сьвеце літаратуру ня толькі ў расейскай, але ібеларускай, польскай, украінскай мовах. Уся яна цудоўна скаталягаваная. I таму, жывучы ў Амэрыцы, я меў мажлівасьць займацца вывучэньнем Скарыніяны і гісто-рыі беларускай літаратуры. Беларускую літаратуру ў малодшых клясах выкладаў М. Заморын, а ў старэйшых М.Заморын (Працяг. Пачатак ў № 3(13)) 55 Антон Луцкевіч ня меў спэцыяльнай унівэрсытэцкай адукацыі. Ён праслухаў поўны курс фізіка матэматычнага фа культэта ў Пецярбургскім універсытэце, але дзяржаўных экзаменаў нездаваў. Пась ля шэсьць сэмэстраў вывучаў права ў Дорпацкім унівэрсытэце.Быў ён вельмі адукаваным і разнастайным чалавекам ад раджэнцам, і усё ягонае аблічча выпрамень вала адраджэнцкі дух. А. Луцкевіч Лекцыі Антона Луцкевіча насілі камэр цыйны характар. Ён часта чытаў даклады. тэмы якіх нельга было знайсьці ў та гачасных падручніках. Памятаю ягоныя цудоўныя прамовы, прысьвечаныя гвор часьці Купалы і Коласа, спэцыяльны я лекцы і «Вільняў беларускайлітаратуры», «Жыды ў беларускай літаратуры» Жонка Антона Луцкевіча Зоф’я, вельмі прыгожая і адукаваная жанчына, была па нацыянальнасьці жыдоўкай. Яна нейкі час працавала лекаркай, потым выхоўвала дзяцей. Каліфінансавае становішча Антона Луцкевіча сталася вельмі дрэнае, ён уладкаваў яе ў гімназіі. Два разы на год яна рабіла мэдычны агляд гімназісгаў. I вось, калі ў сувязі з разгромам Грамады Луцкевіча арыштавалі, яна заеталася адна з малымі дзяцьмі на руках без усялякага заробку, матэрыяльнай і маральнай пад-трымкі. Шукала яна працу, але безвынят-кова. У Вільні наогул ў гыя часы было складана знайсьці працу, а гут яшчэ для жанчыны, муж якой сядзіць за краіамі. Зна чна е нэрвовае ўзруша ныіе ўзмацьнілася яшчэ больш, пасьля таго, як увосень ві-ленская пракуратура накіравала ў апэ-ляцыйны суд пратэстсупраць адпраўдань-няЛуцкевіча судомпершай інстанцыі. Нэрвы накаляліся па меры набліжэньня апэляцый-нага працэсу, які пачаўся 28 лютага 1929 г. Зоф’я Луцкевіч не магла дачакацца канца разгляду справы і, поўная сграху перад няпэўнай будучыняй, 5 сакавіка зас тралі-лася. Удзень яе пахаваньня дырэктар нашай гімназіі вызваліў ад занягкаў наш кляс, для жалобнай працэсіі. Я гаксма ішоу за гробам зьцеламнябожчыцы. Пахавалі Зофю Луцкевіч на жыдоўскім могільніку. \аця яна з жыдамі ў кантакце не была, весь час зьбеларусамі. Абрад пахаваньня быў выка-наны па гэбрэйску. Пасьля суду Луцкевіч у нашым