КНІГІ ОНЛАЙН
выданьне ЬЕЛАГУСКАГА КУЛЬТУГНААСЬвПНІЦКАГА цэнтгу КЛІЎЛЕНД ЗША №4(24), 1993 7 красавіка споўнілася 10 гадоў з дня сьмерці Ларысы Геніюш. Ач жыцьці і гворчасьці. Іарысы Геніюш чыгайце нарыс Льва Мірачыцкага Жыцьцё для Аіічыны». сг. 34 Роіасак Published with the financial support of the parish Mother of God of Zyrovicy, Cleveland, Ohio, USA. Рэдакцыйная калегія: Сьвятлана Белая (рэдактар), Міхась Белямук (сакратар), сябры—Сяргей Карніловіч, Вольга Дубаневіч (МакДэрмат), Янка Ханенка, Янка Салавянюк. Editorial board : Svetlana Belaia (Editor), Michael Bielamuk (Secretary), MembersSerge Kamilovich, Yanka Chanenka, Olga Dubanevich (McDermott), Jan Solowianiuk Ганаровыя сябры рэдкалегіі: Анатоль Белы, Васіль Быкаў, Язэп Юхо. Прозьвішчы падпішчыкаў і ахвярадаўцаў рэдакцыя будзе публікаваць у часопісе. All correspondence should be addressed to: S.Belaia or M.Bielamuk, 10915 Lake Rd., Cleveland, Oh. 44102, USA. Tel. & Fax. (216) 6513451 Жыровіцкая ікона ІЗожае Маці Васіль Пуцко Зіррало жнтнж Васіль Пуцко. Жыровіцкая ікона Божае Маці............................3 Наша гісторыя Міхась Белямук Тапаграфія знаходак манэт і аздобаў...................9 Паўла Урбан. Да пытаньня этнічнай прыналежнасьці старжытных ліцьвіноў.14 Пад белчырвонабелым сьцягам Міхась Белямук. Беларускі Дом Амэрыкі...............................16 3 архіваў КДБ Уласнаручныя паказаньні Езавітава, Канстантына Барысавіча..................27 Гісторыя эміграцыі Леў Мірачыцкі. Жыцьцё для Айчыны. Эмігранцкі лёс Ларысы Геніюш.............34 Роднае слова Васіль Супрун. Зь інцінскіх «ксіў». Да Ларысы Геніюш..........................42 Міхась Кавыль. Із агню ды ў полымя........................................... 44 Пётр Нядзьвецкі. Сумна....................................................... 48 Лісты з Бацькаўшчыны <Мы яшчэ сустрэнемся»...................................................52 Карані нашага роду Язэп Сажыч. «Я быў сярод свайго народу».................................55 Чарнобыльскі шлях Сьвятлана Белая. Куды вядзе гэты шлях?..................................59 3 жыцьця эміграцыі..................................................... 64 На першаіі бачынцы вокладкі. Янка Салавянюк. Жыровіцкая Божая Маці, ікона ў царкве Жыровіцкае Божае Маці ў Кліўленьдзе. На трэцяй бачынцы вокладкі: Ларыса Геніюш. Фота з архіву Міхася Чарняўскага. На чацьвёртай бачынцы вокладкі: Жяровіцкая Божая Маці з гравюры Леоньція Тарасевіча. Вільня, 1682 г. Штогод, згодна Праваслаўнаму царкоўнаму календару, 7(20) травеня адбываецца сьвяткаваньне Жыровіцкай іконы Божай Маці. Асабліва ўрачыста яно сьвяткуецца ў манастыры, дзе яна захоўваецца на пра цягу 500 год;і куды на пакланеньне ёй ідуць шматлікія паломнікі. Гэта ікона вядомая, дзякуючы шматлікімспіскам, выкананымі ў іканапіснай або жывапіснай манэры. Аднак сапраўдная ікона, якая захоўваецца ў Жыровіцкім СьвятаУсьпенскім манастыры—гэтая мініяцюрны каменны рэльеф. Аб гэтым толькі ўскосна ўзгадваюць аўтары, якія расказваюць аб іконе і цудах, якія праславілі яе, аб гістарычным мінулым беларускага манастыра. Здаецца даволі нечаканым тое, што най больш вядомыя і паважаныя ў хрысьціянскім сусьвеце іконы Божай Маці часта бываюць амаль зусім недасьледаванымі як творы царкоўнага мастацтва. Прычынай та му зьяўляецца іх недаступнасьць для дасьледчыкаў, (іконы зьмяшчаюцца ў асобных футлярах і перад гэтымі сьвятынямі пастаяннаадбываліся малітвы). АбЖыровіцкім абразе ў гісторыі беларускага мастацтва сказана ўсяго толькі некалькі словаў.1 1 гэта аб іконе, якая зьяўляецца нацыянальнай рэліквіяй Беларусі, іконе, зь якой зьвязана столькі гістарычных падзеяў, царкоўных паданьняў, народных легендаў!2 Пэўна, незадавальняючы стан, у якім захаваўся рэльеф, што быў пашкоджаны яшчэ ў старажытнасьці пажарам, думаецца, усеж ня можа быць падставай для выключэньня іконы зь ліку найбольш прыкметных пом нікаў хрысьціянскага мастацтва на беларускай зямлі. Аб Жыровоцкай іконе захаваліся паданьні, якія паведамляюць, як яназьявілася ў маёнтку скарбніка Вялікага князства Літоўскага, баярына, дворнага маршалка Аляксандра Солтана ў 470 годзе. Солтан, як асоба ў гістарычных дакумэнтах згад ваецца з 1467 году, у сувязі зь ягонай замежнай вандроўкай. Здаваласяб, у карысьць прыведзенай даты гаворыць і запіс у Мінее службовай на сакавік і красавік, якую перапісаў па загаду Солтана смалянін Сямен Якаўлевіч ў 1487 г. (Вільня, Цэнтраль ная навуковая бібліятэка Акадэміі навук Літвы, Аддзел Рукапісаў, 19161) ,3 Аднак вядома, што Жыровіцы першапачаткова ўваходзілі ў склад маёнткаў Гойцевічаў, і толькі пасьля сьмерці апошняга прадстаўніка гэтага роду былі зацьверджаны граматай вялікага князя АляксандраКазіміравіча ад 20 сакавіка 1493 г. за Солтанам4. Згодна твору Феадосія Баравіка, надрукаванага папольску ў Вільні ўжо ў 1622 г., але напісанаму пабеларуску, пад назовам «Гнсторыя або повесть людей розных, веры годных, о образе чудовном, Пренасвятейшое Девы Марнн, жнровнцком в повете слоннмском, во всем згодлнвая, коротко напнсаная н з немалою працою н старанем собраная» пішацца, што: «Всему повету Слоннмскомуне ест тайно, же около року господнего 1470 на том местцу, на ко тором тепер сут церквн мона с тыр м ролн, была велнкая пуіца, маючая в собе немало зверу, якож розумею, же для жыру барзо 3 способного, который был в той пушы бес тням, то местце от продков жнровом або Жнровнчамнестназвано, або теж одхлопка тогож назвнска Жыр, который неколнс во частн ужнвал тое пуіцы», калі мясцовыя сяляне пасьлі статак, «обачнл одйн з ннх на древе грушковом лесном якобы во огню яком образ стоячы, чым престрашоным будучы зволал товарнство, которое, прншедшн тоевнделн, н, нерыхло осмелнвшнся, кгды вже огонь тотгаснул, яко нм на он час вндело ,образ взелн й пану своему занеслн, которого он, взявшн до шкатулы сховал, але Господь Бог, который звык прославлять прославляюшчх Его, не допустнл наясьнейшое десннцы облокатн неведомстю людем засланять, н так знаметітого скарбу в землю закопать, але рачей жебы вснм требуюіцнм был выставленый ч для того без вотпеня з шкатулы зннкнул». Каліж ікона зноў апынулася на месцы свайго зьяўленьня, Солтан накіраваўся ў пушчу, падумаўшы, «в часе потом короткнм казал розрубнватоную пуіцу,а потом церков спанялую будоватн, которая, кгды докончоная была, уборамп ее вшелякнмн надал н тот образ чудовный, в сребро оправнвшн, в ней поставнл н не мало презвнтеров ховалдля одправованя порадного ч уставнчного набоженства. »5 I вось, па існуючаму паданьню, каменны вобраз, быў знойдзены сярод густых галінаў у дзікай пушчы пастухамі Солтана. Тыя пе радалі ікону свайм\ гаспадару, які пасьля першых цудаў пабудаваў царкву драўляную, якая праіснавала аднак нядоўга: « Тая помененая церковь в колкодесят лет по збудованю от свечн с прнпадку не добре загашоноевся немалвпопелсеобернула». Моцна пашкоджаную ў пажары каменную ікону на папялішчы адшукалі дзеці, якія «в школе учнлн, нграючы вдень коло погоре лнска ». У ХУІ ст. у Жыровіцах быў заснаваны манастыр, мажліва, удавой Івана Аляксандравіча Солтана—Марыяй Васільеўнай. У пачатку ХУПст. у яго гісторыі адбыліся даволі драматычныя падзеі. У 1603 г. I. Сол тан залажыў Жыровіцы кобрынскаму жыду Іцхаку Міхалевічу тэрмінам на 4 годы, але ня змог своечасова выкупіць. Тады ён забіў Іцхака Міхалевіча, за што быў аштрафаваны. А так як ня змог заплаціць штраф, манастыр дастаўся удаве забітага, Эстэры і сынуМіхелю. Манахам давялося пакінуць манастыр. У 1605 г. мсьціслаўскі кашталян Іван Мялешка, пратэстант, выкупіў маё масьць і манастыр. Новы гаспадар неўзабаве, у 1609 г. перайшоў у вунію. Іясафат Кунцевіч пераканаў ягоадрадзіцьмужчынскі манастыр, які ў 1613 годзе быў адроджаны, але як базыльянскі. Жыровіцкі манастыр ў ХУІІст. атрымаў вялікую вядомасьць. Пачынаючы з Уладыслава ІУ, які пабываў тут у 1644 годзе, яго наведвалі польскія каралі, якія суправаджалі свае прыезды шчодрымі ахвярамі6. У 1839г. манастыр зноў стаўправас* лаўным і да 1845 г. зьяўляўся цэнтрам Літоўскай япархіі. Да сёньняшняга дня ён застаецца духоўным цэнтрам Беларусі, з адроджанай тут сэмінарыяй. Вуніяцкі іераманах Феадосій Баравік так апісаў Жыровіцкую ікону: «Образ сам ест каменный светлошаровый рытый круглодолгнй, накшталт яйца, постат на ннм пречнстое Девы Марнн от головы по бедра вырыта, а на правой руце младенец Нсус целый вырытый, для частого целованя лю дей побожных трохас выгладнл: бо аж до нашмх часов без шкла его ховано. Запах мевает сам през са бардзо пенкный н прнемный». Жыровіцкая ікона Багамацеры. Сланец, разьба, апошняя трэць ХУ ст. Жыровіцы, СьвятаУсьпенскі манастыр. Аб тым, як менавіта выглядала Жыровіцкая ікона Божай Маці ў ХУПст. можна меркаваць па сьпіску, які знаходзіўся ў храме сьвятых Сергія і Вакха ў Рыме.і асабліва па датаванай 1682 г. гравюры Леоньція Тарасевіча. выкананай ім па малюнку П.Бацевіча 7. Каменны абразок быў замацаваны на дошцы, упрыгожанай выявамі Прэсьвятой Троіцы, а таксама апостала Пятра і Паўла, а яшчэ фігуркамі, якія ляцяць, і кранаюцца абрамленьня з славянскім і польскім тэкстам. (Гл. вокладку —Рэд.) Афармленьне іконы неаднойчы зьмяня лася. Вось як яе апісываў архімандрыт Мікалай Радута ў сярэдзіне мінулага ста годзьдзя: «На драўлянай дошцы, выкладзенай срэбрам і пазалотаю, адлюстраваны: уверсе над Божаю Маці Прэсьвятая ў кароне Троіца, у сярэдзіне—Божая Маці, якая стаіць на месяцы, па баках цудатворнага вобразу два сьвяціцеля; унізе чаканенае адлюстраваньне сьв. пр. Якіма і Язэпа. Пасярод гэтага адлюстраваньня прывінчаная кругла і дошка, да якой замацаваны залаты кругла прадаўгаваты ківоцец і ў ім, за крыштальным шклом, цудатворны вобраз Прэсьвптое Багародзіцы Жыровіцкай, якая трымае на левай руцэ Спрадвечнага Немаўлятку. Нерукатворны лік гэты, які зьявіўся на невялікім яшмавым камені мае авальную форму.3 Але зараз няма і гэтага абрамленьня: яго замяніла больш простае, з арнамэнтам, і ня столь каштоўнае. Яно выкананае па вяртаньн і іконы з Расеі, куды была вывезена ў сувязі з вайсковымі падзеямі ў 1915 годзе. Спачатку яна знаходзілася ў маскоўскім храме Васіля Блажэнага, а пазьней — у падмаскоўнай Кацярынінскай пустыні, дзе знайшлі прыют сёстры Краснастоцкага манастыра.