ў думкіх:«Спаснбо > Гэгае спаснбо» спа дзяваўся Лабач пачуць ад камандзіра Груб нікава, калі ён вернецца ў Шабялінку і пахвал цца графеем. I Язэп пачуў «спасібо», але не ад Грубнікава, а ад Канькова —палітрука разьведкі —які сядзеў з параю разьведчыкаў у гаі, пад самым носам у немцаў. Пакуль Лабачзнайшоў тое «гняздо, дзе сядзеў Канькоў, ледзь не разьвііаўся зьбель м сьветам. Як толькі Язэп зайшоў у гай і прысеў пад галіністай ялінай, каб пе радыхнуць і абдумаць, дзе можа знахо дзіцца Канькоў, пачулася аўтаматная чарга. Кулі заскавыталі,залапаталі па гольлі яліны. Пасыпаліся шышкі і сьнег. Язэп затуліўся за яліну, чакаў новай чаргі, але гай маўчаў. Праз пару хівлінаў пачууся хруст сьнегу і сухіх галінак. Язэп паклаў аўтамат, лёг на жывот і ўзяў на ізгатоўкі вінтоўку. Спакваля, каб нездамаскавацьсябе, загнаў у каробку патроны і накіраваў рулю ў той бок, адкуль нехта ішоў. Хутка Язэп пабачыў двух чырвонаармецаў. Яны курылі і ішлі моўкна недалёка ад яліны, але Язэпа ня ўбачылі. Калі чырвонаармейцы схаваліся за кустамі, Лабач вылез ізпад яліны і на кіраваўся ў той бок, адкуль ішлі незнаёмыя. Неўзабаве ён убачыў прагаліну, а на ёй вялікаватую будыніну. Страхі на будыніне не было, толькі тамсям на кроквах целяпаліся гонты. Вокнаў таксама ня было. Чарнелі толькі бяз шкла рамы. Дзьверы бы лі цэлыя. 3 правага боку ад будыніны ў густым ельніку віднелася нібы трыбуна. Парашыўшы, што ў гэтай будыніне, напэўна, знаходзяцца разьведчыкі, Язэп, перабягаючы ад дрэва да дрэва, наблізіўся да дзьвярэй. Амаль каля самага ганку яго запыніў грозны выгук: «Стой! Пароль!» Язэп ніякага паролю ня ведаў, боГрубнікаў яму чамусь не сказаў, а таму ён кінуў на сьнег аўтамат і вінтоўку і адказаў: «Пра пароль
Працяг. Пачатак ў №1(21) 3(23). 1993
44
45
я першы раз чую. Мяне адправіў таварыш Грубнікаў аднесьці ў гайтаварыійу Канько ву вось гэты бачок». Ён зьняў бачок і паставіў на ганак .Чырвонаармеяц адхіліў голаў у бок дзьвярэй і крыкнуў: «Таварыш палітрук». Із вакна высунулася галава ў шапцывушанцы і пачулася: «Прапускай без пароля!»
У хуткім часе Лабач апынуўся ў паўцёмнай. пранізанай вятрамі і маразамі залі. Як пазьней даведаўся Язэп, да вайны ў гэтым будынку была водная і лыжная база. Улетку тут зьбіраліся ахвотнікі пакупацца ў Данцы, а зімою лыжнікі. Вайна прыгнала сюды разьведчыкаў. Яны на трыбуне па ставілі стэрэатрубу і цікавілі за немцамі, якія распалажыліся, як дома, пад галінастымі дрэвамі на другім, паўночным беразе Данца. «Фрыцаў» і бязніякай «трубы» можна было бачыць праз вакно, бо будыніна стаяла на высокім беразе Данца, а немцы ня вельмі шманалі, што «русіша» за імі сочаць. Яны вылазілі ізпалатак, займаліся фіззарадкай, гулялі ў сьнежкі. Але адзін раз смалянулі із гарматы па будынку. Тады забілі лейтананта й яго франтавую «падругу» нейкую Аксану. Стралялі немцы й яшчэ адзін раз ,але нікога не забілі, а толькі страху і вокны паразьбівалі. Таму і стаяла ў будынку такая халадэча. Каб не акачанець, разьведчыкі раскладалі агонь пасярод залі, крыху саграваліся і гасілі, каб немец ня ўбачыў дым і не смалянуў ізноў. Разьведчыкі тут знаходзіліся не пастаянна, а мяняліся. Аддзяжурыўшы суткі, а калі крыху болей. разьведчык адпраўляўся якбы на дачу, у Малую Шабялінку.
Язэп Лабач, аддаўшы прынесенае Канькову, спытаў: «Магу я, таварыш палітрук вяртацца ў Шабялінку?
He, таварыш, як цябе?
—Язэп Лабач.
—He, іаварыш Лабач. Ты застанешся тут, а ўШабялінку пойдзевуньтойвярзіла, Васіль Васільевіч. I Канькоў паказаў ру кой на высокага разьведчыка, што толькі што ўлез у залю праз вакно і наблізіўся да агню. Там сядзелі яшчэ два разьведчыкі Канькоў паціху паклікаў іх да сябе і сказаў: «Бярыце прадукты, перакусеце і адпраўляйцеся: «Ты,Скварцоў,зьменіш Зайцава ў самаахове, ты Іван Таран, пазнаёміш навічка Лабача з «сьцервайтрубой», а ты, Васіль Васільеў адпраўляйся на курорт». Толькі цяпер Язэп пазнаў Васіля Васільевіча Васільлява, свайго варонежаўскага сябру па няшчасьцю. Ён, бадай, з паўгода не галіўся і ня ўмываўся. Лабач пазнаў яго па ўсьмешцы, нейкай якбы праз сьлёзы: радаснай, але не да канца радаснай, а з крыўдай...
Васіль быў нечым заклапочаны, стаяў, апусьціўшы галаву, Язэпа ня бачыў, а таму быў заскочаны, калі Язэп сказаў: «Пры вітаньне табе, Вася, ад Марусі»
— А браток ты мой!...Юзік?,— Васіль кінуўся да Язэпа, схапіў сваімі моцнымі «лапамі» і ледзь не задушыў. Пагутарыць ім ня даў Канькоў. Ён чамусьці недалюбліваў Васіля, адносіўся да яго груба. I гэты раз таксама бзыкнуў: «Яшчэ пасьпееце аб’ясьніцца ў любошчах. Бяры каністру, ка лі апарожніцца, і адпраўляйся на курорт. He брашы, што Канькоў цябе «заезьдзіў» . Калі Канькоў адыйшоўся, Васіль да Язэпа: «Паскудны чалавек.. Ганяе мяне, як таго сабаку. Насілу дабіўся дазволу пайсьці ў Малую Шабялінку, як мы кажам, на курорт. Прабач, я мушу перакусіць і адпраўляцца.»
Каністру разьведчыкі адпражнілі хутка. Васіль, перакусіўшы, пачапіў на плячо каністру, паціснуў Язэпу рукі у памкнуўся ісьці,але Язэп застрымаў ягословамі:«Вася, будзь асьцярожны. Па мне стралялі, калі я
ішоў сюды».
—He бядуй, Юзік. Стралялі па табе ня «фрыцы», а свае абармоты. Ды не па табе яны стралялі. Гэта разьведка пяхоты ,што сядзіць у акопах. Яны дрыхлі цэлую ноч дзесь пад кустом, а, каб паказаць свой «гераізм» начальству, лупяць, куды папала, вяртаючыся із «разьведкі».
Для Лабача гэта было нечаканасьцю. Ды ўсё ж ён паўтарыў папярэджаньне і папрасіў Васіля перадаць Грубнікаву яго вінтоўку і сказаць, што ён дабыў сабе нямецкі аўтамат. Язэп не пасьпеў сказаць, бо да іх ішоў Канькоў. Васіль пасьпешліва пайшоў, а Канькову Язэп пахваліўся «тра феем». Той падкінуў у руках аўтамат, палюбаваўся і павесіў сабе на плячо. Язэп разявіў рот, каб запратаставаць, але на фроньце не пратэстуюць. А Канькоў сказаў Язэпу ўзяць ягоную «дзесяцізарадку», што стаяла ў куце. Язэп аддаў Канькову патранташ, поўны патронаў. Да іх падыйшоў худы чарнявы ўкраінец Іван Таран і сказаў Язэпу: «Пішлі». Таран палез у вакно, а за ім Язэп. Пад засьнежанымі лапамі ялінаў стаяла, нібы вялікая трыбуна, куды па глыбокім сьнягу прыгінаючыся сталі прабірацца Таран і Лабач.
На памосьце «трыбуны» стаяла, прыкрытая яловымі лапамі, «сьцерва» .Нічога «сьцервячага» ў ёй небыло: у адным канцы трубы лінза і ў другім, як у біноклі. Адрэгулюй глядзелку пад свае вочы і вадзі трубоютудысюды: лаві «фрыцаў». «Сьцер ва» мела моцныя прыцягальныя лінзы.Першы раз Язэп, злавіўшы «фрыца», ажно адскочыў з перапалоху ад «сьцервы»: яму здалося, што немец узабраўся на трыбуну. Іван Таран ажно зарагатаў, бо і сам першы раз перапалохаўся. Яму тады здалося, што немцы кідаюць гранаты. А немцыгулялі ўсьнежкі.
Добра паводзіцца немцам на Украіне,
— сказаў Язэп. —Ці вы хоць раз шарахнулі па іх? Вуньжа ў Вялікай Шабялінцы ажно чатрыры гаўбіцы стаяць, задраўшы жэрлы ў неба?
Таэан пакруціў галавою:
— а дзі там... А воны як шарахнулы па нас, ті командзіра і яго фронтову «жінку» на кускі поразрывало...» Язэп усьміхнуўся сам сабе і спытаў: «Ты даўно цікуеш за «фрыцамі», калі не сакрэт?
—А які туточкі сакрэт? Другі вжэ місяц.
—А бачыў штонебудзь цікавае?
— А шчо цікаве. Нічога цікавого.
—Дык чагож вы тут сядзіце, калі бачыце толькі, як «фрыцы» гуляюць у сьнежкі?
—А цэвже нэ мое діло. Вцэ товарышча Цімошэнко діло. I давай цю балачку закінчым «Балачку» «закінчылі», але яшчэ доўга «балакалі». Праз дзьве гадзіны іх зьмяніў разьведчык Ахун Бабай.
Так пачалося Язэпава франтавое жыць цё.
(Працяг у наступным нумары)
47
46
£Л. і МУЗнКА ГЬН^Ь&ЬЦМ'А
Агнямі стан ■M4*U= цыя гарэла,
^= ). ^ гМ 1 І^Ц secco 7 Н. te 4 = г
49
48
4 4 1
U ‘ка’ ю' і¥—п л> гляджу uis 1х цябе <а ю, не mi 1 т знахаджу на
Ь—і— гД ] 5 ^
J 1 . 1 й 4—л—;—
&—2 4 г праходзяць
жаль. = Бяз змвс ту траходзяць дні dW^^rr
e# »— 1 * w 5 Й{ fv j ^4 і
1 44=1 J. Н 1
і толькі і.няцца тв: іе во —і Rr 4Ы =4 Ў Ч 4=4 ас беспа ,4 КОЙНЫХ ,—id—
4 ; 4 7 іЙЙ $ л н4
1' j, 1’ ^ ■» =4 2 ‘
мар. uffSW эаў “ЙЧ гра т іН акое буд зе як 1
W |! ІІ • fir f ^ 4 j і s
'? 1'1 4 1 4 /
Разам з нотамі Пётр Нядзьвецкі прыслаў гісторыю стварэньня гэтай песьні.
«Гэта песьня была напісана у Будславе, у 1940 годзе, у час, калі вывозілі нашых людзей у Казахстан. Зь ёюзьвязана наступная гісторыя. Будучы ўдзельнікам беларускага тэатра эстрады, які працаваў пад кіраўніцтвам Міколы Куліковіча, я часта сьпяваў гэтую песьню. Аднаго разу падыйшоў да мяне нейкі украінец і папрасіў, каб я яму яе напісаў. Я з прыемнасьцю зрабіў гэта.
Калі ў 1960 г. вьійшаў з друку «Песеньнік» М. Куліковіча, я пабачыў у ім маю песьню. Відаць, што гэты ўкраінец напісаў яе паукраінску, даў пераклад Н.Арсеньневай, а яна, у сваю чаргу пераклала ў беларускую мову. М.Куліковіч напісаў музыку. Мне было дзіўна, як добра былі выкананыя пераклады.»
Папраўка. У часопісе №1(21), 1993 была надрукавана песьня П.Нядзьвецкага «Мара» Словы да яе напісаў паэт Масей Сяднёў.
50
51
ДВБЗДЬЖВІ
«Мы яшчэ сустрэнемся...»
Добры дзень, паважаны Масей Сяднёў!
Прывітаньне вам зь Беларусі ад невядомай Яўгеніі Якаўлеўны. Гэты ліст для Вас нечаканы, але высьпяваў ён для мяне недзе з канца 1989 году, калі ў Ліме на апошняй старонцы быў надрукаваны пералік таго, што плянуецца зьмясьціць у штоты днёвіку ў наступным годзе. Там сярод іншых прозьвішчаў я прачытала: «Вершы паэтаэмігранта М.Сяднёва». I вось памяць вярнула мяне ўдалёкіўжо 1943 год. Час ваенны. а ў маленькай вёсцы на Горадзеншчыне стараньнямі сям’і мясцовага настаўніка працуе беларуская школа. Па загаду тагачасных улад падручнікі даваенныя был і канфіскаваныя, але мы тоесёе прыхавалі і вучыліся па іх. А чытаць прыходзілася па газэтах. I асноўнай такой чытанкай была «Новая дарога», якая выдавалася ў Беластоку. Вельмі патрэбная была газэта і цікавая. Яе чыталі і дзеці, і дарослыя сяляне .Можа гэта адзіны легальны ў той час сродак інфармацыі, што даходіў у вёску. Асабліва падабаліся сатырычнагумарыстычныя творы, якія друкаваліся за подпісам «Шэршань». Мы да гэтага часу ня ведаем, хто быў гэты паэт, але казалі, што нехта тутэйшы, бо вельмі трапна апісваў падзеі, што адбываліся ў нашым Скідзелі. Нуаяго знакаміты «Цар Літар» не страціў, на жаль, сваёй вастрыні і да гэтага часу. Расказвалі, што ў адным доме адпачынку на канцэрце самадзейнасьці выйшаў на сцэну мужчына даволі сталага ўзросту і прачытаў гэты верш. чым вельмі развесяліў прысутных.
КНІГІ ОНЛАЙН
