КНІГІ ОНЛАЙН
Восеньню 1919 г. Будслаў занялі поль скія легіёны і гімназіюзачынілі.а. А.Будзька быў змушаны ўцякаць у Вільню. каб пазь бегчы пакараньня за скарыстанае дрэва зь лесу пана Аскеркі на пабудову гімназыяль нага будынка. Аднак і ў Вільні пачалі яго шукаць, і ён пераязджае ў Коўна, пазьней ў Дзьвінск, дзе стаў ініцыятарам 1 кіраўні ком настаўніцкіх курсаў 1921 1922 гг. Зь ягонай ін іцыятывы ў Дзьвінску закладаецца культурна-асьветніцкае таварыства «Баць каўшчына», пачынаецца падрыхтоўка да адкрыцьця ў Дзьвінску беларускае гімназіі. Нельга ня ўспомніць, што А. Будзька быў удзельнікам Першага Усебеларускага Кангрэсу ў сьнежані 1917 г. Ён быў абраны ў Раду. У пэрыядзе паміж сусьветнымі войнамі А.Будзька прыймаў самы актыўны ўдзел у каапэратыўным руху. Ён хацеў па лепшыць жыцьцг на вёсцы праз каапэра тыўныя прадпрыемствы. Я пазнаёміўся зь ім ў 1948 г. У Нямеч чыне і ў Чыкага яго рэспэктавалі. бо ён быў шчырым патрыётам, але вельмі сьціплай асобай. He любіў ён хваліцца сваімі дасяг неньямі, сваімі знаёмствамі, а ведаў А. Бу дзька вялікую колькасьць нашаніўцаў, бо і сам належаў да тых, хто будзіў наш народ да змаганьня, каб людзьмі звацца. 4 Слова пра бацьку Людвіка Бяленіс і Ірэна Пануцэвіч Ёсьць такія сустрэчы, якіх нельга забыць. Вы нават не разумееце, што асаблівага было ў іх, чаму час ад часу ўсплываюць яны так ярка ў сьвядомасьці, прыгадваючы ўсе новыя і новыя дэталі. Сваёй атмасфэрай, шчырасьцю, задушэў-насьцю, ня ведаю нават чым, але маё спат-каньнезь сёстрамі Будзькамі запомніліся і не выходзіць з памяці. Я прыехала да Ірэны Пануцевіч і Людвікі Бяленіс у травені 1992 г., зьбіраючы ма-тэрыялы аб Віленскай Беларускай гімназіі, дзе яны вучыліся. Але размова нашая па-чалася не з гімназіі, а з бацькі — Адварда Будзькі. Потым я зразумела, чаму. Гэты чалавек быў больш чым бацька, ён быў іх унівэрсытэтам, верай, ідэялам, прыкладам. I з тымі вурокамі, якія ён вынес з школы свайго нялёгкага жыцьця, ёншчодрадзяліў-ся зь дзяцьці: Ірэнай, Людвікай, Чаславам. А яшчэ Будзька перадаў ім у спадчыну дух, настрой, аптымізм, узаемаразуменьне й узаемападтрымку той нашаніўскай пары. Можа гэта і ёсьць тая няўлоўная і не-паўторная прыгажосьць у характары сясь-цёр, якую так рэдка можна сустрэць зараз і якую нельга забыць. I калі я пераступіла парогіх чыкагскага дома, то апынулася быццам~бы у Беларусі, сяроднашаніўцаў, аб якіх я столькі чытала, і зь якімі не давялося сустракацца. Ат-масфэра той нашаніўскай пары, дух тых ча соў жыве ў гэтым доме. Я хачу, каб Вы, шаноўныя чытачы, адчулі яго, і з аповяду гэтых жанчын зразумелі, адкуль яго вытокі. Сёньня мы друкуем дачкоўскі гімн бацьку. На вялікі жаль, успаміны сясьцёр Ірэны і Людвікі—гэта толькі драбнюсе нькія адбітачкі вялікага люстэрка душы адраджэнца, нашаніўца Адварда Будзькі. Сьвятлана Белая Бацька наш Адвард Адамавіч Будзька нарадзіўся 22 сакавіка 1882 году ў Буд-славае, Вілейскага павету. Будслаў быў невялікім мястэчкам, які адрозьніваўся ад іншых малых гарадкоў бадай шю голькі сваім вялізарным касьцёлам Бернардзінцаў, адбудаваным ў другой палове ХУП ст. Касьцёл быў такі вялікі, што ў час вайны ў яго склепах хаваліся жыхары ўсяго Буд слава. А калі мы хадзілі ў лес па ягады, то як-бы далёка не заходзілі ўглыб, заўсёды бачылі яго крыжы. Гаспадарка нашага дзеда не была вя лікай, да тагож бацька заўсёды меў цягу да навукі. Так як ў Будславе працавала толькі чатырохклясная школа і магчы масьцей для далейшай асьветы не было. бацька паехаў на вучобу ў Рыгу. дзе у той час было многа ягоных знаёмых. (У малень кім Будславе асаблівай працы не было. і моладзь падавалася ў вялікія гарады. пераважна ў Рыгу, дзе пачынаўся моцны беларускі рух). У Рызе бацька і пазнаёміўся з нашай ма ці Валерыяй, якая разам з Паўлінай Мя дзёлкай, далёкай сваячніцай і суседкай бацькі, вучылася на настаўніцу. Ёй тады было толькі 16 гадоў. I ў той год яна за канчвала сваю вучобу і мусіла ехаць па разьмеркаваньню на вёску працаваць у школе. Бацька настолькі баяўся згубіць яе, што, не чакаючы разьмеркаваньня, прапа наваў ёй ажаніцца. Маці згадзілася, і ў 1908 годзе, у Полацку, у каталіцкім кась цёле, дзе служыў ксёндзом бацькаў дзядзь ка, адбыўся шлюб. Шчасьцівыя малажоны ўладкаваліся жыць у бацькоў маці. Тут . у Рызе, у 1909 годзе і нарадзілася Ірка. К гэгаму 1909 годзе і нарадзілася Ірка. К гэтаму часу бацька ужо быў пад наглядам тайнай паліцыі. А праз некаторы час ён мусіў па кінуць Рыгу. Повадам паслужыла ягонае ярка нацыянальнае выступленьне на нейкім антыўрадавым мітынгу. Бацьку заарыш тавалі, пасадзілі ў астрог, потым зьнялі з працы (у той час ён, здаецца, быў бухгалта рам у нейкім кааператыве). Магчымасьці знайсыді працы не было. тым больш што паліцыя пастаянна наведвалася і рабіла вобыскі. Бацька пераехаў у Вільню. дзе ў яго было таксама багата знаёмых. Сямья Будзькаў, Пецярбург, 1915 г. Пачынаючы з першых нумароў выпуску «Нашай нівы». ён быў яе актыўным супра цоўнікам. У газэце друкаваліся ягоныя вершы, зацемкі, карэспандэнцыі, многія бяз подпісу, бо бацька быў вельмі сьціплым і не любіў асабліва выстаўляцца. Неўзабаве ён уладкаваўся кантралёрам у нейкім таварыстве і перавёз з сабой сям’ю. Тут, у Вільні, у 1911 годзе нарадзілася Людвіка Але жылі ў Вільні мы нядоўга. Калі пачалася першая сусьветная вайна бацькі выехалі разам з многімі беларусамі ў Пецярбург. 6 У Пецярбургу было багата беларусаў і разам з наехаўшымі стварылася вялікая грамада., якая ладзіла вечарыны, лекцыі, канцэрты. У горадзе голад, холад, ваенная агмасфэра, а беларусы жывуць дружнай сям’ёй. Дьзверы нашай хаты не зачыняліся. Гэта была шчасьлівая пара жыцьця. Усе разам рабілі агульную справу па адра джэньню Бацькаўшчыны. У грамадзкім жыцьці прымалі ўдзел нават дзеці. Малыя прысутнічалі на ўсіх пастаноўках і вечарах. Тады-ж маці і вышыла для Іркі першы беларускі касьцюмчык. Бацька ў той час быў вельмі заняты. Ён супрацоўнічаў з газэтай «Дзяньніца», а яшчэ выношваў ідэю стварэньня ў Будславе гімназіі. У Будславе жыло нямала актыўных беларусаў, але трэба было каб імі нехта пакіраваў. Так як бацька любіў і умеў арганізоўваць людзей, ён намовіў іх на стварэньне гімназіі. У той час разьвяр нулася дзейнасьць Беларускага нас таўніцкага саюзу, які паўстаў у 1916 годзе, Беларускі нацыянальны Камітэт выказаў патрэбу «нацыяналізацыі беларускай школы». У Віленшчыне, Горадзеншчыне, На-ваградчыне адчыняюцца беларускія школы, арганізоўваюцца настаўніцкія курсы. Бацька з будслаўцамі прыступае да бу' даўнцітве ў Будславе гімназіі. Калі будынак быў амаль зроблены, бацька паехаў у Вільню, каб зарэгістраваць гімназію. 1 трэба-ж было таму здарыцца каб у той самы дзень, у той самы час, у той самы пакойм дзе ішла рэгістрацыя, прыйшоў Р.Астроўскі, які пры часовым урадзе Ке ранскага выкладаў у Менскім Настаўніцкім Інстытуце. Р.Астроўскі заарганізаваў гім-назію ў Слуцку і таксама прыйшоў яезарэ-гістроўваць. Бацька казаў, што заняткі ў Слуцкай гімназіі пачаліся на адзін дзень раней, чым ў Будслаўскай. Гэта былі дзьве першыя беларускія гімназіі, якія пачалі працаваць у канцы 1917 году. Будслаўская гімназія была даволі вя лікая. У першы год стварэньня ў ёй вучылася 300 вучняў. Тады ж пры гімназіі паўстаў культурна асьветніцкі гурток «Вяночак». Драматычная сэкцыя гэтага гуртка ладзіла ў мястэчку спэктаклі «Паўлінку», «Па рэвізіі», «Як яны жаніліся». 3 гэтымі спэктаклямі вяночкаўцы выязджалі ў мястэчкі Даўгінава і Докшыцы. У Будслаўскаю гімназію і пайшла ў першы кляс Ірка. Людовіка і Часлаў пачалі навуку ў папярэднім клясе ВіленскайБе ларускай гімназіі, бо сям’я зноў мусіла пераехаць у Вільню. Бацькабыўвесьчасу разьездах. Ён быў сябрам управы Віленскага Саюзу Каапэ ратараў, і працаваў кантралёрам у Саюзе. Туды ён сьцягнуў на працу і некаторых беларусаў. Але ня ўсе змаглі працаваць там, бо праца была цяжкая. Езьдзілі па вёсках, невялічкіх мястэчках. аб’язджаючы ўсю Польшчу. Увесь час на калёсах і на сухім пайку. Але бацька неяк трымаўся. Ён быў вегатарыянецр гэта яму дапамагала. Бацьку падабалася ягоная праца, бо весь час сустракаўся з новымі людзьмі. мог весьці агітацыю за беларускую ідэю Часамі. падчас службовых камандзіровак па мяс тэчках.у старажытных маёнтках трапляліся яму рэдкія беларускія рэчы і выданьні. якія ён пасьля перадаваў для Беларускага музэя імяівана Луцкевіча. Бацька цікавіўся гісторыяй і вельмі хацеў, каб Ірка вучыла ся на гістарычным факультэце Віленскага ўнівэрсытэту. Любоў бацькі да гісгорыі Беларусі ўспадкаваў наш брат Часлау. Бацька вельмі хацеў, каб усе мы атрымалі вышэйшую асьвету. Вучоба траіх дзяцей каштавалавельмі дорага. Акрамя іаго баць ка шмат каму зь беларусаў дапамагаў ма тэрыяльна. Таму, каб трымаць сям’ю на на лежным ўзроўні, ён мусіў багата працаваць. Акрамя таго ён пісаў артыкулы пра каапэ рацыю ў польскія каапэратыўныя выданьні. Гэта крыху дапамагала сямейнаму бюджэ ту. Бацька вельмі рэдка бываў дома, бо му сіў разьязджаць з рэвізыямі па тэрыторыі ўсёй Віленшчыны. а пазьней пераехаць на ват у Варшаву. Прыезджаў ён толькі ў час ’непрацоўных дзён. Але нават тады ў хаце не сядзеў. Ішоў да сяброў, знаёмых, каб пачуць навіны, абмеркаваць новыя пляны і задумы. Прыходзіў далёка запоўнач, калі мы ўжо спалі. Часта зборкі адбываліся ў нашай хаце. Мы амаль ня бачылі бацькі, і калі ён прыязджаў, то ў нас было нейкае дзіўнае пачуцьцё, што ён дома. Увесь час бацькам моцна цікавілася паліцыя. У хаце часта рабілі вобыскі. А так як было заўсёды багата кніжак, вобыскі цягнуліся ўсю ноч. Паліцаі, перагортваючы кнігі жаліліся. што бацька дае ім багата працы. Аднойчы паліцыя прыйшла, калі бацькі не было дома. Перапалоханая гаспадыня хаты, спрасонак ніяк не магла адчыніць дзьверы. Паліцыя думала, што ўсёгэтаро біцца спэцыяльна, каб А.Будзька меў час уцякчы з хаты, і вырашала дачакацца яго. На шчасьце, бацька не прыйшоў да хаты. Выпадкова адразу пасьля службы ён зайшоў да знаёмых,ад якіх ўсё і даведаўся. Ён му ,сіў нелегальна перайсці мяжу і пераехаць у Коўна. Аднак там ён прабыў нядоўга. Бе ларусызапрасіліягоўРыгу для стварэньня ў Дзьвінску гімназіі і ён перабраўся туды. Бацька заўсёды казаў: там дзе чалавек нарадзіўся, там ён мусіць і жыць. Напя рэдані 1939 году мы пераехалі Будслаў. каб настала пасяліцца там. Бацькі прыдбалі прыгожы кавалак зямлі на беразе возера, купілілес длябудаўніцтва хаты. Алебаць