КНІГІ ОНЛАЙН
У час панаваньня Казімера Ягайловіча (1440-1492) успаміны пісьмовых крыніц пра венгерскія дукаты становяцца дастаткова звыклай зьявай.Менавіта з гэтага часу па-даецца ня толькі намінал, але й яго дзяр-жаўная прыналежнасьць. Так, у 1480 г. пісар Федка Хрыбтовіч выплачвае пазыку Якубу Давойновічу ў 40 «золотых вгорс-кнх»5. У ліку падарункаў, якія псковічы пры- паднеслі каралеве (жонцы казімера—I.М.) быў таксама і «золотнй угорскнй»6 . У 1482 г. была складзена «Памятная за-пісь»... аб прыбытку, атрыманым Казімерам за продаж пасад намесьнікаў і стараст. За намесьніцтва Магілёўскае нейкі Мітка Старадубец даў 60 «золотых вгорскіх»7. 1487 г. Вялікі князьаддаена водкуп шэ раг мытніц: «Продалн есьмо мыто Берес-тейское н Дрогнченское, н Бельское, п Гродненское... на трч годы за трмсто коп грошей» (330 коп. — І.М.) Звыш гэтай сумы мытнікі «в каждый год мають датн по тысяче залотых вгорскйх»8 30 красавіка 1490 г. Казімер перадаў «мыто Путнвльское н корчму», за якія ўстанаўлівае арэндную плату «... по сту золотых вгорскнх»9. Складваецца ўражаньне, што з другой паловы ХУ ст. у фінансавай палітыцы Вя-лікага княства Літоўскага праяўляецца тэндэнцыя, накіраваная на збор у дзяржаў-ную казну залатой манэты. Гэта мерка-ваньне падцьвярджаецца ўспамінамі ле-тапісу аб сьмерці Казімера (1492), які «Учн-ННЛ тестамент (завяшчяньне—І.М.), а в особ-лнвом схованю таемном мел 300 000 чер-воных золотых, у которых 200 000 червоных, роздал сынам; 50000 до скарбу коронного (каралеўскага —І.М.) 10 000 червоных матце своей; 30 000 червоных жоне, 10 000 червоных на костёлы, на церкву все н на шпнтале оказал». 10 Вышэй прыведзены дакумэнт фіксуе вельмі вялікую суму, што сьведчыць аб дастаткова шырокім распаўсюджаньні дуката. Спадчына ў 200 тысяч залатых была вельмі патрэбна для сыноў Казімера —польскага караля Ольбрахта і вялікага князя літоўскага Аляксандра, якія ў 1500 годзе «...послалн до царя Шахмата татар-СКОГО (крымскага хана —I. М.) за 300 000 ЗОЛОТЫХ 12 кожухов, такжеусукно... жадаючн затягов войска его протнв велнкого князя мос-ковского, которые всю землю Северскую Сплендровалн (гэта значыць, захапілі частку сучаснай Чарнігаўшчыны і Браншчыны —І.М.)11 У апошняй чвэрці ХУ ст. дукат каціра-ваўся ў межах ад 21 да 24 пражскіх гро-шаў—буйной сярэбранай чэскай манэты. 3 дакумэнту,датаванага 80мі гг. ХУ ст.: «. . .Пану Якубу Довойновнчу дал сорок зо-лотых вгорскнх с корчом.. а золотый тогды купован по грошу н по двацатн грошей (21 грош —І.М.), а тодано ему в него-ж, вДо-рогчнне»12 . Ад 9 чэрвеня 1499 г. справаздача Літа-вора Хребтовіча аб прыбытку віленскага манэтнага. двару: «Прнбытку за чотырнгоды шестьдесят тысячей золотых н тысяча золотых н деветь сот золотых н двадцать золотых, а золотый по двадцатн грошей н по два горшн (22 грошы ~І.М.) 13 ВядучаемесцаВенгрыі ў пастаўцызала-тых манэт ва Ўсходнюю Эўропу ў ХУ ст. спрычынілася таму, што вельмі хутка слова «угорскнй» стала настолькі звыклым для насельніцтва Беларусі, што пазьней, ме-навіта гэта назва была перанесена і стала выкарыстоўвацца для найменьня любога дуката незалежна ад дзяржаўнай прына лежнасьці. Кідаюцца ў вочы яўныя несуадносіны паміж зьвесткамі пісьмовых крыніц і гра-шовымі дэпазытамі, утрымліваючымі золата. 1 гэта цалкам правамерна. Дукаты — гро-шы багатых. У сацыяльным пляне яны на-лежылі невялікай праслойцы грамадзтва. Заможныя насельнікі Вялікага княства Лі- тоўскага радзей карысталіся зямлёй для сховішча грошаў, бо для гэтага былі тайнікі ў палацах і маёнтках. Рэдкія знаходкі «угорскіх» лішні раз сьведчаць, што залатыя манэты не зьяў- ляліся частым госьцем на гарадзкім ці местачковым кірмашы. Як правіла, яны вы-карыстоўваліся ў якасьці падарункаў, ца-ніліся, як ювелірная сыравіна, абслугоўвалі дыпляматычныя місыі. Бібліяграфія 1 Хроннка Лнтовская н Жмойтская. —-Полное собранне русскнх летопнсей. т .32, М., 1975, С. 35. 2 Владнмнрскнй летопнсец,—Полное собранне русскнх летопнсей. т.ЗО, М., 1965, с. 131. 3 Хронмка Лнтовская н Жмойтская. с. 79. 4 Там-жа.с.78. 5 Акты Лнтовскорусского государства, нзданные М.Довнар Запольскмм, вып. 1., М„ 1897, С. 19. 6 Акты, относяіцнеся к нсторнн Западной Россн, т. 1., СПб., 1846, с.94 7 Акты Лнтовско-русского государ-ства..., с. 52. 8 Русская нсторнческая бнблнотека, Т.ХХУІІ, СПб. 1910, кн. 4., стб. 226. 9 Русско-еврейскнй архйв. Документы н матерналы для нстронн евреев в Росснн, т. СПб., 1882, с. 24. 10 Хроннка Лнтовская н Жмойтская... с. 95. 11 Там жа, с.101 12 Акты Лнтовско-русского государ ства.., с. 19. 13 Там-жа, с. 92. Тапаграфія знаходак манэт і аздобаў Міхась Белямук Менская вобласьць Дамашы, Маладэчанскі р-н Каля 1915 г. недалёка вёскі быў знойдзены скарб рымскіх манэтаў, якія загінулі падчас вайны. Полымя, №2, 6.232, Мн., 1928, Поболь 2 ... 369, № 291, ЗПГКБ, мн № 1666 Дворышча, Менскі р-н. У 1972 г. падчас раскопкаў селішча недалёк р. Пціч, архэолягі знайшлі білонавую аздобленую зернью пацерку з XI ст. Штыхов м Соболь ... 6.429. Дзягцяны, Капыльскі р-н. У 1957 г. падчас рамонту дарогі Н.Лосеў заўважыў гліняны посуд, горла якога было заткнутае тканінай. Гаршчок быў напоўнены манэтамі і сярэбранымі аздобамі. В.Рабцэвіч агледзеўшы пасудзіну, прыйшоў да высновы, што ў гаршчку магло зьмясьціцца прыблізна 4500 манэтаў, але іх людзі разабралі.Беларускі дзяржаўны музэй у 1957 г. атрымаў 2 арабскія дыргемы і 50 эўрапейскіх дэнараў. Нумізмат В.Рабцэвіч узімку 1958 г. паехаў у вёску, просячы вярнуць манэты й аздобы. Некаторыя жыхары адгукнуліся і В.Рабцэвіч атрымаў 200 манэтаў і 20 аздобаў, цэлых і некалькі паламаных. Мінула 6 гадоў і Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт у 1964 г. атрымаў ад жыхара вёскі Дзягцяны 60 манэтаў і сярэбрануюзавушнічку. Гэтак у 1970г. Беларускі дзяржаўнымузэй і Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт мелі 320 манэтаў (297 цэлых і 23 абламаных ці абрэзаных манэтаў). Скарб з Дзягцянаў надзвычай цікавы тым, што ў ім былі вельмі рэдкія манэты, нават маюцца ўнікальныя экземпляры. Да такіх унікальных адносіцца дэнары абатысы Адэльгейды. Гэта новы няведамы варыянт дэнарыя. Новы варыянт манэты ангельскага каралая Канута і новы варыянт імітацыі манэтам караля Этэльрэда. Да вельмі рэдкіх адносяцца варыянты манэт Бжэтіслава, іх не было нават у Чэскім нацыянальным музэі ў Празе. Беларускі музэй і ўнівэрсытэт падарылі чэскаму музэю ў Празе гэтыя вельмі рэдкія дэнары Бжэтіслава, калі ён быў князем Мараваў. Таксама да вельмі рэдкіх адносіцца дэнары імпэратара Гэнрыка П, чаканены ў Эсьлінген. Вялікая колькасьць манэтаў Чэхіі робіць скарб з Дзягцянаў для Беларусі ўнікальным Шкада, што толькі невялікая частка манэтаў трапіла ў рукі нумізматаў. Калі-б увесь скарб зьбераглі, напэўна меў-бы большую навуковую вартасьць. Дзягцянскі скараб. Загадковымі манэтамі ёсьць «чырвоныя», як іх людзі называлі, Рабцэвіч прыпушчае, што гэта былі бізантыйскія медзяныя фолісы, якія вельмі рэдка сустракаюцца ў скарабах Беларусі. Абасыды манетніца не расчытана 931 ал Муктадыр іаб Окайліды Мосул Ірак 997 Хусан ад-даўля і Дзенаг ад-даўля Іаб Працяг. Пачатак у №8 (18), 1992—№4(24), 1993 15 Англія Этэльрэд II, кр. 978 1016 Лёндан Ш Этэльрэд II, кр. 978 1016 Люіс Ш Этэльрэд II, кр. 978 1016 Экстэр Ш II Этэльрэд 11, кр. 978 1016 манетніца ??? Іаб II імітацыя манэтам Этэльрэда Ш II Канут, кр. 1016 1035 Лёндан 2Ц II Канут, кр. 1016-1035 Саўтуорк Ш II Канут, кр. 1016-1035 Стамфорд Ш Кануг. кр. 1016-1035 Тетфорд Ш імітацыя манэтам Канута 2Ц Гарольд, кр. 1035-1039 Лёндан Іц Данія Гардакнут, кр. 1035-1042 Лунд 1ц Венгрыя Стэфан, кр 1000 1038 манетніца ??? Зц Чэхія Балеслаў I, кр. 935-967 манетніца ??? Іц 11 Балеслаў 111, кр. 999-1002 манетніца ??? 2ц Іаб Ольдржых, кр. 1012 1034 манетніца ??? 4ц Бржэтіслаў кн. 1032-1034 Мараўскі князь 5ц Бржэтіслаў, кр. 1034-1055 манетніца ??? Нямецкая імпэрыя 101ц 9аб Атон і Адэльгейда X XI ст. манетніца ??? 65 ц 5аб Імітацыя манэтам Атона й Адэльгейды 6ц Вендкі 1000-1024 манетніца ??? 23ц Іаб Вендкі 1025 1050 манетніца ??? 7Ц Антон I, імп. 936-973 Кёльн 4ц Антон II, Антон II або імп. 973 983 Майнц 2ц Антон III, імп. 973 1002 Вормс 6ц Антон III, імп. 983 1002 Дортмунд ІЦ Антон III, імп. 983 1002 Дэвентер (Галяндыя) Ш Антон III, імп. 983-1002 Магдэбург Іц Антон III, імп. 983-1002 Кёльн 4ц Антон Ш, імп. 983 1002 Мачнц 8Ц Генрык 11, імп. 1002 1024 Вормс 2ц Іаб Генрык II, імп. 1002-1024 Дэвентер (Галяндыя, Ш Генрык II, імп. 1002 1024 Кёльн Зц Генрык 11, імп. 1002 1024 Майнц 2ц Генрык II, ІМП. 10021024 I ІЛЬ (Галяндыя) 2ц Генрык II. імп. 1002 1024 Эслінген Ш Кандрад II, імп. 1024 1039 Кёльн 1ц Кандрад II, ІМП. 1024 1039 ГІЛЬ (Галяндыя) Ш Кандрад 11, ІМП. 10241039 Утрэхт (Галяндыя) 1 Ц Бернгард I, герц 973-1011 Люнэбург Ш Бернгард 11, герц 1011-1059 Люнэбург Ш Генрык 111, герц 982-985 Рэгенсбург 1ц Генрык ІУ, герц 995-1002 Рэгенсбург Ш Вігман, Г~р. 967-1016 Вреден 2ц Іаб Дітмар, гр. памёр 1048 Ніжняя Эльба 2ц Арібон, архп. 1021-1031 Эрфрут Ш Вілігіс, архп. 975-1011 Майнц Ш Пілігрым, архп. 1021-1036 Кёльн Ш Бернольд, яп. 1027-1054 УтрЭХТ(Галяндыя) іц Бертольд, яп. 995-1019 ТоўЛЬ (Францыя) 1ц Бруно, яп. 1009 1029 Аўгсбург 1Н і аб Удальрых, яп. 1025-1040 БазелЬ (Швайцарыя) Ш Адэльгейда, абатіса, 999-1044 Кведлінбург 1ц Генрык 11, імп. 1002-1024 манетніца ??? Іаб ??? Шпейер Ш імітацыя манэтам Кёльна Зц імітацыя манэтам Люнэбургу Ш Нямецкая сьцёртая Ш Захадня-эўрапейскія сьцёртыя 4ц В.Рабцэвіч атрымаў ад жыхароў вёскі Дзягцяны 20 цэлых і некалькі разламаных аздобаў і кусок серабра ў выглядзе конуса, памерам 20мм на 5 мм і даўжынёй 25 мм. Аздобы былі сярэбраныя: завушнічкі, упрыгожаныя зерню і сканьню, падвескі зь ліста-вога серабра ў выглядзе конскіх галоваў, бранзалеты плясьціністыя шырынёй у 40 і 45 мм, пярсьцёнкі зьвітыя з тоненькага дроту, некаторыя зь якіх мелі вочкі з камняў і шкла, скранёвых колыдаў шэсьць, некаторыя зь якіх мелі напаеныя шарыкі, пакрытыя зерню; абломкі скранёвых кольцаў. Праўдападобна, што скарб манэтаў і аздобаў мог важыць ад 5000 да 7000 г. Потнн. . 6.125, 174—176, 178, 182, 190491,219,' Потнн г.. б. 180, № 369: Потнн 3. .. б. 207, №183;