КНІГІ ОНЛАЙН
Ад таго што перасяленьне набыло дзяр-жаўны характар, адразу-ж павялічыліся яго маштабы. Калі за пэрыяд 1923-24, 1925-26 гг. штогод зрывалася з месца ў пошуках шчасьця ў чужых краях прыкладна 10-12 тысяч беларускіх сялян, дык ужо ў 1926 1927 годзе — 25 тысяч. У 1927 28 гг. толькі ў Сібір выехала 27 тысяч чалавек. He сакрэт. у суровыя і неабжытыя ўсходнія раёны краіны выбіралася самая здаровая і пра-цавітая частка сялян, чым толькі падры-ваўся генафонд беларускай вёскі. Масавы рух сялянаў у аддаленныя раёны СССР карэнным чынам паўплываў на тэры-тарыяльную структуру беларускага за-межжа. Паводля Ўсесаюзнага перапісу 1926 г„ на Сібір і Далёкі Ўсход даводзілася адна трэць беларусаў, што жылі не ў сваёй рэс-публіцы. Там іх было больш, чым у Цэнт-ральных губэрнях Расейскай фэдэрацыі ці на Ўкраіне. Добра пастараліся аб павелічэньні на-сельнікаў беларускага замежжа тыя, хто ў нашай рэспубліцы праводзіў стратэгічны курс партыі на суцэльную калектывізацыю і на барацьбу з кулацтвам. На Поўнач, у да-лёкую Сібір былі загнаны масы найбольш гаспадарлівых сялян, якія ў сябе на радзіме стараннай працай змаглі пакончыць з га-лечай, зажыць заможна, што прыйшлося не да спадобы мясцовай савецкай уладзе. He пасьпелі закончыць зь перасяленьнем кулакоў, як усьлед за імі рушыліся на чу-жыну ахвяры сталінска-яжоўска-бэрыяў-скіх рэпрэсіяў, якіямацьнейза ўсёпаласа-нулі па нацыянальнай інтэлігенцыі. Пакуль што невядома, колькі кулакоў і рэпрэсы-раваных апынулася па-за Беларусьсю, але трэба лічыць за дзесяткі тысяч чалавек. Досыць добра вядомыя выпадкі, калі людзі, прыпушчаючы, што яны будуць ах вярамі карных ворганаў, самі пакідалі род ныя куты і падаваліся ў чыжыя землі ў на-дзеі знайсьці там паратунак. Такі варыянт выбраў вядомы педагог, аўтар многіх пад-ручнікаў і праграмаў у беларускай мове, педагог-метадыст Іван Самковіч. На рубяжы 20-30 х гадоў пачаўся перыяд страшэннай, зацяжной дэнацыяналізацыі беларускага народу, прымусовая высылка зь яго гістарычнай тэрыторыі, бозаможныя, працавітыя сяляне—«кулакі», інтэлігенцыя ўносілі ня толькі істотны ўклад у экана-мічнае і духоўнае разьвіцьцё Беларусі, але і вызначаліся высокім узроўнем этнічнай самасьвядомасьці. Руйнаваньне нацыя нальнага патэнцыялу ў самой мэтраполіі беларусаў адмоўна адбівалася і на яго блізкім замежжы. А да гэтага часу яно па-поўнілася новымі дзесяткамі тысяч бела-русаў зь ліку так называемых нацдэмаў і кулакоў. Многіх іх на радзіме называлі буржуазнымі нацыяналістамі. Вельмі проста было атрымаць такое кляймо і на чужыне, калі толькі мясцовыя ўлады даведываліся, што тая ці іншая сям’я прытрымліваецца сваіх беларускіх нацыянальна-культурных традыцыяў. Больш менш яны захоўваліся ў нашым блізкім замежжы, але толькі на сямейна-бытавым узроўні на вёсках, дзе выключна ці пераважна жыло беларускае насельніцтва. Асабліва трагічна, што такая нацыянальна-культурная метамарфоза ад бывалася з маладымі пакаленьнямі бела-русаў, якія жылі на этнічнай тэрыторыі сваіх продкаў уСмаленскай,Бранскай, Пскоў-скай, Чарнігаўскай і іншых абласьцей. Па незалежных ад самой беларускай нацыі прычынах няўмольна адбываўся татальны распад этнічнай самасьвядомасьці людзей, нават значнай часткі творчай інтэлігенцыі. Уносячы свойуклад у разьвіцьцё расейскай культуры і навукі, часта яна была ня ў ста-не ўсьвядоміць сваю беларускасьць, афі-цыйна, дакументальна засьведчыць аб ёй, каб узвысіць сваю нацыю ў вачах грамадз-касьці. Агульнай заканамернасьцю было і за-стаецца, што ў фармаваньні блізкага за-межжа любога народу найбольшую актыў-насьць праяўляе моладзь. На працягу ўсяго міжваеннага пэрыяду найлепшая частка маладых пакаленьняў беларусаў пастаянна вымывалася з роднай зямлі праз навучаньне ў вышэйшых і сярэдніх спэцыяльных ус-тановах Масквы, Ленінграду, Кіева, Казані ды іншых гарадоў СССР. Набываць адукацыю па-за межамі рэспублік вымушала адсут-насьць магчымасьці БССР рыхтаваць кадры па многіх прэстыжных спецыяльнасьцях. Факт дазволу выхадцам зь Беларусі вучыцца ў вядучых унівэрсытэтах і інстытутах краі ны павінен расцэньвацца як станоўчая зьява, асабліва ў тых выпадках, калі па заканчэньні вучобы нашыя суайчыньнікі абавязаны былі варочацца на працу на ра-дзіму. Але многія, паводля плянавага разьмеркаваньня ці па сваёй ініцыятыве. не вярталіся дахаты, выбіралі месца працы ў іншых краях. У якіх маштабах магла вы-мывацца такім чынам моладзь зь Беларусі, даюць уяўленьне наступныя лічбы: у 1923 г. толькі у Маскве навучалася больш за 1000 студэнтаў-беларусаў, у 1926/27 гг. —1500 студэнтаў. Паводля нацыяналь-нага паходжаньня ня ўсе яны былі бела-русамі, але працэнтаў 60-70 абавязкова даводзілася на іх. У ВНУ Расеі у 1926/27 гг. налічвалася 1864 беларсаў, на Украіне — 125, на рабфаках адпаведна 748 і 67 чалавек. У іх лікмаглі ўваходзіць і асобы беларускага паходжаньня, сем’і якіх жылі на тэрыторыі Расеі, Украіны і не выракліся сваёй нацыя-нальнасьці. Шмат каго зь беларусаў скранула з месца другая сусьветная вайна. У парадку эвакуацыі ў савецкім тыле апынулася каля паўтара мільёна жыхароў Беларусі. Калі пачалася рэавакуацыя, кіраўнікі шэрагу прадпрыемстваў і ўстановаў усяляк ім кнуліся ўтрымаць у сябе найбольш ква-ліфікавую рабочую сілу і таленавітых спэ-цыялістаў, ідучы на стварэньне для іх пэўных сацыяльных льготаў, чаго не маглі знайсьці ў зруйнаванай вайной Беларусі. Хтосьці зь яе спэцыялістаў не пажадаў вярнуцца, папоўнішы такім чынам блізкае беларускае замежжа. А ўжо ў першыя ме сяцы пасьля вызваленьня Беларусі ў ар ганізаваным парадку пачалі пасылаць ра бочых на важнейшыя абарончыя прадпрыем-ствы глыбокага савецкага тылу. Прыклалі да гэтага руку і мясцовыя ворганы НКУСа, якія старал іся як мага лепш выканаць волю цэнтру. Яшчэ не пасьпелі адгрымець апош-нія залпы вайны, а ўжо Нарком унутраных справаў БССР С. Бельчанка дакладваў Л.Бе-рыю,што для дэпартацыі насельніцтва з рэспублікі падрыхтавана 17 тысяч чалавек з ліку былых старастаў, бургамістраў, па-ліцэйскіх, а таксама асобаў, што прыцяг-валіся акупантамі для службы ў розных адміністрацыйных і гаспадарчых ворганах. Практыкавалася дэпартацыя і пазьней. Для пасьляваеннага перыяду вядомыя й іншыя крыніцы ўцечкі насельніцтва сярод якіх на першае месца трэба паставіць паступленьне моладзі на вучобу ў грамадзкія і вайсковыя навучальныя ўстановы ня толькі сваёй, але іншых рэспублікаў. У выніку ўсіх пераліча-ных і іншых прычын нязьменна разрасталася беларускае замежжа. Паводля Усесаюзнага перапісу насельніцтва 1959 г. яноскладала 1370 тысяч чалавек. Да ліку пяці саюзных рэспублік, дзе найбольш жыло беларусаў, адносіліся Расейская Фэдэрацыя, Украіна, Казахстан, Латвія, Літва. Зьвяртае ўвагу наяўнасьцьбеларускагазамежжа ў нацыя нальных рэгіёнах Расеі: у Коміі АССР—22, Якуція—2,5, Хакасія— 3,6, Усць—Ардынская Бурацкая акруга —1,4, ХантыМанційскя нацыянальная акруга —1,3 тысячы белару -саў. Наступныя дзесяцігодзьдзі не вызна чаліся значнымі ўсплёскамі міграцыйных патокаў зь Беларусі ў іншыя саюзныя рэс пбулікі, хаця тэмпы колькаснага росту яе блізкага замежжа ніяк нельга назваць ма-руднымі. Яны маглі-б быць яшчэ зьменша-нымі, калі-б дзеці, што нараджаліся па-за межамі Беларусі ў аднанацыянальных беларускіх сем’ях, у большасьці выпадкаў выбіралі-б сабе нацыянальнасьць сваіх бацькоў. Яшчэ больш губляла беларускае замежжа, калі ў сям’і быў толькі адзін бе-ларус па нацыянальнасьці. Сёньня на неабсяжных прасторах краі наў СПД у жылах многіх людзей цячэ бе ларуская кроў. Аднак, на жаль, яны не да-кумэнтальна, ні этнічна не зьвязваюць зь ёю сваю нацыянальнасьць.Падобна, што та-кая-ж зьява маемесца і насамой тэрыторыі Рэспублікі Беларусь. Прычыну гэтаму трэба шукаць у страшэннай разбалансаванасьці нацыянальна культурнага патэнцыялу яе асноўнай этнічнай часткі жыхароў. Галіна Хінько-Янушкевіч. Лаланез Агінскага» 3JML кл Б Протокол допроса 26 апреля 1945 года Действуюіцей Армнн Я, начальнмк I отдела Управлення контрразведкм «Смерш» Украмнского фронта гварднм подполковнмк Яудрявцев, сего чнсла допроснл в качестве задержанного Езовптова Константнна Борнсовнча, 1893 года рождення, уроженец города Двннск, Латвнйской СФ, с 1917по 1921 год состоял в партйм Белорусскях сосцмалйстовфедералнстов, в настояшее время беспартнйный, образованне высшее, военное— окончйл Павлов-ское военное учмлшце, руководнтель военного отдела Белорусской Центральной Рады в городе Берлнне, военное званне—генерал-майор, прожявал в городе Берлмне на Ансбахер штрассе №12, 3 этаж, квартйра фрау Урбан. 06 ответственноста за подачу ложных показанлй в порядке арт. 95 ЦК РСФСР—предупрежден. Константан Езавнтов (подпнсь) Вопрос: Где вы прожнвалн до начала войны 1941 года? Ответ: Мое постоянное местожнтельство является город Рнга. Вопрос: Где м в качестве кого Вы рабо талн? Ответ: Я был пом. заведуюіцего н ннструк-тором отдела Белорусскнх школ Латвнн н с 1921 по 1934 года проводнл большую ра-боту по органнзацнн этнх школ, за что нес-колько раз арестовывался Латвнйскнм пра-внтельством. Вопрос: Чем Вы заннмалнсь, прожнвая в городе Рмга с начала войны 1941 года? Ответ: В ходе войны в 1941 н 1942 годах после значнтельных уснлнй в работе по органнзацнн белорусскнх школ немцы поддержалн нх развнтне в Латвнн, н мне удалось восстановнть около 40 школ н две гнмназнн. Когда я наладнл работу в школах co мной стала счнтаться в Мннске н Берлн-не белорусская эмнграцня. В январе месяце 1942 года н вторнчно в декабре месяце 1942 года меня вызывалн в город Мннск. Бывшнй эмнгрант-доктор Ермоченко, в го время работал председателем Белорусской самопомоіцн н предложнл работу в мннс-кнх-белорусскнх учрежденнях, взяв на се-бя отдел пропаганды. Я отказался, сказал, что. охотнее взял-бы отдел образованмя. Так как школьное дело вел ксендз Гадлев-скнй, который не был заннтересован в школьном развнтнн н тем более не былн заннтересованы в развнтнтнн школ немцы, этого отдела мне не далн. He договорнвшнсь о работе, я уехал снова в Рнгу. В городе Рн-га, благодаря местным связям, мне удалось органнзовать нзданне белорусскнх нот н некоторых школьных учебннков, в том чнсле вышла моя кннга «Белорусская школа», для чтення в 1 н 2 классе. Ннтересно, что эта кннгн в Мннске не допускалн. Я продол-жал работать 1943 н до 1 нюля 1944 года, вкачестве заведуюіцего Белорусской ве черней школы для взрослых н в качестве председателя Белорусского об’едннення по белорусскнм вопросам, помеіцал статьн в прессе, в городах: Берлнне, Белостоке, Внльно н Мннске, стараясь прн этом про-воднть тенденцмю, чтобы было то, что нмелн латышн в Латвнн. Латышн нмелн свою дн-ректорню, то есть самоуправленне, тогда, как в Белоруснн немцы держалн все управлення в свонх руках. Этн мон статьн нмелн успех средм белорусской обідествен-ностн, в результате чего я был преду-прежден в угрожаюіцей форме co стророны заведуюшего культ. отделом—он же глав-ный цензор по Белорусснн—немцем