КНІГІ ОНЛАЙН
Вершы Анатоля Бярозкі кранаюць да глыбіні душы тонкім лірызмам, бязьмежнай шчырасьцю, а яшчэ прадбачлівасьцю, адчуваньнем трагізму свайго народу. Кніга «Адзінаццаць вершаў» уражвае ня толькі зьместам, але і мас тацкім афармленьнем. Мацьвей РэпкаўСмаршчок— аўтар самабытнага бе ларускага шрыфта, распрацаванага ім самім. Паколькі асоба Анатоля Бярозкі доўгі час была невядома на Бацькаўшчыне, рэдакцыя часопіса «Полацак» зьвярнуліся да выдаўца з просьбай, каб ён расказаў пра гэтага таленавітага паэта. Шаноўны сп. Мацьвей згадзіўся і разам з кніжкай «Адзінаццаць вершаў» даслаў у рэдакцыю здымак зь вечара беларускае паэзііі песьні ў залі Сьнядэцкіх Віленскага ўнівэрсытэту, які быў арганізаваны Беларускім студэнцкім саюзам ў Вільні 15 сакавіка 1936 года. ^^ «Анатоль Бярозка нарадзіўся 19 лю тага 1915 года ў вёсцы Падлесьсе Ляхавіцкай вобласьці Слуцкага ўезду (сёньня Ляхавіцкі раён Берасьцейскай вобласьці). Вучыўся ў пачатковых школах спачатку ў Падлесьсі, потым ў Ляхавічах. Пасьля скончыў Баранавіцкую гімназію і ліцэй, а ў 1939 годзе — Віленскі ўнівэрсытэт. Ягоны творчы шлях быў вельмі ка роткі і трагічны. Анатоль Бярозка памёр прыблізна ў тым часе, калі ў верасьні 1939 года, пасьля вызваленьня Заходняе Беларусі,паэты пачалі пісаць творы, па добныя на слаўны «Ліст беларускага народу вялікаму Сталіну» «Ты сонца для нас, што зямлю асьвяціла і ласкай пакрыла палігарады... Ты рэк паўнаводных імклівая сіла — празрыстасьць крыніц, дарагі Правадыр!» ЧГз^ Сярод тых, што падпісалі гэты ліст не было Бярозкі. Ён не захацеў пісаць падобныя хваласьпевы. Ды толькі не хапіла яму мужнасьці ды адвагі, каб насуперак плыні «уславіць ўсё тое, што 49 48 вартае славы, хоць целам павіснуць на вос трым паркане...» I Бярозка зьнік зь літаратурнай сцэ ны. Памёр. (Самагубства.) Сьледчыя НКУСа дапытваліся, дзе Бярозка. Сам я адказаў ім, што Бярозка памёр. Тыя паверылі. Якраз тады яны да віленскіх крыніцаў ня мелі часова доступу, бо шчодры бацька народаў падараваў Вільню Жамойціі. Хоць і сказаў Молатаў пры гэтай нагодзе: «Мы знаем, што Вільня не літоўскі горад...» Зборнік «Адзінаццаць вершаў» — гэта пасьмяротнае выданьне і, наколькі мне вядома, адзінае. Праўда, было нямала вершаў, раськіданых па розных часопісах Заходняй Беларусі, пачынаючы ад «Заранкі» праз «Шлях моладзі», «Маладую Беларусь» ды «Калосьсе» аж да рукапіснага часопісу «3за плоту», што выходзіў ў адным экзэмпляры. Ёсьць яшчэ незакончаныя літаратурныя спробы, але невядома, ці пабачаць яны калі сьвет Божы...» •вядччы Harwv, /пазыка ад ‘я.'пйшчы .^ ' эх, вёска ... верасьмёвая прозалацк кро&... •UV, чагож так замшліся UHMedAu? •ці ня еыссяіік xohvii> ініцулага еоль палыном шіо v сэрца запала? •яе выпій a povhvio Marv V засіаронку сялзнскіх сяліб. •мне тады уаміхаліся чарц калі сонца цадзілася зліц. ■Мд€ вусмы мя ведалі ckwexw; ён v прочках блуцау бэзь wane. •бывала, як €дзеш з намлегУ ёіі шопагам ціхіііі каня абміне. 'ды« мае залаійя н,ыппіалы ВысяваЙце балючыя зыні' 'НЯ УЗЫЙСЦІ ІМ V IIOBVIO 06CIIV. 'Гэгзк грае апошні музыка ля вясковых паломаных весыііц. Н25 . Зьлева направа сядзяць: Станіслаў Станкевіч, Міхась Машара, Рыгор Шырма, Міхась Васілёк, Мікола Шчорс. Стаяць: Хведар Ільяшэвіч, Маскім Танк, Анатоль Бярозка, Вітаўт Тумаш, мастак Пётр Сяргіевіч. Віленскі беларускі літаратурнанавуковы часопіс «Калосьсе» ў сваім №2 (6) надрукаваў пра гэты вечар зацемку: «15 сакавіка ў залі Сьнядэцкіх Віленскага ўнівэрсытэта адбыўся вечар беларускай паэзіі й песьні. У праграму ўходзілі аўтарэцытацыі й рэцытацыі твораў перадавых заходнябеларускіх паэтаў Міхася Машары, Максіма Танка, Натальлі Арсеньневай, Міхася Васілька, А.Бярозкі й Хведара Ільяшэвіча, рэфэрат магістра Станіслава Стан кевіча аб маладой беларускай паэзіі і канцэрт бе ларускай песьні, выкананы хорам Р. Шырмы й салісткамі. Вечар удаўся. Усе пералічамыя паэты, апроч Н.Арсеньневай, на вечары былі прысутнымі» 51 50 'СЯГОііміЯ паіухла тваё акмо... •ціхі вечар ізпоў, QK учопа; але сёныя паіухла іваё акмо... •гэтак сама ііееа вачмое глыбока. гэтак сама іскрацца водм v месячммы зьзяпыіі і цязьменма хвалі цал^юць пясок і хілQu.ua вербы над діхан 'валклёю; гэтак сама вецер шасымц> v аерах ды лозах і ckBcu^aua зоры — еягойпія, як мчора . • сярод россыпі вокан пагйхла толжі адно . *дык чамхж зашчаміла ыне сэрц.а ^vpoa адзімоіы еяздоньвем ды чаму ма грудэёх цяжкі камень клегся з балючым дакораыр •ад далекага Л€cv ад цемнага eopv necmo 4veu.ua дзесым далёна далёка ... • а ці песьйя ае шчасті і долі? • О мо' папараіц, кветка Mas* расыілвітае ды вянег • v гэгы вечор naivxao івае акмо; зь ім яшчэ адмо кволая іскра што грэла мянс даглела v цемры сягомнія ... •вецер вербы uaxve; аеры iowmaus мад вадою... • capo д россыпі вокаіі лап/хла адію ... •лісг да маці . / пвглхлад э эагытага/ • ма схіле восемі дзён к таве імннмся v дймах — a avmu мя змаюцд запындо . •хочаш asoe v cv round вячэрніМ V весьмешкх твар ЯК v 6«3V nv«i ахімем ’ Ttu тамх v весцы маём мвоган дэе Boceuv эалоціц> хдямы a vpan mi Tvmaii засцілае ж’і ды nanapu; "ТЫ прадзеш сваё гормае зрэб^ , ўспамімаеш аадзс^і а дпі назі выпіла гормчы чару і мо плачаш. чія вернеціі,а сып 3 далекай дарогі ... •а я tvt, v мес>ц,е mvwum і далекім пад хмарным восемі пебам V" мітксын пагожняга д|ія ды з»мясідьлі дарэмных vavaefav адзім, вязмо9ма стаю а ^дыхаю павевы зімы І гзяджк на лісьцё юто пад вокмамі гіне і eepv юто BVCbMCiUKV maio данясхій гаве хыарм. 51 53 Ж» IБЯІЗКЯ6 Пачатак Міхась Белямук У пачатку жніўня 1950 г. прыйшла вестка ад Аўгена Каханоўскага (Галубовіча), што ён шчасьліва прайшоў камісіі,, быў у консула і хутка атрымае візу. Азначала, што ў сярэдзіне жніўня ён пры едзе ў Кліўленд. Аднак, атрымаў я лісты ад Я.НІхаёнка і М.Гарошкі, дзе яны казалі, каб я падпісаў паперу аб адмове спонсэрства, бо Аўген Каханоўскі вель мі патрэбны ў Нью Ёрку. Я ім адпісаў, што ніякіх папераў падпісываць ня буду без атрыманьня на гэта згоды сп.Каха ноўскага. 12га жніўня атрымаў ліст ад М.Абрамчыка: «Вы крыўдуеце, што не напісалі Вам раней аб дэцызіі затрымаць сп. Ка ханоўскага ў Н.Е. Справа ў тым, што ра ней, як запала гэта дэцызія, я і сам быў схілены да таго, каб ён ехаў да Вас, з поглядам на тое, што яму былоб лягчэй уладзіцца ў Кліўлендзе, бож там зьбіраюцца ягоныя вучні й актыў моладзі. Пазьней аднак выявілася, што ўладкавац ца і тут можна з кватэрай і працай. Вось я вырашыў яго тут і затрымаць, бо гэтага наша справа вымагае. Калі Вы маеце да мяне рэспэкт як Старшыні Рады, пра шу неадкладна падпісаць залічаныя папе ры. Спачуваю Вам, што тут ня толькі аб самога сп. Каханоўскага ходзіць, але пачуцьці трэба прымірыць і выканаць, чаго патрабуе грамадзкі абавязак.» Аўген Каханоўскі прыяжджаў у Нью Ёрк разам з сям’ёй 16га жніўня. Я задумаў зачакаць два дні, паперы падпісаць і выслаць з надзеяй, што іх атрымаюць 18га, найраней 17га, калі Каханоўскія выедуць зь Нью Ёрку цягніком у Кліўленд. Сталася інакш. Позьнім вечарам пазваніў М.Абрамчык. Ён загадаў неадкладна падпісаць паперы і выслаць іх Я.Ніхаёнку, які пе рабіраў спонсэрства. 23га жніўня прыйшоў ліст ад Яні Ка ханоўскай: «Ваш ліст усхваляваў мяне да глыбіні душы. У мяне сьлёзы навяр нуліся на вочы, што Вы ахвяроўваеце сваё жыцьцё, гэткіх людзей ў нас мала. Каб вы толькі ведалі, як мы ўсе не хацелі заставацца ў Нью Ёрку. Юлька вельмі плакала, кожны вечар яна дакарае мяне. Кватэра ў нас вельмі дрэнная, яна ў негрыцянскім раёне, пануе шум да самай раніцы. Поўна пьяных, страшны бруд. У кватэры поўна прусакоў, пасьля працы абсалютна нельга адпачыць». Ф^Ф Да паловы верасьня ў Кліўленд беспасрэдна зь Нямеччыны і транзытным шляхам НямеччынаАмэрыканскія фэрмэры—Кліўленд прыехала каля 40 асобаў. Карэйская вайна, пачатая 25 чэрве ня 1950 г„ спрычынілася, што аблегчыла пошукі працы. Прадпрыемствы патрабавалі рабочых, адчуваўся недахоп працоўных рук. Калі ў 1949 г. на дзьверы вывешвалі абвесткі: «Не турбуйце нас, працы ня маем», то ў жніўні 1950 зьяўляюцца шыльды: «Патрабуем дапамогі». Пагоршылася справа з закватэраваньнем. Раён вакол парку Лінкольна з 1900 г. пачаў засяляцца эмігрантамі з Усходняй Эўропы, тут жылі палякі, беларусы, украінцы, лэмкі (карпатарусыны), славакі і чэхі. На вуліцы, у крамах, у аўто бусах чуваць было толькі славянскую мову, шыльды ў крамах, у аўтобусах бы лі славянскія. Гэтае славянскае гета налічывала недзе 40 тысяч жыхароў. Яно было не адзінае ў Кліўлендзе. Сьвятыні сьведчылі, што раней тут жылі немцы, мадзяры, румыны, а да іх прыходу былі ірляндцы, ангельцы, сырыйцы і грэкі. Сьвятыні іхнія засталіся, але ў нядзелю і сьвяты напаўняліся, накол іх было шмат аўтаў, а пасьля богаслужэньняў чуваць было на славянскую мову. Кожная сьвятыня, збудаваная сугучна з народнымі стылям, які разьвіўся на зямлі, што прыйшлося з розных прычынаў пакінуць. У кожным квартале сьвятыня рознае нацыяналь насьці і веравызнаньня, было тут 8 пра васлаўных цэркваў, больш дзесятка ката ліцкіх 1 вялікая колькасьць, ня меней дваццаці пратэстанцкіх. Гэтая цудоўная мазаіка сьвятыняў выразна прамаўляла аб талерантнасьці гістарычнай міграцыі. Адсюль становіцца зразумелым, чаму маглі дзед і іншыя, хто прыехаў і пася ліўся ў гэтым раёне, пражыўшы 3050 гадоў, не навучыліся ангельскай мове. Навокал гучала славянская мова, выда валіся ў Кліўлендзе газэты на польскай, украінскай, лэмкіўскай, славацкай і расейскай мовах. Слухалі радыёперадачы на розных мовах. Нашыя старыя эмігранты не адчувалі патрэбы вывучаць ан гельскую мову, яны мелі пачатковую ась вету, прыехалі падзарабіць і засталіся, бо вайна і рэвалюцыя пакрыжавала іхнія намеры павароту на Бацькаўшчыну. Новая хваля эміграцыі шукала прытулку, шукала кватэраў у славянскім асяр доку, бо й яна не ведала ангельскае мовы. Таму з закватэраваньнем была праблема. Мы былі сьведкамі, што іншыя нацыянальнасьці спрытней лагодзілі праб лемы, бо мелі царкоўныя і грамадзкія арганізацыі. Мы вырашылі залажыць беларускую арганізацыю таксама. Мы разьлічвалі на прыезд Аўгена Ка ханоўскага, што ён узначаліць нашую арганізацыю. Прыпушчалі, што жыцьцёвыя ўмовы ў Нью Ёрку спрычыняцца, што ён прыедзе ў Кліўленд, але атрымаў ад 10 верасьня ліст ад А.Каханоўскага: «Змушаны падпарадкавацца Прэзыдэнту, ён хоча, каб я застаўся ў Нью Ёрку.