КНІГІ ОНЛАЙН
Каб край дарагі наш ня быў краем сьлёз, народ не жабрачыў бяспраўна, каб путы няволі і зьдзекі ня нёс, а быў між другіх раўнапраўным. Хачу, каб за праўду не гналі ў Сібір, па дваццаць пяць год не давалі, каб брат свайго брата за страх не губіў, «сіксоты», як цень не снавалі. Хачу, як і людзі народаў другіх, жыць вольна ў сваёй Беларусі. I веру, што турмы, суды, ланцугі рабамі стаць на не прымусяць. Інта, 1949 г. * * * He да песень, браток, калі шыя ў ярме, калі воля на кратах расьпята. Нават шэпт асівеў, ахрыпеў, занямеў ад віны безь віны вінаватай. Інта, 1950 Мы волі чакалі Мы волі ад іх цярпліва чакалі, падману паверылі зноў: у душах прадажных спагаду шукалі, на зьдзек аддаючы сыноў. I думалі—у працы, цярпеньні і поце уіопім нядолю сваю, Яны ж нашы мары на кратах і дроце ў сваім расьпіналі «раю». Агнём і маною зьнішчалі ўсё тое, што продкі ў вяках зьбераглі: і веру, і памяць, і слова сьвятое,— усё, што прыкончыць маглі. Дзяцей прывучалі з маленства да кратаў. вучылі зьняважваць свой род, глуміцца над мовай, над праўдай, над братам, аплёўваць і ганьбіць народ. Прачніцеся, брацьці! Ці ж мы анямелі і лёс наш стаў воляй чужых? Прачніцеся! Покуль яшчэ не пасьпелі на ўсё наша ставіць крыжы. Горадзенская турма, пасьля трыбуналу, 1948 г. Магілёўскія калодзежы Марат Баскін (Па матывах беларускіх народных казак) Шмат калодзежаў на Магілёўшчыне —куды вокам ня кінь, усюды жураўлямі ў неба глядзяць. Ды галоўнае ў калодзежы не жураўлі, а вада калодзежная. Як кажуць, ня той харош, хто прыгож, а той харош, хто для дзела гож. За ваду калодзежную слава не каму, а майстру грабару. Лепшай вады, чым зь Вераб’ёвых калодзежаў а нідзе на Магілёўшчыне не адшукаць. Спрадвеку Be раб’і грабарамі былі: ад дзеда да ўнука, ад бацькі да сына сакрэт майстэрства пера даваўся. Нават ва ўсіх калодзежах імя ад-но: вераб’ёвы. Доўга гэтак ішло ці не, толькі не пажадаў Мікіта бацькоўскую славу дзяліць, сваё імя захацеў праславіць. Заўсёды Вераб’і разам былі: дзе рукі маладыя трэба, а дзе бяз розуму старога не абысьціся. Бацька з сынам працуе, унук назірае; бацька адпачывае, сын з унукам калодзеж капаюць; заўсёды ёсьць зь кім параіцца, на каго абаперціся. Калодзеж выкапаць ня проста: ня ў кожным калодзежы смагу пра гоніш. Ды Мікіта быццам гэтага ня ведае: бацьку да свайго калодзежа не падпускае: —Я адзін выкапаю. Бацька ледзьве рыд-лёўку ў руках трамае. А славу папалам дзяліць трэба! He хачу капаць вераб’ёвы калодзежы -буду капаць мікітавы! Забыўся хлопец, што й яго прозьвішча Верабей! Што бацька яго навучыў гра барству! Хоць і ганарыстым стаў Мікіта, на бацьку і не глядзіць, ды душа ў бацькі за сына баліць. Ведае, што ня ўсе сакрэты майстэр ства Мікіта ведае. Каб навуку калодзежную прайсьці, трэба жыцьцё пражыць, з апошнім словам бацькоўскім яна сыну перадаецца. Баліць сэрца ў бацькі — не трапіў-бы сын у бяду з-за свайго гонару. А бяда ўжо ў дзьверы стукае: з Магілё-ва па грабара губэрнатарскія лёкаі прыехалі. —Самому магілёўскаму губэрнатару калодзеж трэба выкапаць. Абяцае губэрна-тар футра сабалёвае грабару, які калодзеж той выкапаеі—Лёкаі тлумачаць,—Яго сьвеі ласьці ваду калодзежную ад хваробы замеж-ныя лекары прыпісалі! Усюды мы пра граба роў пыталіся. Усе нас у Маластоўку да Вераб’ёў пасылалі: лепей за іх, казалі, няма на Магілёўшчыне майстроў! Толькі пачуў тыясловы Мікіта, наперад выступіў, каб бацьку апярэдзіць: -Я Верабей,— кажа, бацькоўскае прозь вішча ўспомніў. — Я грабар! Я губэрнатару калодзеж выкапаю! Лепей за мяне ў Мала-стоўцы майстра няма. Доўга лёкаі не разьбіраліся, калі ты Верабей, то сядай у карэту, дзьверцы адчынілі, бы перад панам. Бацька паціснуўся да сына, з сабой папрасіўся ўзяць: —Славы ня трэба мне, кажа. Дапамаг чы хачу: больш за цябе калодзежаў я выкапаў, а раптам спаірэблюся ў рабоце? —Адно футра на чатыры плячы не ап рануць, — Мікіта адказаў. У карэту сеў, панам сябе адчуў. Паехаў у Магілёў Мікіта, а бацька начамі ня спіць, крылы б былі- птушкаю ўсьлед паляцеў: адчувае, што нялёгка сыну ў Магілёве. За просты калодзеж футра ня дораць, ведае бацька, што пан і за шчэпку знойдзе зачэпку. Доўга з Магілёва вестак не было: зусім 48 ^дйф ^А^ТЬ’ J9A^ с^г A^^W Anf. JA.faMHC'AV* бацька зьвёўся, вочы ўваліліся, тварам схуднеў. Дні гадамі цягнуцца: як там Мі кі іа? Колькі начэй ня спаў не лічыў, толькі неяк бачыць, мужычок перад ім узьнік. Мужычок з твару як ўсе маластоўцы, толькі гэткі малы, што на далоні ляжа й яшчэ месца застанецца. Кій падарожны ў мужычка ў руцэ, капялюш саламяны на галаве, торба за плячыма. —Балюча на цябе глядзець, як па сыне зьвёўся, — мужычок кажа, а ён-жа гэтак пакрыўдзіў цябе! Бацьку благое слова сказаць—йічасьце ад хаты адвадзіць! —Дык жа сыночак, родны, -грабар кажа. —Губэрнтараў палац на гары стаіць. Сам ведаеш, як на гары калодзеж капаць! Машэка, на што асілак быў, а і тое гэткую работу не асіліў-бы! Абяцаў губэрнатар твайго Мікіту ў кайданы закаваць ды ў Сібір паслаць, калі заўтра калодзеж не выкапае. Глыбіня ў таго калодзежа ўжо з тры жураўлі будзе, а да вады яшчэ гэтулькі. Вось якое футра пан прыгатаваў! —Дапамажы Мікітку, Малы Мастовец,— грабар мужычка пазнаў.—He за сябе прашу, за сыночка! Ён-жа ад майго дрэва лісточак, Даруй яму! Снасьць ламаецца — чалавек розуму набіраецца. Без тваёй дапамогі вады ў тым калодзежы нікому не пабачыць! На калені перад мужычком стаў. —Я не пан які, каб мне ў ногі кланяц ца,— мужычок адказаў. — Я таксама мужыц кага роду! Цяжка мне таму дараваць, хто бацьку абразіў! Каб са шчасьцем жыць.трэба шчасьцем даражыць! —Мяне пашкадуй, —грабар кажа. — Ён жа крывінка мая! He ўстаяў ён перад сла-вай! А залішняя хвала валіць і вала! Даруй яму! —Сынку твайму не дарую, а цябе шкадую! Таму я і тут,—мужычок кажа,—Добра, будзе вада ў калодзежы: толькі ты яе сам адшу-каеш. Сказаў гэгак мужычок і...зьнік, быццам, іне было яго. Глядзіць грабар ня сьцены вакол яго, а зямля калодзежная, і Мікітка побач вачамі лыпае: —Адкуль татка, ты тут? —пытаецца. —Астрог мяне чакае: выбірайся зь ямы хутчэй, а тое і цябе заадно са мною ў Сібір пашлюць, — кажа. Прабач за ўсё благое, што табе казаў! Гонар мне вочы засьціў, языком варочаў. Ня быць мне ніколі гра-баром! —Няма часу крыўды лічыць, — бацька кажа. — Вада не глыбока ўжо: подых яе чую. He было яшчэ такога, каб Вераб’і ваду не адшукалі! Падыйшлі раніцойгубэрнатарскіялёкаі, вачам не паверылі: Мікіта з бацькам журавель прыладжваюць, у калодзежы вада плёскае. Першы цэбар губэрнатар сам выцягнуў, ваду паспрабаваў, футра зь плячэй зьняў, Мікіту падаў, а Мікіта бацьку на плечы накінуў: —Яго слава! —сказаў. —He мая, а вераб’ёўская, — бацька адказаў. —Яшчэ адзін Вераб’ёў калодзеж на Магілёўшчыне стаў. 3 таго часу, хто зь Вераб’ёў калодзеж не капаў, а назва адна. Славутая назва. I я той вады паспытаў: па вусах цякло і ў рот трапіла. XL 4 Й?. Т»і ?w ЙЬІ 'Cwi-hC/ij^pivlA Hot ДД А« Ui'KtWWA ' Е 3$ і^ч.р* \о> -і > . 50 Падняты родны сьцяг дзяржавы Падняты родны сьцяг дзяржавы, Ад даўных слаўшае вякоў, вякоў, Із дзён мінуўшай продкаў славы Аджыў, жыве наш Край ізноў, наш Край ізноўі Аджыў і княжы замак гонкі Душа і сьведка даўных год, даўных год, А зь Ім із песьняй роднай, звонкай Ібеларускі наш народ, і наш народ. У сэрцах зьеднаны да працы Юнакаў мужных маладых, маладых, Квітнее Родны Край Наш-Маці Зарой аквечаны, жывы, жывы, жывы, - 3 отага нумару часопіс «Полацак. пачынае друкаваць факсіміле песьняў 1 песенных апрацовак кампазытара Міколы Равенскага. ТэатрГалуб-ка дзейнічаў у пэрыяд НЭПа. Гэта быў цікавы час у гісторыі Беларусі, на якім-бы я хацеў спыніцца. Менск, 1927 год. Па вуліцах горада рухаец-ца конка. Яе мо гуць спыніць 2 асобы, а хто ма ладзейшы, дык тыя ўскокваюць на хаду, бо коні бягуць паволі. У баю мы створым дысьціпліну, Сяброўства цэмантам скуём, скуём, Сваю каханую Радзіму Мы вечнай славаю спаўём. Мы зробім усё, каб жыла Маці, Каб не памерла нам ва век, ва век, Яднайцесь з намі, нашы брацьця, Каб беларус быў чалавек, быў чалавек, Яднайцесь з намі, нашы брацьця, Каб беларус быў чалавек. Увага: апошнія два радкі кожнага куплета паўтарюцца па два разы. Праедзешся ня шпарка, але і ня дорага. Недзе з Даўгаброцкай вуліцы выводзяць на рэйкі кукушку, гружоную торфам. I вось кукушка едзе па галоўнай вуліцы—Са-вецкай— праз мост да Менскай гарадзкой электрастанцыі. Часам дзеці чапляюцца за ваганэткі, і гэта самая танная для іх па ездка, хаця і вельмі рызыкоўная. Па Менску бегаюць падлеткі і клічуць пакупнікоў газэты «Звесьця»! Алегараджа-не не сьпяшаюцца купляць гэтыя «Нзвес тня», бо не давяраюць бальшавіцкай прапа-гандзе. Тыя-ж самыя дзеці гандлююць цу-керкамі ірысу, зрадку «асьвяжаючы» іх. (Лізнуць непрыкметна, каб цукеркі зіхаце лі блескам. Тады больш шансу, што нехта купіць іх). У дварах можна пабачыць нейкага старога, які ходзіць з сваім тачыльным станком і крычыць так громка, што чуваць нават у хатах: «Каму тачыць нажы —ножніцы»? Нехта гандлюе з латка рознай дробязьзю. Чаго толькі ў яго няма, наваг тавар, які ў найбольшым дэфіцыце— іголкі для прымусаў. (Працяг. Пачатак ў №5, 1991 — 5(15), 1992) Калі мы сый-дземзпляцу Волі ўніз па Кузьма Дзем’янаўскай вуліцы ў бок ніжняга рынку, там крама за крамайзтавармі, якія вывешваюц-ца звонку. Кожны крамнікцягнеда сябе мужыка за рукаў і на розны лад выхваляе тавар. СтаіцьTa-Ki гоман, што нічога не разь-бярэш. Вядома, сораму пры такім гандлю нія кага няма—наадварот, чым болей нахаб насьці, тым болей выручка. Гэтае месца не здарма завецца чорным рынкам, (зараз гэта плошча 8 Сакавіка). Тут гандаль ідзе з рук у рукі. Прадаюцца нават залатыя рэчы, a хутчэй падробкі пад золата, бо махляр ства—галоўная мэта ашуканца. У другім будынку на ніжнім рынку маліт-венны дом бабцістаў-адвентыстаў сёмага дня, з другога боку маецца некалькі хат для начлежнікаў—мужыкоў, што затры маліся ў горадзе са сваім таварам. Начлежка брудная, багата клапоў ды прусакоў, а мух такая колькасьць, ш го на памыйнай яме значна меней. Наша сям’я з трох чалавек —маці і мы з братам, мусілі аднойчы начаваць у такой гасьцёўні, а два балаголы з нашымі рэчамі і сваімі конямі пераначавалі ў знаёмых. Пераезд наш адбываўся ў пачатку сака віка, калі мы пакідалі мястэчка Шацк, каб апынуцца ў Лагойску, куды перавялі па працы майго айчыма.