Гісторыя Беларусі
Ірына Кітурка, Валянцін Голубеў
Выдавец: Зміцер Колас
Памер: 254с.
Мінск 2015
10 лістапада 1906 7 жніўня 1915 гг. выданне газеты «Наша ніва», «нашаніўскі перыяд» беларускай гісторыі. Газета да 1912 г. друкавалася кірыліцай і лацінкай, пазней толькі кірыліцай.
20 люпіага 2 чэрвеня 1907 г. дзейнасць II Дзяржаўнай думы.
3 чэрвеня 1907г. завяршэнне першай расійскай буржуазнадэмакратычнай рэвалюцыі, 3чэрвеньскі дзяржаўны пераварот.
19141918 гг. Першая сусветная вайна.
1915 г. утварэнне ў Вільні дабрачыннага Беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны на чале з Антонам і Іванам Луцкевічамі і Вацлавам Ластоўскім.
1915 г. утварэнне ў Вільні Беларускага народнага камітэта (БНК).
Кастрычнік 1915 г. фронт стабілізаваўся па лініі ДзвінскСмаргоньПаставыБаранавічыПінск.
Красавік і чэрвень 1916 г. выступленне беларускай дэлегацыі на міжнародных канферэнцыях у г. Стакгольме і г. Лазане з ідэяй стварэння Злучаных штатаў Беларусі, Літвы, Латвіі і Украіны.
ЛІТАРАТУРА
1. Белявйна В. Н. Беларусь в годы Первой мнровой войны. Ммнск, 2013.
2. Весялкоўскі Ю. Беларусь у Першай Сусьветнай вайне (Гістарычны нарыс). БеластокЛёндан, 1996.
3. Гісторыя Беларусі: У 6 т. Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII пачатак XX ст.). Мінск, 2005. С. 301486.
4. Мірановіч Я. Найноўшая гісторыя Беларусі. СПб., 2003.
5. Смольянйнов М. М. Беларусь в Первой мнровой войне 19141918 гг. Мннск, 2014.
6. Шабуня К. 14. Аграрный вопрос н крестьянское двнженне в революцмн 19051907 гг.Міінск, 1960.
7. Піыбека 3. Нарыс гісторыі Беларусі (17952002). Мінск, 2003.
112
РАЗДЗЕЛ 7.
БЕЛАРУСЬ У 19171920 ГГ.
УТВАРЭННЕ БЕЛАРУСКАЙ ДЗЯРЖАЎНАСЦІ
1. Лютаўская буржуазнадэмакратычная рэвалюцыя і Беларусь.
2. Кастрычніцкая рэвалюцыя 1917 г. і беларускі нацыянальны рух.
3. Брэсцкі мір. Абвяшчэнне БНР.
4. Утварэнне БССР і ЛітБел ССР.
5. Палітыка «ваеннага камунізму».
6. Беларусь у перыяд савецкапольскай вайны 19191920 гг. Другое абвяшчэнне Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі (ССРБ).
1. Лютаўская буржуазнадэмакратычная рэвалюцыя і Беларусь. Урады практычна ўсіх краін, якія ўдзельнічалі ў Першай сусветнай вайне, спадзяваліся, што яна будзе мець «маланкавы» характар і былі не гатовымі да працяглых ваенных дзеянняў. Таму да пачатку 1917 г. у многіх краінах, што ваявалі, склаліся агульнанацыянальныя крызісы, якія ахапілі практычна ўсе сферы жыцця грамадства эканамічную, ваенную, палітычную, культурную, сацыяльную.
Велізарныя людскія, матэрыяльныя і маральныя страты, якія цярпела насельніцтва Расійскай імперыі на працягу трох год вайны выклікалі моцныя антыўрадавыя і антываенныя настроі.
23 лютага 1917 г. з забастоўкі работніц тэкстыльных прадпрыемстваў у Петраградзе пачалася рэвалюцыя ў Расійскай імперыі, у выніку якой было звергнутае царскае самадзяржаўе. Расія была абвешчана дэмакратычнай рэспублікай. Як і рэвалюцыя 19051907 гг., Лютаўская рэвалюцыя 1917 г. мела буржуазнадэмакратычны характар. Асаблівасцю яе стала ўсталяванне двоеўладдзя: з аднаго боку, падчас рэвалюцыйных падзей рэальная ўлада знаходзілася ў руках Петраградскага савета рабочых і салдацкіх дэпутатаў,
113
з другога боку, 28 лютага Часовы камітэт Дзяржаўнай думы, створаны з удзелам дэпутатаў Дзяржаўнай думы і кіраўнікоў Петраградскага Савета, абвясціў пераход да яго ўсёй улады ў краіне і стаў называцца Часовым урадам.
Насельніцтва Беларусі сустрэла звесткі аб перамозе рэвалюцыі ў Петраградзе масавымі мітынгамі і вулічнымі шэсцямі. У Беларусі таксама ўзнікла двоеўладдзе: саветы рабочых і салдацкіх дэпутатаў і падначаленыя Часоваму ўраду Часовыя грамадскія камітэты парадку.
3 наданнем усім грамадзянам роўных правоў і свабодаў узнікла магчымасць вырашэння наспелых грамадскіх і эканамічных праблем мірным, рэфармісцкім шляхам. Аптымістычнай падставай таму з’яўлялася шырокая падтрымка Часовага ўрада і яго палітыкі і ўзрослая актыўнасць усіх пластоў насельніцтва ў галіне абароны сваіх інтарэсаў. Важна адзначыць, што нідзе па краіне, у тым ліку на тэрыторыі Беларусі, не назіралася актыўнасці прыхільнікаў манархіі. Пасля адрачэння Раманавых ад трона вышэйшае ваеннае камандаванне, а таксама афіцэры і салдаты вызваляліся ад дадзенай цару прысягі і пакляліся ў вернасці Часоваму ўраду.
Такім чынам, усе ўзброеныя сілы, у тым ліку паўтарамільённы Заходні фронт, размешчаны ў Беларусі, зрабіліся рэальнай апорай новых органаў улады, якія толькі пачалі фарміравацца. На пераходным этапе іх функцыі ўскладаліся на гарадскія і местачковыя грамадскія камітэты парадку, створаныя на базе мясцовага самакіравання і прадстаўнікоў ад усіх пластоў насельніцтва і арганізацый.
У мэтах згуртавання вайскоўцаў і працоўных для падтрымання парадку і прадухілення контррэвалюцыі ў гарадах і мястэчках сталі ўтварацца Саветы рабочых і салдацкіх дэпутатаў. У сакавіку 1917 г. у ліку першых яны ўзніклі ў Мінску, Гомелі, Бабруйску, Оршы, Віцебску. Крыху пазней, у красавікумаі сталі фарміравацца Саветы сялянскіх дэпутатаў. Паступова Саветы сталі самымі масавымі грамадскапалітычнымі арганізацыямі, якія не толькі змагаліся за інтарэсы працоўных і салдат, але і дапамагалі органам Часовага ўрада.
Усе палітычныя партыі, акрамя бальшавікоў, напачатку падтрымлівалі Часовы ўрад. У. I. Ленін выказаўся за недавер Часоваму
114
ўраду як «буржуазнапамешчыцкаму» і вылучыў лозунг «Уся ўлада саветам!». Становішча Часовага ўрада яшчэ больш пагоршылася пасля няўдалага наступлення рускіх войск на ПаўднёваЗаходнім фронце летам 1917 г. Пачаліся хваляванні, a 34 ліпеня часці Петраградскага гарнізона, якія знаходзіліся пад уплывам бальшавікоў і анархістаў, здзейснілі спробу звяржэння Часовага ўрада. У адказ з мэтай умацавання дысцыпліны на фронце ўрад А. Керанскага ўвёў пакаранне смерцю і забараніў антыўрадавую агітацыю.
Палітычная напружанасць у краіне ўзрасла яшчэ больш, калі стала вядома аб накіраванні ў жніўні 1917 г. вярхоўным галоўнакамандуючым генералам Л. Г. Карнілавым казацкіх і іншых часцей у Петраград для замены войск бальшавізаванага гарнізона. Аднак спроба Карнілава здзейсніць дзяржаўны пераварот і ўсталяваць ваенную дыктатуру не атрымала падтрымкі, і мяцеж быў падаўлены.
У ліку важнейшых наступстваў гэтага канфлікту было і тое, што колькасць прыхільнікаў кааліцыі з буржуазіяй рэзка зменшылася, ідэя ваеннага шляху ў дасягненні міру была канчаткова адкінутая. Адначасова аўтарытэт бальшавікоў як змагароў за неадкладнае спыненне вайны і прыхільнікаў перадачы ўсёй улады Саветам істотна ўзрос.
Актывізацыя беларускага руху. Лютаўская рэвалюцыя абудзіла палітычную актыўнасць шырокіх мас насельніцтва і палітычных партый. Аднавіла сваю дзейнасць і БСГ. 25 сакавіка 1917 г. у Мінску адбыўся з’езд прадстаўнікоў беларускіх нацыянальных арганізацый. З’езд абраў Беларускі нацыянальны камітэт (БНК) на чале з Раманам Скірмунтам. Р. Скірмунту была пастаўлена задача дабівацца ад Часовага ўрада аўтаноміі Беларусі ў складзе дэмакратычнай Расіі. Аднак Часовы ўрад не падтрымаў аўтанамісцкіх захадаў БНК, матывуючы гэта складанасцю ваеннага часу, акупацы
Раман Скірмунт.
115
яй часткі тэрыторыі Беларусі нямецкімі войскамі і неабходнасцю склікання Ўстаноўчага сходу для вырашэння гэтага пытання. Нягледзячы на тое, што спадзяванні на атрыманне аўтаноміі не спраўдзіліся, Беларуская сацыялістычная грамада падтрымлівала Часовы ўрад з надзеяй на перспектыву. Яна падзяляла ідэю вядзення вайны да перамогі, за мір без анексій і кантрыбуцый, паколькі толькі ў такім выпадку можна было захаваць цэласнасць Беларусі. 810 ліпеня 1917 г. у Мінску адбыўся II з’езд беларускіх нацыянальных арганізацый, на якім была абрана Цэнтральная рада беларускіх арганізацый на чале з Язэпам Лёсікам (пазней, пасля далучэння да яе Беларускай вайсковай Рады, была перайменаваная ў Вялікую Беларускую Раду ВБР).
Разам з тым асноўныя пытанні рэвалюцыі аб міры, аб зямлі, аб увядзенні рабочага заканадаўства, аб скліканні Ўстаноўчага сходу не былі вырашаныя Часовым урадам. Такім чынам, палітыка Часовага ўрада не ліквідавала агульнадзяржаўны крызіс, а яшчэ больш абвастрыла яго, што ў выніку прывяло да яшчэ адной рэвалюцыі.
2. Кастрычніцкая рэвалюцыя і беларускі нацыянальны рух. У ноч на 25 кастрычніка 1917 г. у Петраградзе адбылося ўзброенае паўстанне, у выніку якога ўладу ў свае рукі ўзялі бальшавікі. 26 кастрычніка на II Усерасійскім з’ездзе Саветаў былі прыняты «Дэкрэт аб міры», у якім прапаноўвалася неабходнасць неадкладных перагавораў з ваюючымі краінамі для заключэння міру без анексій і кантрыбуцый, і «Дэкрэт абзямлі», які абвясціў ліквідацыю прыватнай уласнасці і нацыяналізацыю зямлі.
Атрымаўшы паведамленне аб перамозе рэвалюцыі ў Петраградзе, 25 кастрычніка Мінскі Савет абвясціў сябе ўладай у Беларусі. Але процідзеянне яму аказаў Камітэт ратавання рэвалюцыі на чале з меншавіком Т. Калатухіным. Супраціўленне бальшавікам было аказана і ў Магілёве, дзе знаходзілася Стаўка Вярхоўнага галоўнакамандавання. У кастрычнікулістападзе 1917 г. савецкая ўлада перамагла ў Віцебску, Гомелі, Полацку. Адносна лёгкая перамога бальшавікоў тлумачыцца тым, што стомленае вайной
116
насельніцтва чакала, што з прыходам гэтай партыі да ўлады будуць вырашаны многія набалелыя пытанні.
У лістападзе 1917 г. у Беларусі былі сфарміраваны органы савецкай улады: заканадаўчы Аблвыкамзах (Абласны выканаўчы камітэт Заходняй вобласці і фронту) на чале з М. Рагазінскім, выканаўчы Саўнаркам (Савет Народных Камісараў) на чале з К. Ландэрам і кіраўнічая структура бальшавісцкіх арганізацый ПаўночнаЗаходні абласны камітэт РСДРП(б) на чале з А. Мясніковым. Вялікая Беларуская Рада не прызнала гэтых органаў улады, створаных на тэрыторыі Беларусі недэмакратычным шляхам.
У адпаведнасці з выдадзенай бальшавікамі 2 лістапада 1917 г. «Дэкларацыяй правоў народаў Расіі», дзе абвяшчалася права кожнага народа на самавызначэнне, ВБР пачала актыўную працу па скліканні I Усебеларускага з’езда для вырашэння пытання беларускай дзяржаўнасці. З’езд праходзіў у Мінску з 7 па 17 снежня 1917 г. У яго рабоце прынялі ўдзел 1872 дэлегаты, якія прадстаўлялі ўсе колы беларускага грамадства, розныя палітычныя арганізацыі з Віленскай, Віцебскай, Магілёўскай, Мінскай, Гродзенскай і Смаленскай губерняў. У ноч з 17 на 18 снежня 1917 г. удзельнікі з’езда прынялі рэзалюцыю, у якой абвяшчаліся ўсталяванне на тэрыторыі Беларусі рэспубліканскага ладу і ўтварэнне Ўсебеларускай
КНІГІ ОНЛАЙН
