Летапісны Новгородок: Старажытнарускі Наваградак
Фрыда Гурэвіч
Памер: 324с.
Мінск 2003
Тэкст і ілюстрацыі гэтай кнігі падрыхтавалі да друку калегі і сябры Ф.Д. Гурэвіч — удзельнікі многіх палявых сезонаў у Наваградку — Марыяна Ўладзімірауна Малеуская, Клаўдзія Васілеўна ГІаўлава, якая яшчэ са студэнцкіх часоў пачала ездзіць з Ф.Д. Гурэвіч у экспедыцыі ў Прыбалтыку і потым працавала і ў НавагРУДку, нарэшце дэьве дачкі Ф.Д. Гурэвіч — Натальля Ўладзіміраўна Рэвуненкава і Лена Уладзіміраўна Іерцэнберг. Пераклад на беларускую мову зрабіў вучань Ф Д Гурэвіч і ўдзельнік раскопак у Наваградку напрацягу 15 палявых сезонаў Мікалай Віктаравіч Нікалаеў. Першым вопытам перакладу тэкстаў Фрыды Давыдаўны быў для яго артыкул аб раскопках Замкавай тары для наваградскай раённай газеты «Новае жыцьцё»: артыкул замовіў тагачасны рэдактар, энтузіясткраязнаўца Іван Іванавіч Казачонак. Фрыда Давыдаўна сама прапанавала Івану Іванавічу беларускі варыянт і папрасіла супрацоўніка экспедыцыі, мясцовага школьніка Колю Нікалаева зрабіць як скарэй тэту работу, скаэаўшы, што наваградцы павінны лепш чым хто валодаць беларускай мовай. Бедалага ў тое лета першы раз спазнаў, што ведаць мову і быць перакладчыкам — розныя рэчы. I яшчэ — што свой патрыятызм трэба не толькі дэкляраваць, але і адрабляць цяжкай працай. Працуючы над апошняй кнігай аб раскопках Наваградка, перакладчык імкнуўся як мага бліжэй перадаць стыль ®Л' Гурэвіч, якая пісала вельмі вобразнай і жывой мовай, а таксама захаваць асаблівасьці мысленьня яе і як жанчынывучонага: "заходнееўрапейскі пярсьцёнак трапіў у Наваградак разам са сваёй уладальніцай" [sic! — не ўладальнікам!], і як савецкага вучонага; «Аналогіі да іх [шкляных бранзалетаўпер.] сустракаюцца на поўдні нашай краіны (Саркел, Тмутаракань, Херсанэс).» — Дзе тая наша краіна!
Працу па падрыхтоўцы рукапісу рухала не толькі прызнаньне вялікай навуковай значнасьці апошняй кнігі Ф.Д. Гурэвіч і пачуцьцё абавязку, але і шчырая любоў і ўдзячнасьць да яе аўтара. Гэта пачуцьцё зведалі тыя, кто працаваў з Ф.Д. Гурэвіч, і не толькі ў навуковым асяроддзі. Яна была пасапраўднаму дэмакратычная і ў кожным чалавеку, незалежна ад яго ўэросту ці прафесіі, паважала яго асобу і гонар.
34
Пра кнігу і яе аўгара
Кругом яе заўсёды была атмасфера шчырасьці, высокай добраэычлівасьці. Фрыда Давыдаўна з вялікай павагай ставілася да беларускай культуры, частыя госьці Наваградскай экспедыцыі былі нацыянальна арыентаваныя беларускія вучоныя і дзеячы культуры. Шмат увагі яна ў свой час аддала маладому аспірантуархеолагу Міхасю Ткачову, якому потым дапамагала і ў Ленінградзе. У яе на раскопе некаторы час працаваў малады Фэлікс Янушкевіч, цяперашні Прэзідэнт беларускай Акадэміі мастацтваў — з якім кранаючым цярпеньнем слухала яна безапеляцыйныя гістарычныя цьверджаньні гэтага вучня мінскай мастацкай школы і з якім захапленьнем разглядела ягоныя эцюды! А падчас разведак у Наваградскім раёне разам з Міхасём Чарняўскім, яна не саромелася (будучы ўжо тытулаваным і паважаным вучоным) падобраму зайздросьціць уменьню маладога Міхала Міхалавіча вызначаць па сьпеву пароды птушак а па лістах альбо зрэзу дрэва — пароду дрэва. Сама яна была чалавекам шчодрай душы — шчодра дзялілася сваімі адкрыцьцямі ў навуцы, была шчодрая ў сяброўстве з людзьмі розных пакаленьняў. Яна была адкрытая для сумоўя, ёй было шмат што цікава ў жыцьці ўвогуле, не толькі ў навуцы, яе пазнаньні ў літаратуры і мастацтве здзіўлялі многіх, з ёй было лёгка і весела працаваць і жыць. Калі ж гаварыць аб галоўным яе захапленьні, то гэта, канечне, была навука. Карыстаючыся высокім стылем, можна было б сказаць, што яна была выключна адданая навуцы, чэсна служыла ёй. Але высокі стыль не быўуласьцівы Ф.Д. Гурэвіч. Проста навука была яе жыцьцё, яе шчасьце, так сама была неабходная для адчуваньня радасьці быцьця як дом, сям'я, дзеці, унукі. Па паходжаньню яна не належала да асяроддзя інтэлігенцыі, але будучы чалавекам вельмі адукаваным, далікатным і Чулым да людзей, яна несумненна належала да таго «культурнага слою», да тае асаблівай пароды людзей, якую звычайна называюць пецярбургскімі інтэлігентамі і якая ўжо амаль адыходзіць у нябыт. Гэта не можа не выклікаць тугі, і ў той жа час, многія сябры і калегі Ф.Д. Гурэвіч і зараз адчуваюць вельмі светлыя пачуцьці ад таго, што лёс падараваў ім сустрэчу з гэтым незвычайным чалавекам.
Сйіе навукпвых прап, Ф.Д. Гурэвіч
1. Средневековая немецкая империя в фашистской историографии // Борьба классов. 1936. № 10. С. 92—102: іл.
2. Саксонское восстание 1073—1075 гг.: Афтореф. дис. ...канд. ист. наук. Л., 1938.
3. Збручский идол //МИА. 1941. № 6. С. 279—287: іл. Рэз.фр.
4. Каменные могилы на границе Литвы и Белоруссии (к вопросу о ятвягах) // Рефераты научноисследовательских работ за 1945 г. (АН СССР, ОИФ). М.Л., С. 94.
5. Обряды погребения в Литве // КСИИМК. 1947. Вып. 18. С. 31—37.
35
Спіс навуковых прац Ф.Д. Гурэвіч
6. Украшения со звериными головами из прибалтийских могильников: к вопросу о культе змеи в Прибалтике // КСИИМК.1947. Вып. 15. С. 68—76: іл.
7. Древние верования народов Прибалтики по данным «Хроники Ливонии» Генриха Латвийского // СЭ. 1948. № 4. С. 70—77.
8. Древнейшие бусы Старой Ладоги // СА. 1950. № 14. С. 170—186: іл.
9. К вопросу об археологических памятниках летописных ятвягов / / КСИИМК. 1950. Вып. 33. С. 110120: ІЛ.
10. Древние поселения Калининградской области // КСИИМК. 1951. Вып. 38. С. 91—98: іл., карт.
И. Из истории раннего Гродно // СА.1951. № 15. С. 82—95: іл.
12. Поселения Калининградской области в I тыс. н.э. по данным работ 1949— 1950 // Тезисы докладов на пленуме ИИМК АН СССР, посвященные вопросам археологии Прибалтики 1951 г. М. 1951. С. 43—44.
13. Рагинянский могильник // КСИИМК. 1951. Вып. 36. С. 56—61: іл.
14. Археологические работы в Калининградской области в 1950 г. // КСИИМК. 1952. Вып. 47. С. 93100: іл.
15. Древние памятники ЮгоВосточной Прибалтики и задачи их изучения // КСИИМК. 1952. Вып. 42. С. 1323 : іл.
16. Раскопки на городище Грачевка / / КСИИМК.1953. Вып. 52. С. 80—86: іл.
17. Каменные идолы Себежского музея // КСИИМК. 1954. Вып.54. С. 176— 179: іл.
18. Пилкалнис // БСЭ. 2 изд. Т. 33. С. 37—38.
19. Рагинянская культура // БСЭ. 2 изд. Т. 35. С. 467.
20. ЮгоВосточная Прибалтика в I тысячелетии н.э. // Тезисы докладов на объед. конф, по археологии, этнографии и антропологии Прибалтики. М. 1955. С. 3032.
21. Археологические памятники Великолукской области // КСИИМК. 1956. Вып. 62. С. 95107: іл.
22. К истории древних пруссов в 1 тысячелетии н.э. // КСИИМК. 1957. Вып. 70. С. 40—48: іл.
23. рэц. на кн. Шмидельхельм М.Х. Археологические памятники периода разложения родового строя на сев.востоке Эстонии IV в. до н.э. — V в. н.э. Таллин. 1955. 268 С. // СА. 1957. № 1. С. 279283.
24. Латышские и литовские племена Прибалтики в первой половине 1 тысячелетия // Очерки истории СССР. Т. 2. М., 1958. С. 111—124: іл.
25. О длинных и удлиненных курганах в Западной Белоруссии // КСИИМК. 1958. Вып. 72. С. 5465.: іл., карт.
26. Племена Прибалтики: (во второй пол. I тыс.) // Очерки истории СССР. Т. 2. М„ 1958. С. 643657: іл.
27. Археологическкая разведка 1955 г. в Понеманье / / Труды Прибалтийской объединенной комплексной экспедиции. Т. 1. М., 1959. С. 233—253, 1 л. іл.: іл.
28. Niektoze dane о sadach i grodziskach Sambii / / Rocznik Olsztynski. 1959. T. 2. S. 205—220: ill. Рэз. рус., англ.
36
Спіс навуковых прац Ф.Д. Гурэвіч
29. Работы Славянолитовского отряда Прибалтийской экспедиции в 1956 г. / / КСИИМК. 1959. Вып. 74. С. 8991.
30. Верхнее Понеманье в I тысячелетии и начале II тысячелетия н.э. // КСИА.1960. Вып. 81. С. 1324: іл„ карт.
31. Из истории ЮгоВосточной Прибалтики в I тысячелетии н.э.: (По материалам Калининградской области) / / МИА. 1960. № 76. С. 328—451, 2 л. іл.: іл., карт.
32. Славянолитовский отряд Прибалтийской экспедиции // КСИИМК. 1960. Вып. 79. С. 9596.
33. Этнический состав населения Верхнего Понеманья по археологическим данным второй половины I тысячелетия н.э. // Исследования по археологии СССР. Л., 1961. С. 174—181: іл.
34. Древности Белорусского Понеманья. М., Л.: Издво АН СССР, 1962. 222 с.: іл., 5 л. карт.
35. К истории древнего Новогрудка // Swiatowit. 1962. Т. 24. S. 557—575: ill.
36. О жилищах окольного города древнего Новогрудка // КСИА. 1962. Вып. 87. С. 70—77: іл.
37. Об окольном городе летописного Новогрудка X—XIII вв. // СА. 1962. № 1. С. 241252: іл.
38. Древнерусский Новогрудок // Тезисы докладов на заседании, посвященном итогам полевых исследований 1962 г. М„ 1963. С. 5354.
39. Норманский могильник у дер. Вишнево // Скандинавский сб. 1963. Т. 6. С. 197—210: іл. Рэз. эст., швед.
40. Раскопки в Новогрудке (1960—1961) // КСИА. 1963. Вып. 96. С. 51—54: іл.
41. Стеклянный резной бокал из Новогрудка // СА. 1963. № 2. С. 243—246: іл.
42. Древние пруссы и норманны //Тезисы докладов научной конф, по ист., экономике, языку и литературе Скандинавских стран и Финляндии. Тарту, 1963. С. 39—40.
43. Gurievicz F.D. Badania archeologyczne w Nowogrudku na obszarze BSSR w latach 1956—1961 // Rocznik Bialostocki. 1963. T. 4/ S. 341—354: ill.
44. Рэц. на кн.: Шноре Э.Д. Асотское городище. Рига, 1961.// СА. 1963. № 4. С. 282283.
45. Дом боярина XII в в древнерусском Новогрудке // КСИА. 1964. Вып. 99. С. 97102: іл.
46. Изображение музыкантов Древней Руси // СА. 1965. № 2. С. 276—281: іл.
47. Древний Новогрудок. Тезисы докладов на I Международном конгрессе славянской археологии в Варшаве. М., 1965. С. 48—49.
48. Древний Новогрудок. 1 Miedzynarodowy Kongress archeol. slowianskiej. Komunikaty. Warszawa. 1965. T. 4. S. 376—389.
49. Сельское хозяйство и промыслы древнерусского Новогрудка // КСИА. 1965. Вып. 104. С. 7784: іл.
50. Прибалтийский импорт в Понеманье X—XIII вв. // От эпохи бронзы до раннего феодализма. Таллин. 1966. С. 52—59: іл.
51. Древний Новогрудок //Археологические открытия 1965 г. М., 1966. С. 163165.
37
Спіс навуковых прац Ф.Д. Гурэвіч
52. Древний Новогрудок по данным раскопок 1965 г. // Тезисы докладов на пленуме Института Археологии 1966 г. М., 1966. С. 10—11.
53. По поводу статьи Б. А. Шелковникова «Русское стекло домонгольского периода, расписанное эмалями» // СА. 1966. № 1. С. 312—315.
КНІГІ ОНЛАЙН
