Летапісны Новгородок: Старажытнарускі Наваградак
Фрыда Гурэвіч
Памер: 324с.
Мінск 2003
У выніку археалагічных работ на тэрыторыі Наваградка была даследвана плошча больш за 3000 кв. м. Сабраная пры гэтам калекцыя налічвае больш за 23 500 нумароў керамікі і каля 11 000 нумароў індывідуальных знаходак. Акрамя таго мы маем звесткі аб старажытнарускім храме і 105 пахаваньнях на хрысьціянскіх могілках, што размешчаны на тэрыторыі Малага Замка, а для ваколіц гораду матэрыялы шэрагу паселіпічаў і каля 100 курганаў7.
1 Рапапорт П.А. Военное зодчество западнорусских земель XXIV вв // МИА. 1967. Вып. 147. С. 122.
2 Ткачев М.А. Исследования памятников военного зодчества Белоруссии //АО 1969 года. — 1970. — С. 312; Ткачев М.А. Исследования памятников оборонного зодчества Белоруссии //АО 1970 года. 1971. С. 307308.
3 Малевская М.В., Шолохова Е.В. Раскопки культовых сооружений новогрудского детинца // АО 1973 года. — 1974. — С. 376—377; Малевская М.В. Архитектурный комплекс новогрудского детинца XIIIXIV вв. //ДГС. С. 122.
4 Каргер М.К. Раскопки церкви Бориса и Глеба в Новогрудке. // КСИА 1977 Вып. 150. С. 7985.
5 Гуревич Ф.Д. Древности Белорусского Понеманьня. М., 1962. С. 179,184186, 194195, 203, 204; Шаблюк В.В. Исследования в Белорусском Понеманьне. //АО 1983 года. — 1985. — С. 413.
6 Павлова К.В. Погребальные памятники окрестностей Новогрудка // КСИА — 1981. — Вып. 166. — С. 7883.
7 У апрацоўцы разнастайных матэрыялаў Наваградскай экспедыцыі вялікую дапамогу аказалі прадстаўнікі дакладных і прыродазнаўчых навук, а таксама археолагі, якія спецыяльна займаліся даследваннем пэўных катэгорый рэчаў. Гэта — М.У. Малеўская (кераміка), В.А. Галібін і Д.В. Наумаў (каляровыя металы, шкло), Г.А. Вознесенская і Л.С. Хомутова (жалезныя вырабы), Ю.Л. Шчапава (шкло), Е.І. Оятева (скураныя рэчы), І.Л. Ногід і Н.Б. Селіванова (кераміка, вырабы з камяню, растворы, фрэскі), Н.А. Кірьянава, В.А. Калеснікаў і М.М. Якубцінер (сельскагаспадарчыя
46
Пісьмовыя крыніцы і іх атрыбуцыя ў працах гісторыкаў
Вынікі археалагічнага вывучэньня Наваградка, у святле якіх па новаму ўспрымаюцца нешматлікія пісьмовыя крыніцы аб гэтым горадзе, дазваляюць ставіць праблемы паходжаньня гісторыі гэтага помніка з капца X да канца XIII стст.1. Матэрыялы Наваградка ва ўсіх выпадках, калі гэта магчыма, мы параўноўваем з дадзенымі іншых заходнерускіх гарадоў. Гэта спрыяе акрэсленьню таго месца, якое займаў Наваградак сярод іншых гарадоў Заходняй Русі.
Напісаньню работы аб Наваградку спрыяла праца многіх даследчыкаў. У кнізе аб пасадзевакольным горадзе ўспамянуты археолагі, якія кіравалі раскопамі на Малым Замку. Пры даследваньні Замкавай гары такімі былі: М.У. Малеўская, І.Д. Зільмановіч, К.В. Паўлава, Т.С. Панамарова, К.Т. Кавальская, Л.Г. Панічава і М.В. Нікалаеў. Наша праца пачалася і здзейснілася ў аддзеле славянафінскай археалогіі (раней — трупа славянарускай археалогіі ЛАІА). Напрацягу трох дзесяцігоддзяў аўтар карыстаўся нязменнай сяброўскай падтрымкай сваіх калет па аддзелу. Сваю працу аўтар з удзячнасьцю прысвячае ўсім, хто дапамагаў яе здзяйсненьню.
Глава 1. Шсьмовыя крыніцы а іх атрыбуцыя ў нрацах гіеторыяаў
У Іпацеўскім летапісе пад 1235 г. успамінаецца Ізяслаў Новгородский «по том же лете Данил возведе на Кондрата Литву Миндога, Ізяслава новгородского»2 . У 30я гады XIII ст. польскі князь Конрад Мазавецкі спрабаваў заключыць саюз з крыжакамі, каб абараніць сябе ад Валыні і Літвы, а ў стане Данііла быў наваградскі правіцель Ізяслаў, імя якога ў летапісе болып не сустракаецца.
Галоўныя пісьмовыя сведчаньні аб Наваградку (Новгородок, Новгород, Новый город) змяшчаюцца ў ГаліцкаВалынскім летапісу, які захаваўся ў выглядзе асобнай часткі Іпацеўскага і паведамляе аб падзеях 12381292 гг. Гэта важнейшая крыніца па гісторыі Заходняй і ПаўднёваЗаходняй Русі, як паказалі яго даследчыкі, у сваёй першай частцы была напісана па заказу Данііла Галіцкага, верагодна, у г. Холм, а ў пазнейшы час атрымаў дапаўненьні і перарабляўся пры яго браце Васільку Раманавічу3.
культуры), Н.М. Ермолава і В.І. Цалкін (косці жывелы, птушак і рыб), Л.М. Казей і І.І. Салівон (антрапалагічныя матэрыялы). Аўтарсардэчнаўдзячны гэтым спецыялістам, праца якіх дазволіла даць больш поўную атрыбуцыю старажьггнасцям Наваградка.
1 Ілюстрацыі прадстаўлены матэрыяламі, якія атрыманы пры раскопках Замкавай гары і тымі старажытнасцямі Малага Замка, якія не былі ўключаны ў раней выдадзеную кнігу.
2 ПСРЛ. М„ 1962. Т. II. Стб. 776.
3 Черепин Л.В. Летописец Даниила Галицкого// Исторические записки. — 1941. — Вып. 12. — С. 232252; Пашуто В.Т. Очерки по истории ГалицкоВолынской
47
Глава I
Першыя ўспаміны аб Наваградку адносяцца да паходаў Данііла ў Панямоньне. Пад 1252 г. паведамляецца, што «Данило же и Василко поидоста к Новоугороду». Адначасова валынскія князі заваявалі і іншыя гарады гэтай зямлі — Ваўкавыск і Слонім, а таксама Здзітаў. Вартая ўвагі фраза, якой заканчваюцца звесткі аб гэтым паходзе: «и поимаша грады многы и звратишася в домы»1.
Заваяваньне гарадоў Панямоньня было не трывалае, бо ўжо пад наступным 1253 г. летапісец паведамляе аб новым паходзе Данііла. У ім, акрамя Васілька, удзельнічалі сын Данііла Леў, сват Цягак «з половцй» і пінскія князі. Кампанія апісана вельмі выразна. Раць валынскіх князёў дайшоўшы да ракі Шчары — прытока Немана, не захацела рухацца далей. Даніілу прыйшлося прыкласьці шмат намаганьняў, каб закончыць паход. «Мудростью речь створи» гаворыцца ў летапісу аб князі «яко срамоту имяешь от Литвы и от всих земель, аще не дойдем и вратим». Паход быў закончаны і яго заканчэньне адзначана наступнымі словамі: «наутрея же плениша всю землю Новгородскую»2.
Трэці паход на Наваградак таксама праходзіў пад главенствам князя Данііла. Ён вядомы пад 1255 г.: «Даниил же пошедшоу на воину, на Литву, на Новъгородок»3.
Дзеяньні Данііла па авалоданьню Наваградкам, якія праявіліся ў паходах 1252,1253 і 1255 гг. павінны былі адлучыць цэнтр Наваградскай зямлі ад Літвы, якая ў асобе князя Міндоўга, пранікла туды некалькі раней. Ваеннымі сродкамі гэтага не ўдалася дасягнуць і ў той жа год, калі адбыўся трэці паход на Наваградак, паведамляецца аб мірных дагаворах Літвы і Валыні. Міндоўг, праз пасрэдніцтва свайго сына Войшалка, выдав сваю дачку замуж за Шварна — сына Данііла, а Войшалк ад імя Міндоўга перадае Наваградак яшчэ аднаму з сыноў Данііла Раману, а ад сябе «Вослоним и Волковыеск»4. Перадачу Наваградка Раману праз Войшалка летапісец другі раз адзначае пад 1257 г.5.
Сеўшы ў Наваградку, Раман, па прозьбе бацькі, прыходзіць да яго на дапамогу для барацьбы з яцьвягамі. «И посла по Романа в Новъгородокъ и приде к немоу Романъ со всими Новогродци»6. Аб залежнасьці Рамана, князя Наваградскага ад Міндоўга, можна гаварыць на падставе яго слоў да Данііла: «прислаша Миндовгь к Данилу пришлю к тобе Романа и Новгородце абы пошелъ ко Возвяглю оттоуда и къ Кыеву»7.
Руси. М., 1950. С. 113121; Пашуто В.Т. Образование Литовского государства. М., 1959. С. 1843; Еремин И.П. Волынская летопись 12891290 гг. // Труды отдела древнерусской литературы. — 1957. — Т. XIII. — С. 102117.
1 ПСРЛ. Т. II. Стб. 816.
2 Тамсама, стб. 818819.
3 Тамсама, стб. 828829.
4 Тамсама, стб. 830831.
5 Тамсама, стб. 838.
6 Тамсама, стб. 831.
7 Тамсама, стб. 838.
48
Пісьмовыя крыніцы і іх атрыбуцыя ў працах гісторыкаў
Пасля забойства Міндоўга (пад 1262 г.) «Войшелк нача княжити в Новегороде». Маецца даволі вялікае апісаньне таго, як тэты князь язычнік прымае хрысьціянства ў Наваградку «и крестися тоут в Новегородье» і яго актыўных дзеяньнях як неафіта'. Праз год Войшелк «поиде с Пиняны к Новоугородоу и оттоле поя со собою новгородце и поиде в Литвоу княжить»2 .
Пад 1268 г. летапісец паведамляе, што у Наваградку правіць Шварн. «Тогда же Шварнови соущю в Новегородце». Адтуль «вборзе» князь ідзе на Валынь дапамагаць сваім сваякам у барацьбе супраць Польшчы3.
Адзін з апошніх і самых яркіх успамінаў аб Наваградку захаваўся пад 1274 г. Валынскі князь Леў — сын Данііла, збіраючыся ў паход на Наваградак, просіць дапамогі ў татарскага хана Менгіцімура і апошні дае войска на чале з Ягурчынам. У валынскай раці было шмат і рускіх князёў. Летапісец адзначае ваяводу Задняпроўскага, Рамана Дабранскага з сынам Алегам, Глеба, князя Смаленскага, «инихъ князии много тогда бо бяхоу, вси князи в воли в Тотарьскои... и тако поидоша вси воборзе к Новоугородкъоу». Аб’яднанае войска прыбыло ў Панямоньне. Начлег быў на рацэ Сервеч — прытоку Нёмана. На досвітку «начаша изряживати полкы и тако идоша к городоу». Зправа ішлі татары са сваім палком, побач з імі Леў са сваім палком, а злева князь Уладзімір са сваім палком. «I тако придоша к городоу и сташа около его». Паход был зімой і з наваградскіх узгоркаў падымаўся пар ад бягучай вады. Леў абхітрыў саюзнікаў «взя околнии град ни с татары, а детинець остася». Гэта выклікала гнеў астатніх князёў, якія лічылі «тако оже бы имъ вземше Новъгородокъ тоже потом поити в землю Литовьскоую, но не идоша гневом про Льва и тако возвратишася во свояси тако же от Новгородъка»4.
Праз тры гады да валынскіх князёў даходзяць звесті, што горад зваявалі татары. «Мьстислав, Володимир, Юрьи тако рекоушче «оже поидемь к Новоугородъкоу, а тамо оуже татарове извоевали все»5.
Весткай ад 1277 г. заканчваюцца пісьмовыя сведчаньні, якія бясспрэчна датычаць старажытнага Наваградка, і якія зафіксаваныя ГаліцкаВалынскім летапісам. Звесткі аб «новгородцах», якія аплаквалі разам з немцамі, суражанамі і жогдамі смерць князя Ўладзіміра Васільевіча6, маглі і не адносіцца да жыхароў нашага гораду.
Запісы ў ГаліцкаВалынскім летапісе аб Наваградку паведамляюць аб падзеях гісторыі гораду на працягу чвэрці XIII стагоддзя (12521277 гг.) і прысвечаны памкненьням Валыні і Літвы ваеннымі і мірнымі сродкамі ава
1 ПСРЛ. Т. П. Стб. 858859.
2 Тамсама, стб. 861.
3 Тамсама, стб. 864865.
4 Тамсама, стб. 871874.
5 Тамсама, стб. 876877.
6 Тамсама, стб. 920.
49
Глава I
лодаць гэтым горадам. Расказ аб хрышчэньні язычніка Войшалка ў Наваградку таксама паказвае яго жаданьне замацавацца ў хрысьціянскім горадзе.
Сведчаньні ГаліцкаВалынскага летапісу аб Наваградку не асабліва абільныя. Ён успамянуты 11 разоў, але пры ўсім гэта наібольш каштоўная крыніца аб старажытным Наваградку, да якой прыйдзецца неаднаразова вяртацца.
КНІГІ ОНЛАЙН
