Матэрыялы для слоўніка мінска-маладзечанскіх гаворак
Памер: 144с.
Мінск 1977
МАТЭРЫЯЛЫ
ДЛЯ СЛОЎНІКА МІНСКА-МАЛАДЗЕЧАНСКІХ
ГАВОРАК
Мінск Выдавецтва БДУ імя У, I. Леніна 1977
4Бел М35
Укладальнікі:
М. А. Жыдочіч, 1. А. Каралёва, У. М. Лазоўскі, Е. С. Мяцельская. I. М. Шчарбакова
М 35 Матэрыялы для слоўніка мінска-маладзечанскіх гаворак. Пад рэд. М. А. Жыдовіч. Мн., Выд-ва БДУ, 1977.
144 с.
У слоўніку тлумачацца значэнні дыялектных слоў, адлюстроўваюц-ца фанетычныя, граматычныя і стылістычныя асаблівасці мінска-ма-ладзечанскіх гаворак, паказваецца сінаніміка і сфера бытавання ды-ялектызмаў.
Прызначаецца навуковым работнікам, выкладчыкам ВНУ і настаў-нікам школ, студэнтам-філолагам і ўсім тым, хто цікавіцца беларускай народнай мовай.
_0715-004_ ₄Бел
¹ M317-77 '
© Выдавецтва БДУ імя У. I. Леніна, 1977 г.
ПРАДМОВА
Жывая дыялектная мова — невычэрпная крыніца лек-січнага і фразеалагічнага папаўнення мовы. Сабрана ж і надрукавана з гэтага багацця пакуль што вельмі мізэр-ная доля. Прапануемы ўвазе чытача чарговы выпуск ма-тэрыялаў з’яўляецца часткай запланаванай на кафедры лексікаграфічнай працы, прысвечанай збору і сістэматы-зацыі дыялектных матэрыялаў мінска-маладзечанскага арэалу.
У III выпуску «Матэрыялаў для слоўніка мінска-ма-ладзечанскіх гаворак», як і ў папярэдніх двух, змешча-ны словы, якія адсутнічаюць у нарматыўным «Беларус-ка-рускім слоўніку» (1962), за выключэннем слоў з паме-тай абл., разм. У матэрыялах змешчаны таксама словы, значэнне або націск якіх іншыя, чым у літаратуряай мове.
Пры тлумачэнні слова даецца адпаведны сінонім лі-таратурнай мовы. Калі такі сінонім адсутнічае, то слова тлумачыцца апісальна. Пры дублетных парах робіцца адсылка да больш ужывальнага слова.
Загалоўнае слова даецца ў арфаграфічным напісан-ні, у дужках пасля яго — транскрыпцыя, як яно гучыць у гаворцы. У якасці ілюстрацыйнага матэрыялу прыво-дзяцца урыўкі (сказы) мясцовай мовы.
Запіс ілюстрацыйнага матэрыялу, як і ў папярэдніх двух выпусках, падаецца спрошчанай транскрыпцыяй: перад галоснымі а, о, у, э мяккасць зычных абазлачаец-ца літарамі я, ё, ю, е; мяккасць зычных перад зычнымі і на канцы слова — праз мяккі знак: борзьдзенька, згом-таць; падоўжаныя мяккія зычныя абазначаюцца падво-еным напісаннем літар, паміж якімі пішацца мяккі знак:
3
зельле, насеньне, узьлесьсе; выбухное г выдзелена кур-сівам; для спрашчэння набору націскі ў словах пастаў-лены пасля галоснай: заману'цца, падвазо'ньнік і інш.
УМОУНЫЯ СКАРАЧЭННІ
1. Граматыка-стылістычныя
абраз.— абразлівае адабр.— адабральнае агульн.— агулыны род адз.— адзіночны лік арф.— арфаграфічнае асудж.— асуджальнае бат.— батанічнае будаўн.— будаўнічае выкл,— выклічнік гл.— глядзі
дапамож. дзеясл.— дапа-можны дзеяслоў
дзеепрым.— дзеепрымет-нік
жан.— жаночы род заал.— заалагічнае займ.— займевнік
зак. тр.— закончанае гры-ванне
збор. ліч.— зборны лічэб-нік
зневаж.— зневажальнае злучн.— злучнік
іран.— іранічнае
ласк.— ласкальнае
лаянк.— лаянкавае мед.— медыцынскае мужч.— мужчынскі род неадабр.— неадабральнае незак. тр.— незакончанае
трыванне
ніяк.— діякі род
пабочн. сл.— пабочнае
слова
памянш.— памялшальнае перан,— пераноснае прым.— прыметнік прын.— прыназоўнік прысл.— прыслоўе субст.— субстантыўнае толькі адз.— толькі ў
адзіночным ліку
толькі мн.— толькі ў множным ліку
часц.— часціца
2. Населеныя пункты, у якіх запісвалася лексіка
Аз. — Азаркі Мядзельскага раёна
Акал. — Акалова Лагойскага раёна
Алях. — Аляхновічы Маладзечанскага раёна
4
Ар- — Арэшніца Клецкага раёна
Аўг. — Аўгустова Валожынскага раёна
Баг. — Багрыцоўшчына Дзяржынскага раёна
Бар. — Барок Стаўбцоўскага раёна
Белар. —Беларучы Лагойскага раёна Бом. — Бомбалы Валожынскага раёна Борк. — Боркаўшчына Мядзельскага раёна Вр- — Брадок Лагойскага раёна Буз. — Бузуны Нясвіжскага раёна Бяз. — Бязводнае Вілейскага раёна Бяс. — Бясяды Лагойскага раёна В. В. — Вялікая Вуса Уздзенскага раёна Войр. — Войрава Чэрвеньскага раёна Ган. —Ганцавічы Лагойскага раёна Гар. — Гарадок Маладзечанскага раёна Гіл. — Гілікі Валожынскага раёна Граб. —Грабёнка Чэрвеньскага раёна Даўг. —Даўгінава Вілейскага раёна Дзям. —Дзямідаўка Барысаўскага раёна Дуб. —Дубіна Маладзечанскага раёна Дубр. — Дубрава Маладзечанскага раёна Дук. —Дукора Пухавіцкага раёна Заб. — Забрэжжа Валожынскага раёна Зайцы—Зайцы Чэрвеньскага раёна Зал. — Залазоўе Вілейскага раёна Зап. —Запруддзе Валожынскага раёна Заям. — Заямінае Стаўбцоўскага раёна Каб. — Кабыльчыцы Валожынскага раёна Кал. — Каляды Вілейскага раёна Далод.— Калодкі Вілейскага раёна Кам. — Каменка Уздзенскага раёна Карш. — Каршавіца Барысаўскага раёна Кірк. — Кіркаўшчына Нясвіжскага раёна ■ Кл. — Клінок Чэрвеньскага раёна Клет. — Клетнае Барысаўскага раёна Дор. — Коргава Лагойскага раёна
5
Крок. — Кроква Лагойскага раёна Кузьм,— Кузьмічы Мінскага раёна Кук. — Кукалеўка Лагойскага раёна Кукйі. — Кукшавічы Дзяржынскага раёна Кухц. — Кухцічы Уздзенскага раёна Леж. -ЛежняБарысаўскагараёна Ліс. —Лісіца Нясвіжскага раёна Луб. — Лубень Вілейскага раёна Луц. —Луцішчы Крупскага раёна Мал. —Малінаўка Лагойскага раёна Малл.-Малмыгі Вілейскага раёна _ Масц. — Масцішча Барысаўскага раёна Мац. —Мацькаўцы Вілейскага раёна Меж. —Межава Чэрвеньскага раёна Меч. — Мечаі Вілейскага раёна Мік. — Мікольцы Мядзельскага раёна Мойс.— Мойсічы Маладзечанскага раёна Мул. — Муляры Вілейскага раёна Мядз.— Мядзель (гар. пасёлак) Нав. — Навасёлкі Валожынскага раёна Нар. — Нарач Вілейскага раёна Н. Д,— Новы Двор Мінскага раёна Неж. — Нежаўка Чэрвеньскага раёна Няр. — Няровы Валожынскага раёна Паг. — Пагост Вілейскага раёна Пал. — Палачаны Маладзечанскага раёна Пап. — Папоўка Мядзельскага раёна Папл. — Паплавы Бярэзінскага раёна Пільк.— Пількаўшчына Мядзельскага раёна Прудз.—Прудзішча Лагойскага раёна Пуз. — Пузыры Мядзельскага раёна Pad. — Радашковічы Маладзечанскага раёна рат ^_ Ратуцічы Барысаўскага раёна Раўч. — Раўчак Пухавіцкага раёна Р. П. — Рудня Плешчаніцкая
Руб. — Рубанікі Мядзельскага раёна
6
Р. Ч. — Рудня Чэрвеньскага раёна Сав. — Савоні Стаўбцоўскага раёна Сак. — Сакольшчына Уздзенскага раёна Сасн. —Сасноўшчына Вілейскага раёна Св. — Светлае Клецкага раёна Сів. — Сівіцы Валожынскага раёна Сл. — Слабодка Стаўбцоўскага раёна Слаб. — Слабада Лагойскага раёна Стар. —Старлыгі Мядзельскага раёна Ст. В.— Старая Вёска Мядзельскага раёна Ст. — Станькі Вілейскага раёна Суд. — Суднікі Валожынскага раёна Суц. — Суцін Пухавіцкага раёна Сцеп. — Сцепянёва Мядзельскага раёна Сцеш. — Сцешыцы Вілейскага раёна Сям. — Сямкова Лагойскага раёна Так. — Такарышкі Смаргонскага раёна Турэц.— Турэц Чэрвеньскага раёна Уж. — Ужанка Нясвіжскага раёна Узгур.— Узгурск Лагойскага раёна Хал. — Халопенічы Крупскага раёна Хац. —Хацюхова Крупскага раёна Хож. — Хожава Маладзечанскага раёна Цял. — Цялякава Уздзенскага раёна Цяр. — Цярэшкі Барысаўскага раёна Чар. — Чарняўка Нясвіжскага раёна Чыж. —Чыжаха Бярэзінскага раёна Фал. —Фалевічы Мядзельскага раёна Яз. — Яэні Вілейскага раёна Якш. — Якшыцы Клецкага раёна Януш. — Янушкавічы Лагойскага раёна Яц. — Яцыны Мядзельскага раёна
7
МАТЭРЫЯЛЫ ДЛЯ СЛОЎНІКА
A
АБАЛО'НА (абалбна) жан. Кара на дрэве. Абалбна скрось от такбй глыбіні. Кам.
АБВЫКА'ЦЬ (абвыкаць), -аю, -еш; незак. тр. Пры-выкаць. I тут ужо дббра, як абвьгклі, а ранёй, дык цяг-нўла. на старбе мёсца. Узгур.
АБЕ'ДАШНІ (абёдашні) прым. Што прыходзіць у абед. Вбўка сёньня абёдашнім аўтббусам прыёхаў. Бяс.
АБ’Е'ДЗІНЫ (аб’ёдзіны) толькі мн. Аб’едкі. На ста-лё засталіся адны аб’ёдзіны. Меж.
АБІВА'ЦЬ ТУ'НІКЕ Нічога не рабіць. Ты нічбга не рббіш, абіваеш тўнікі. Кам.
АБІРА'ЦЬ (абірац’), -аю, -еш; незак. тр. Аддзяляць (мяса ад касцей). Аб’яры кссці — мяса мнбга на іх за-сталбся. Меж.
АБНО'ЖКА (абнбшка) жан. Сабраны з кветак пы-лок. Сабраны пылбк называецца абнбшкай. Пчала пры-шла з абнбшкай у вўлей. Хбраша ідзё пчала с абнбш-кай — мнбга мёдў бўдзець. Бяс.
АБРЫ'УКА (абрыўка) жан. Заработак. Я адзін на ўсю вёску ббндар, гэта сягбньня ў якўю хату ні сўнься — мой цабэрак знбйдзеш. 1 людзям ласка, і табё сякая-та-кая абрыўка. Белар.
АБДЗІ'РКУС (абдз’і'ркус) мужч. Дзіця, якое хутка рве адзенне. He набрацца ж адзёння на гэтага абдзірку-са: мёсяца не прайшлб, а галбшы парваў, рубашку рас-паласавйў. Меж.
АБЖА'ЛІЦЬ (абжа'ліц’), -ю, -іш; зак. тр. Абскар-дзіць. Рашэньне суда яшчэ абжаліць мбжна. Граб.
АБЛА'ДЗІЦЬ (абладзіць), -дж-у, дз-іш; зак. тр. Аба-
8
браць бульбу. Сынбчак, навастры нож, бо ён вёльма тупы, трэба на вячэру бўльбу абладзіць. Р. П.
АБМАГЧЫ' (абмахчы), -у, -аш, зак. тр. Перамагчы. Яшчэ ніхтб ягб не змог абмахчы, і маладьія нават. Меж.
АБМГНАК (абмінак) мужч. Агрэхі пасля таго, як поле ўзарана. Палоскі зямлі, якія прапушчаны, не за-араны. I мнбга ж на гэтым пблі абмінкаў засталбся: мўсіць, трактарыст трактар пёршы раз вёў, прапуска-ючы цэлыя палбскі. Дук.
АБМЫЛІ'ЦЦА (абмыліцца), -ю-ся, -іш-ся; зак. тр. Памыліцца. Глядзі ўважліва, a то абмыліцца мбжаш, аднў мёрку прапусці' ці дабаў і на цэлую сбткю мёней або больш намёраем. Меж.
АБНЯДУ'ЖАЦЬ (абнядўжаць), -ю, -еш; зак. тр. Аслабець. Mae бацькі' саўсім абнядўжалі. Жор.
АБО'РА (аббра) жан. Гумно. 3 лёташняга гбду ў аббры засталбся нёкалькі пудбў зббжжа. Р. П.
АБО'Я (аббя) збор. ліч. Абодва. Абаім далі прымі-рбўку Р. Ч.
АБРАБГЦЦА (абрабіцца), -л-ю-ся, -іш-ся; зак. тр. Запэцкацца. Абрабіўся ўвесь, нёдзе ў гразі пбўзаў, ці што? Прудз.
АБРАДЗГНІЦЦА (абрадзініцца), -ю-ся, -іш-ся; зак. тр. Радзіць. Во гбра былб: муж памёр, а я тут яшчэ аб-радзінілася. Сак.
АБРО'БЛЕНЫ (абрбблены) прым. Запэцканы. Ен такі заўсёды абрбблены хбдзіць, і ў сьвята і ў бўдні: нікблі не апранё чь'істага, як і не памые старбга. Граб.
АБРЬГДНІЦА (абрьгдніца) жан., неадабр. Надакуч-лівая. He хачў і бачыць абрыдніцы гэтае! Бр.
АБРЬГДНІЦА (абрыдніца) жан. Бессаромная (у адносінах да жанчыны). Зыйдзі з вачэй, абрь'ідніца! Ля-паеш усё, што мбжна, чагб і нёльга. Там жа дзёці — усё чўюць. Меж.
КНІГІ ОНЛАЙН
