Мемуары і дзённікі як крыніцы па гісторыі Беларусі Мікалай Улашчык

Мемуары і дзённікі як крыніцы па гісторыі Беларусі

Мікалай Улашчык

Выдавец: Пейто

Памер: 84с.

Мінск 2000

61.03 МБ

БЕЛАРУСКІ НАВУКОВАДАСЛЕДЧЫ ІНСТЫТУТ ДАКУМЕНТАЗНАЎСТВА I АРХІЎНАЙ СПРАВЫ Мікалай Улашчык Мемуары і дзённікі як крыніцы па гісторыі Беларусі 3 рукапіснай спадчыны нз кнш ШІЬКШШЧА Н Мінск Пейто 2000 УДК 947.6 : 930.221 ББК 63.3 (4Бен) У 47 Рэкамендавана да друку Вучоным саветам Беларускага навуковадаследчага інстытута даку.ментазнаўства і архіўнай справы Укладальнікі: Я.М.Кісялёеа, В.У.Ска.'шбан Рэдакцыйная калегія: Н М.Дзятчык, П.П.Журкевіч, А.К.Каўка. Э.М.Савіцкі, В.У.Скалабан, А.М.Улашчык, У.В.Фядосаў Рэцэнзенты: кандыдат гістарычных навук М.Ф.Шумейка. кандыдат філалагічных навук Я Я.Янушкевіч Улашчык М. У 47 Мемуары і дзённікі як крыніцы па гісторыі Беларусі: 3 рукапіс. спадчыны / Уклад.: Я.М.Кісялёва, В.У.Скалабан; Рэдкал.: Н.М.Дзятчык і інш. — Мн.: Пейто, 2000. — 86 с. ISBN 9856024277 Друкуюцца завершаныя раздзелы і падрыхтоўчыя матэрыялы з няскончанай кнігі пра мемуары і дзённікі па гісторыі Беларусі, над якой М.М.Улашчык (1906—1986) працаваў у апошнія гады жыцця. Для гісторыкаў, літаратуразнаўцаў, архівістаў, студэнтаў, краязнаўцаў. ISBN 9856024277 УДК 947.6 : 930.221 ББК 63.3 (4Бсн) +63.21999 © БелНДІДАС, 2000 © Улашчык М.М., тэксты, 2000 © Кісялёва Я.М., Скалабан В.У., укладанне, каментарый, 2000 © Скалабан В.У., прадмова, 2000 © Пейто, вокладка, 2000 “Была б вострая і цікавая кніга...” “Мемуары і дзённікі як крыніцы па гісторыі Беларусі” — адна з няскончаных прац Мікалая Мікалаевіча Улашчыка. Тэма планавалася яму як навуковаму супрацоўніку сектара крыніцазнаўства дасавецкага перыяду Інстытута гісторьгі СССР AH СССР на 1981— 1986 гг. У асабістым архіве вучонага, што зберагаецца ў Аддзеле рэдкіх кніг і рукапісаў Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, выяўлены ліст (машынапісная копія), накіраваны ў дырэкцьпо інстытута за подпісам загадчыка сектара доктара гістарычных навук В.І.Бутанава. Прывядзём дакумент на мове арыгінала: “Тема: Мемуары н дневннкн как нсточнпкн по нсторнн Бслорусснн (середнна XVI — середнна XIX столетнй). Обоснованпе необходнмостп работы подобного рода. В настояшее время нсследованлй, посвяіценных мемуарам н дневннкам, нет. Очеввдно, в связп с этнм в научной лнтературе ссылок на подобные внды нсточннков не встречается (ссылкн на мемуары есть лшпь в работах, касаюіцнхся Отечественной войны 1941—1945 гг.). Мемуары н дневннкн, содержашне матерналы по нсторнм Белорусснн, нмеются с середнны XVI ст. (т[ак] н[азываемый] дневннк Евлашевскоі о), за более поздннй пернод нх нмеется немало. Ппсалнсь дневннкн н мемуары едва лн не нсключнтельно шляхтнчамн на польском языке. Некоторые нз авторов заннмалн вндные посты в государстве (мннскнй воевода Завнша, внтебскнй — Храповнцкнй, новогрудскнй каштелян Обуховнч, берестейскнй — Матушевнч), оставнлн свон запнскн также Радзнвнллы. йз дневнпков, кроме документов лйчного порядка, есть н обшественные. В суіцностн, это протоколы заседаннй сеймов й сеймнков. Нанбольшее значешіе средн ннх пмсст Дневнлк Люблйнского сейма. Содержанне как мемуаров, так н дневннков разное, что завнсело от уровня знаннй, осведомленностн автора н его ннтересов, соцнального положення н пр. Многне нз мемуаров пнсалмсь во время бесчнсленных войн н содержат в основном сообіценіія о военных событмях, друтне представляют нанболыішй ннтерес для уяснення бытовых условнй, ннтересы некоторых сосредоточены главным образом на дслах хозяйственных н т. д. Орпентнровочньгіі план работы. Работа предполагается частачно характера археографнческого, т. е. должна отвечать на вопросы, где в настояіцее время находнтся рукопнсь (еслн она суіцествует), в каком она внде, кем, когда н по какнм правнлам бьша опублнкована, как была встречена чнтателямн, нмеются лн перево 3 встречена чнтателямн, нмеются лн переводы на другне языкн. Естественно. что каждая работа должна быть проаналнзнрована с точкм зрення ее содержання. Предполагается также уясннть, какне нз неопублнкованных мемуаров н дневннков нахолятся в разных храннлніцах. Обьем работы — 18 лнстов. Срок нсполнення — первый квартал 1986 г.” Над гэтай кнігай Мікалай Мікалаевіч працаваў да апошніх дзён свайго жыцця. Да 3 ліпеня 1986 г. ён быўу Інстытуце гісторыі кансультантам, a 14 лістапада 1986 г. на 81м годзе адышоў у вечнасць, пакінуўшы ўнікальны запавет “Што ня зроблена”¹. 3 яго вынікае. што вучоны разглядаў манаграфію пра мемуары як трэці выпуск вялікай працы пра публікацыю крыніц па гісторыі Беларусі (“Нарысы па археаграфіі і крыніцазнаўству гісторыі Беларусі феадальнага перыяду” 1973 года лічыў 1м выпускам, “Уводзіны ў вывучэнне беларускалітоўскага летапісання” 1985 года — 2м выпускам, у 4ы выпуск меркаваў дайь агляд юрыдычных матэрыялаў). Але паслухаем самаго Гісторыка. ‘Тэту тэму распачаў, але. бясспрэчна, не скончу. Пакуль перачытаў і зрабіў нататкі з успамінаў Храпавіцкага, Маскевіча, Абуховічаў, Вайніловіча, Матушэвіча. У Кракаве перачытаў, але не зрабіў ніякіх запісаў з “Паментнікаў” КорвінМілеўскага. Яшчэ перад вайною ў мяне былі ўспаміны пра вайну 1812 г., калі ён быў на Беларусі (ці толькі пераходзіў праз яе), тое ж — нямецкага афіцэра. Гэты матэрыял (пра 1812 г.), пэўна, бязмежны. Вялізная колькасць успамінаў пра паўстанне 1831 г., у большасці выдадзеных у Пуацье. Пра 1863 г. на Беларусі бачыў мала. Павінна быць значная колькасць. Спецыяльна не займаўся, але павінна быць надта многа пра 1917 1920 гг. Калі не браць усяе тэмы, якую ўсё роўна не абхопіш, то варта было б узяць Вайніловіча, КорвінМілеўскага, Ваньковіча (“Шчанячыя гады”) і Касакоўскага (сем тамоў памятнікаў Касакоўскага знаходзяцца ў Бібліятэцы Акадэміі навук у Варшаве)². Варта дадаць яшчэ Пілсудскага і кагонебудзь з блізкіх да яго людзей. Была б вострая і цікавая кніга на 8—10 аркушаў” . Публікацыя раздзелаў з няскончанай кнігі М.Улашчыка пра мемуары істотна дапаўняе раней выдадзеныя працы даследчыка, не толькі дазваляе азнаёміцца з творчай лабараторыяй вучонага. але пасвойму падкрэслівае значнасць збору, апрацоўкі, выдання і вывучэння мемуарнай і эпісталярнай спадчыны самаго вучонага. “Хроніка” Мікалая Улашчыка (як надрукаваныя раздзелы, так і рукапіс, што знаходзіцца ў А.М.Улашчыка — сына вучонага) ужо стала аб’ектам навуковага аналізу Л.Званаровай, якая засяродзілася на параўнанні вобразу часу ў “Хроніцы” і ўспамінах Зінаіды Гіпіус (у зб. “Русь—Літва—Беларусь”. 4 Зінаіды Гіпіус (у зб. “Русь—Літва—Беларусь”. М., 1997). Неацэнным скарбам уяўляюцца і нататкі Аляксея Каўкі “Роздумы на схіле”, зробленыя ў 1983—1986 гг. у часе гутарак з Мікалаем Мікалаевічам і ўключаныя аўтарам у спецыяльны раздзел “Казаў Улашчык” яго кнігі “Будам жыць!” (Менск—Масква, 1998). * * * Тэксты, што склалі кнігу, захоўваюцца ў Цэнтральнай навуковай бібліятэцы імя Якуба Коласа, яны ўяўляюць сабой пераважна маіпынапісы з рознай ступенню падрыхтоўкі да друку, маюць рукапісныя праўкі і ўстаўкі. Некаторыя тэксты з’яўляюцца рукапіснымі накідамі са шматлікімі скарачэннямі, у гэтых выпадках скарачэнні разгортваліся без агаворак, назвы такіх тэкстаў пазначаны літарай Н. Тэксты друкуюцца ўпсршыню, за выключэннсм “Воспомннаннй” Эдварда Вайніловіча, што былі ўключаны ў зборнік “Русь— Літва—Беларусь”. Укладальнікі ўніфікавалі бібліяграфічныя апісанні, выправілі арфаграфічныя памылкі, зверылі цытаты. Прапушчаныя ў арыгінале словы ўстаўлены ў квадратных дужках. Лічбавыя заўвагі належаць аўтару, заўвагі складальнікаў адзначаны зорачкай. Віталь Скалабан ¹ Упершыню надрукаваны ў “Беларускім гістарычным аглядзе”, 1996. том 3. сшьггак І.с.44—46. ² Успаміны М.С.Касакоўскага зберагаюцца ў Архіве Польскай акадэміі навук у Варшаве. Успаміны М.М.Улашчык часам называў “памятнікамі” (ад польск. pam?tniki). ³ Цытуецца паводае арьггінала. што зберагаецца ў Аддаепе рэдкіх кніг і рукапісаў ЦНБ імяЯ.Коласа НАН Беларусі. 5 ПРЕДНСЛОВНЕ Что собой представляют мемуары в качестве нсторнческого нсточннка, нзвестно давно. Напнсанные часто спустя много лет после опнсанных событнй, онн не могут отлнчаться точностью, даты н нмена в ннх нередко спуганы, даалогн обычно нзобретены автором, но вместе с тем онн дают то, чего недостает офйцнальным нсточннкам: доносят атмосферу своего временн, сообідают деталн. которых нельзя найта нп в какнх офлцнальных м неофнцнальных документах. Для нсторнографнн Белорусснн вопрос о мемуарах обстонт очень остро, так как нмн до последнего временм почтн ннкто не пользовался й тем более не пытался дать нсточннковедческой оценкн. Родоначальннком белорусской мемуарнстнкн можно счнтать новогрудского подсудка (заместнтеля судьн Новогрудского воеводства) Федора Евлашевского. В лнтературе за его пронзведеннем утвердшіось названне “Дневішк”, но он напнсан в теченне не более чем двух лет перед самой смертью автора (об этом см. ннже). Это одан нз немногнх авторов, пнсавшнх побелорусскн (на старобелорусском языке), после него на том же языкс пнсал еіце нгумен Афанаснй Фнлшшовнч. В XVII ст. Белоруссня дала ряд авторов, но все онн пнсалн на польском, реже на латннском языке, значнтельная часть этах мемуаров опнсывает событня, пронсходпвпше за пределамн Белоруссші, в особенностн много о Росснн. Семнадцатое столетне, особенно начнная с 1648 г., было чрезвычайно бурным, целымн десятнлетнямн не прекраіцалась война н поэтому значнтельная часть мемуаров касается военных событнй. Авторы XVII ст. — шляхта, болыпей частыо средняя, хотя пнсалн н магнаты. Мемуары XVIII ст. касаются в гораздо большей мере обстановкн в мнрное время, много вннмання уделялось борьбе магнатов между собой, разного рода событням, пронсходнвшнм на сеймнках, гораздо меньше пнсалн о хозяйстве. Разделы Р[ечн] П[осполнтой] м обстановка в это время в Белорусснн отмечены мало.’