Сцяжынка
Выдавец: Народная асвета
Памер: 319с.
Мінск 1994
ой?
Ты не ведаеш, ці можна табе ўзяць са стала аловак.
Ты не ведаеш, ці можна табе выйсці з залы.
Ты не ведаеш, ці можна табе ўключыць тэлевізар.
Ты не ведаеш, ці можна табе наведаць хворага сябра.
171
• Нам цікава ведаць, што будзе рабіць хтонебудзь з дзяцей там, куды сабраўся пайсці або паехаць. Будаем задаваць пытанні.
Узор. Адась паедзе ў вёску. — А што ён будзе рабіць у вёсцы ?
Юрась пойдзе ў школу.
Змітрок паедзе ў Маскву.
Аленка збіраецца пайсці ў лес.
Казік збіраецца схадзіць у мястэчка.
• Скажыце, што вы будзеце дапамагаць тым, хто дапамагае вам.
Узор. Мама дапамагае нам. — А мы будзем дапамагаць ёй.
Тата дапамагае нам.
Дзядуля дапамагае нам.
Бабуля дапамагае нам.
Нашы ссстры дапамагаюць нам.
Я дапамагаю вам.
• Я вам прачытаю, якія бываюць хлопчыкі і дзяўчынкі, a вы мне скажаце, якія падабаюцца вам. Слухайце: добрыя, сардэчныя, ветлівыя, чысценькія, прыгожанькія, вясёлыя, плаксівыя, мурзатыя, паслухмяныя, задзірыстыя, цікаўныя, смелыя, палахлівыя, скупыя, шчодрыя, памяркоўныя, жаласлівыя, жорсткія, злосныя, сярдзітыя.
Узор. Якія табе падабаюцца дзяўчаты? Чысценькія ці мурзаценькія? — Мне падабаюцца чысценькія дзяўчынкі.
Якія табе падабаюцца хлопчыкі? Задзірыстыя ці памяркоўныя?
Якія табе падабаюцца дзяўчынкі? Жаласлівыя ці злосныя?
Якія табе падабаюцца хлопчыкі? Смелыя ці палахлівыя?
• Давайце скажам, што — вялікае, а што — маленькае, хто — вялікі, а хто — маленькі.
Горад — вялікі, а мястэчка — маленькае.
Дом — вялікі, а хатка — малснькая.
Сабака — вялікі, а шчаня (шчанё) — маленькае.
Кніга — вялікая, а кніжачка — малснькая.
172
Юра — вялікі, а Юрась — малснькі.
Міхал — вялікі, а Міхаська — малснькі.
Алсна — вялікая, а Алснка — малснькая.
• Каму мы можам напісаць ліст, паштоўку, вінпіаваііііс, тэлеграму? (Бабулі (бабульцы), тату (татку, баці.ку), матулі (маме, маці), брату (браціку), сябру (сяброўцы), настаўніку (настаўніцы), суссду.)
А што трэба мсць, каб напісаць ліст? (Папсру (аркуш папсры), ручку (аловак), канвсрт, адрас.)
А што трэба зрабіць з пісьмом, каб яно дайшло да адрасата? (Кінуць у паштовую скрынку.)
• Паслухайце, а тады скажыце, што мама сказала сваёй дачушцы.
У з о р. Дачушка, перад тым як ісці ў госці, надзень новую сукенку. — Мама сказала дачушцы, каб яна надзела новую сукенку. Яна ідзе ў госці.
Дачушка, перад тым як ісці ў госці, вымый чыста РУКі.
Дачушка, псрад тым як ісці ў госці, акуратна прычашыся.
• Паслухайце і адкажыце мне, што тата сказаў свайму сынку.
У зор. Перад тым як сесці за стол, памый рукі. — Тата сказаў свайму сынку, каб ён памыў рукі, перад тым як сесці за стол.
Перад тым як пойдзеш спаць, пачысці зубы.
Псрад тым як пойдзеш спаць, схадзі ў прыбіральню.
Псрад тым як ісці спаць, скажы «дабранач».
• Спачатку я вас запытаюся, а потым мы хорам скажам, што нам трэба рабіць.
Ці павінны мы слухацца старэйшых?
Ці павінны мы дапамагаць слабейшым?
Ці павінны мы вучыцца рабіць усё самі?
• Хачу праверыць, ці ўважліва вы мяне слухаеце.
Калі вы правільна адкажаце на маё пытанне, дык я ўбачу, што вы ўмееце слухаць. Пытанне: «Хто любіць гуляць з сабакам, а хто з коцікам?» А цяпер слухайце.
173
Алесь часта бегае са сваім Мурзікам навыперадкі. Мурзік заўсёды пераганяе свайго сябра. Анютка носіць свайго Вусачьгка на руках, гладзіць яго, размаўляе з ім, спявае яму песні.
• Кожны іб’явіць, што ён герой якойнебудзь казкі і скажа штонебудзь пра сябе. А ўсе астатнія будуць задаваць пытанні гэтаму герою ці гераіні.
Узор. Я Чырвоная Шапачка. Я наведала сваю бабульку, якая жыве ў лесе. — А цябе воўк не з’еў? — А дзе твая чырвоная шапачка?
• Што пішуць на паштоўцы? Каму і калі пасылаюць паштоўкі? (Пішуць віншаванні блізкім людзям, якіх любяць, шануюць, паважаюць. Паштоўкі пішуць на дзень нараджэння, на святы.)
Даваййе напішам некалькі віншаванняў разам. А спярша я вам пачытаю маё ўласнае: «Дарагая мая бабуля! Віншую цябе з днём нараджэння! Зычу (жадаю) табе моцнага здароўя і шмат гадоў жыцця. Будзь здаровенькая і такая ж добрая, як заўсёды. Так, як і раней, расказвай мне казкі і вершыкі, чытай цікавыя кнігі і, як раней, пячы мне смачныя булкі і псрнікі. Твая ўнучка».
А цяпер скажыцс, каму вы хочаце напісаць віншаваннс. Вы будзеце дыктавайь, а я запісваць на паштоўкі. Пасля вы іх падорьше сваім блізкім.
ДЫЯЛОГІ
Дыялогі дапамогуйь вывучаць фразы, звароты, словы, уласныя бсларускія імёны, актыўна асвойваць гутарковую мову. Яны паслужаць адпраўным пунктам для вядзення з дзсцьмі размовы.
Прывсдзсныя дыялогі па формс кароткія, лёгка ўспрымаюцца на слых. Іх можна паўтараць, чытаць хорам і ў асобах. А можна проста праслухаць і пагутарыць на тэму дыялога альбо адказаць на пытанні па яго змссту. Калі дзсці няблага валодаюць бсларускай мовай, можна зрабіць з дыялога малснькас апавяданнс. Нскаторыя дыялогі можна інсцэніраваць. Дзсцям будзс радасць, што яны артысты, а псдагогу — радасць бачыць вынік сваёй працы.
— Мама, панюхай, як пахнуць півоні.
174
— Півоні, Габрусск, наогул пахнуць прысмна, а ссння асабліва. Мабыць, дождж будзс. Народная прыкмста кажа, што квсткі моцна пахнуці. псрад дажджом.
— Адкуль ты ўсс всдасш, мама?
Л як вы думасцс, адкуль мама ўсё всдас? Ці бачылі вы квсткі півоні? Якога яны колсру? Дзе яны растуць?
— Прывітаннс, Юрась!
— Дзень добры, дзядзька Антось!
— Як гадусшся?
— Дзякуй. Добра. Іду марожанае купляць.
— Ты б лепш лусту хлсба з’сў з талеркай капусты.
— А я і хлеб з капустай з’см, і марожанае.
— Малайчына!
Як завуць хлопчыка? А як дзядзьку? Куды ідзе хлопчык? Чаму ён задаволены? А ты, Стасік, ці любіш марожанае?
— Прабачце. Я не хацсла вас папіхнуць.
— Нічога. Нічога, дзяўчынка. Ты не вінаватая. У трамваі цесна.
— Вы выходзіце на наступным прыпынку?
— Нс. Праходзь, калі ласка. Я адступлю крыху ўбок.
Хто папрасіў прабачэння ў трамваі: хлопчык ці дзяўчынка? Чаму яна папіхнула пасажыра ў трамваі? Ці добра зрабіў пасажыр, адступіўшы крыху ўбок? Ці добра робяць тыя пасажыры, якія стаяць як укопаныя і не паварушацца, калі людзі праходзяць у трамваі?
Спачатку я вам задам пытанне, потым прачытаю два дыялогі. Тады вы мне эдкажаце на пытанне: «Хто з дзяўчынак дапаможа цёці, a хто не?»
1.
— Волечка, дапамажы мне пакарміць свінку.
— Прабачце, я не магу. У мянс баліць рука.
— Шкада.
2.
— Ніначка, дапамажы мне пасадзіць кветкі.
— 3 прыемнасцю. Я люблю займацца кветкамі. Мне падабаецца і садзіць іх, і палоць, і ў букеты рваць.
— Ну і добра.
175
— Янка, хопіць чытаць. Адкладзі кніжку і схадзі пагуляй у тэніс.
— Можна, я крышку яшчэ пачытаю? Вельмі цікавая кніжка.
— Нельга чытаць цэлы час.
А чаму, як вы думаеце? Ці трэба даваць адпачынак вачам?
Паслухайце і адкажыпе: «Які хлопчык: добры, сардэчны ці абыякавы?»
Хлопчык: Чаго ты плачаш, дзяўчынка?
Дзяўчынка: Я папэцкала рукі.
Хлопчык: Гэта дробязь. He плач! Я дапамагу табе памьшь рукі. Добра?
Чаму дзяўчынка хоча, каб хугчэй было заўтра?
— Мама, пашый мне кухонны фартух.
— Добра, дачушка. А дапамагаць мне на кухні будзеш?
— Буду. Абавязкова буду. Будзем разам пячы бліны і смажьшь бульбу.
— Заўтра і пачнсм разам шьшь табе фартух.
— Хутчэй бы «заўтра» было!
— Што, хлопчык, шукасш нечага? Можа, я змагу табе дапамагчы?
— Я шукаю дом № 5.
— А вось ён там, блізснька, на рагу гэтай вуліцы.
— Вельмі дзякую.
— Няма за што.
Ці встлівы хлопчык?
— Што ты такі сумны, Аркадзік?
— У мяне захварэла мама.
— Я табс спачуваю.
— Дзякую вам.
— А ты нс сумуй. Мама паправіцца. Ты яс даглядай, дапамагай адолсць хваробу.
— Буду старацца.
А як можпа дапамагіы хнораму чалавску?
Ссння Антось разбіў суссду акно.
— Гэта жахліва! I што цяпср будзс?
176
— Ён сказаў, што ніколі гэтага нс зробіці,, што будзе болын асцярожны і ўважлівы.
— Гэта добра, што сн так сказаў.
Што лягчэй: сказаць ці зрабінь?
— Мама, дай мнс, калі ласка, малака. Я люблю піць каву з малаком.
— Малако на сталс ў слоіку. Можаш узяць і псрнікі. Яны на паліцы ў шафіку.
— Я не прывык браць сам.
— Ты вялікі. Трэба ўмець усё рабіць самому.
А ты любіш рабіць усё сам? Што ты ўмееш рабіць самастойна?
— Нспрысмна ссння на вуліцы.
— Чаго ж ты хочаш? Як увосень.
— Лстась і ўвосснь было цспла і суха.
— А я дык люблю, калі дождж ідзе. Некалі мы гаварылі: «Дожджык, дожджык, секані, я пасду на кані...»
— He, не трэба больш дажджу.
— Затое пасля дажджу сонсйка асабліва прыемнае. Адгадай загадку: «Свеціць і грэе, весяліць і ззяе, усю зямлю ажыўляе».
— Сонца!
А навошта патрэбны дождж?
— Паўлінка, табс падарунак!
— О! Я всльмі люблю падарункі.
— Развязаць пакуначак?
— Калі ласка! Вельмі ж цікава.
— Так, заўсёды трэба паглядзець падарунак, парадавацца яму. Таму, хто купіў яго, будзе прыемна, што падарунак падабаецца.
— Лялька! Гэта будзс мая самая прыгожая лялька. Найпрыгажэйшая! Я назаву яе Лёдзяй. Добра?
— Ой! Забыўся павіншаваць цябе з днём нараджэння! Жадаю табе ўсяго самага лепшага!
Як ты думаеш, у Паўлінкі адна лялька ці некалькі?
— Навошта ты лыжку ліжаш, Сцяпанка?
— Хачу яшчэ кашы.
— Лыжка кашы не дасць. Папрасі дабаўкі. А лыжку лізаць непрыгожа.
— Дайце, калі ласка, яшчэ кашы.
177
— Бабуля, Бронік дражніцца. Кажа, што я таўстунпаўзун.
— А ты яму скажы: «Не абражай словамі. Рана загоіцца, а злое слова — ніколі».
— Дзядуля, зірні, які гурочак!
— Табе захацелася яго сарваць?
— Угу. Я яго з’ем.
— He млеў, не пацеў, а рот разявіў.
— Штошто?
— Першы гурочак будзе матулі тваёй. Яна садзіла, палола, палівала.
— Чаго ты плачаш, Петрусёк?
— Я палец парэзаў, кроў ідзе.
— He плач. Пакуль жаніцца — загаіцца.
— Мама, я запрасіў у госці новага сябра.
— А як яго завуць?
— Вітась.
— Вітась? Яго можна зваць Вітка, Вітусь, Вітук, Віт, Вітам, Вітаўт.
— Як цікава! Як у мяне будзе сын, я назаву яго Вітаўт.
— А калі прыйдзе твой Вітась?
— У нядзельку.
— Добра. Толькі памятай: новых сяброў набывай, але і старых не забывай.
— Бабуля, сёння нам чыталі верш доўгі і цікавы, толькі я яго не зразумсла.
— Як не разумееш, мая галубачка, трэба пытацца. He саромейся пытацца. Болсй спытасш, болсй пазнаеш.
— Як дзядуля кажа, вучыцца — заўсёды згадзіцца.
— Мама, якая ў цябс прыгожая сукенка!
— Сынок, к
КНІГІ ОНЛАЙН
