Сцяжынка
Выдавец: Народная асвета
Памер: 319с.
Мінск 1994
пекар? А ты на яго месцы, што зрабіў бы?
Ці падабаюцца вам гэтыя прыказкі?
Любі другога, як сябе самога.
Шануй людзей, то і цябе пашануюць.
Хто толькі сам сябе любіць, таго ніхто не любіць.
ХЛЕБ
Была нядзеля. Гаспадыня накрыла святочны стол. Чаго толькі на ім не было: і грэцкая каша, і салата, і смажанае мяса, і нават фаршыраваны шчупак. Усе стравы атрымаліся вельмі смачныя. Але не паспела гаспадыня выйсці, як яны заспрачаліся паміж сабою, якая з іх самая галоўная. Кожная была ўпэўнена, што яна найважнейшая. Як тут быць? «А давайце дамовімся, — прапанавалі раптам агуркі, — каго першага людзі возьмуць у рукі, той і галоўны». На тым і пагадзіліся.
Гаспадыня запрасіла гасцей да стала. Калі ўсе паселі, самы стары і паважаны дзед агледзеў стол і запытаўся, ці ў кожнага ўсё ёсць. Потым яшчэ раз зірнуў на стол і хітравата ўсміхнуўся:
— Гаспадынька, а нешта ж я не бачу на стале самага галоўнага...
— Чаго? — падхапілася гаспадыня.
— Паглядзі, сама ўбачыш...
Жанчына акінула ўважлівым вокам стол і пляснула далонямі:
— Гэта ж трэба — хлеб не падала! Так закруцілася, што пра самае галоўнае забылася.
Людзі за сталом заўсміхаліся, павесялелі, а гаспадыня прынесла вялікі бохан свежага духмянага хлеба і падала дзеду. Той узяў нож і пачаў лусту за лустай кроіць яго. Рукі гасцей самі сабой пацягнуліся да хлеба.
250
Усе стравы сціхлі.
Хлеб! Ён ніколі не прыядаецца і ніколі не лішні. Ён і ёсць усяму галава. Леанід Улашчанка
ВЕРНЫЯ СЯБРЫ
Жыў у лесе Заяц. Hi з кім не сварыўся, ні з кім не спрачаўся. Блізка ад яго. пад ядлоўцавым кустом, пасяліўся Вожык. Памяркоўны звярок, нікому вока не запарушыў. Пазнаёміліся Заяц і Вожык, пачалі разам гуляць. Убачыла іх Вавёрка і рассмяялася: такія яны розныя, сябры. Заяц вялікі, імчьшца, нібы вецер. А Вожык — маленькі, павольны, як чарапаха.
— Нядоўга вы будзеце сябраваць, — зацокала Вавёрка. — Лопне ваша дружба пры першай нязгодзе, як бурбалка дажджавая.
— Пажывём — пабачым, — сказалі Вожык і Заяц.
Аднаго дня прыйшла ў лес бяда. Галодны Воўк убачыў звяркоў і ўзрадаваўся: адразу з'есць Вожыка. а потым, калі прыбавіцца сілы, дагоніць Зайца.
— Ратуйцеся! Воўкразбойнік набліжаеіша! — трывожна зацокала Вавёрка.
Заяц стаў на заднія лапкі і ўбачыў драпежніка, які прытаіўся ў кустах.
— Уцякай, Вожык! — крыкнуў ён і даў драпака.
У Вожыка ножкі кароценькія — не ўцячы яму, небараку. Таму ён скруціўся ў клубочак, выставіў свае вострыя іголкі і замёр.
— Вось і скончылася ваша дружба! — зацокала Вавёрка. — Сапраўдныя сябры ў бядзе пазнаюіша.
А Воўк ударыў лапай Вожыка і аж заскуголіў ад болю — аб іголкі ўкалоўся.
Тым часам вярнуўся Заяц, каб неяк дапамагчы сябру. Воўк кінуў Вожыка — і за lm, даўганогім. Заяц зрабіў па лесе круг, другі. He адстае Воўк, следам імчышіа. Чуваць толькі шумнае дыханне ды цяжкі тупат. I раттгам... як заенчьшь Воўк, як завые на ўвесь лес! Гэта Вожык кінуўся яму пад ногі і драпежнік зноў параніў аб калючкі нагу.
Пакачаўся Воўк па зямлі, рану залізаў і неахвотна паплёўся прэч — адступіўся ад звяркоў.
Вавёрка ўсё гэта бачыла. Яна спусцілася з яліны да Вожыка і Зайца, зацокала вінавата:
— Даруйце, што смяялася з вас. Цяпер ведаю, вы — сапраўдныя сябры. Васіль Гурскі
251
• Хто пасмяяўся з дружбы Зайчыка і Вожыка? Чаму Вавёрка думала, што іх дружба лоттне, як бурбалка дажджавая? Ці падобныя Вожык і Заяц? Хто з іх болыпы? Хто з іх павольны, як чарапаха? Хто з іх імклівы, хугкі, як вецер? Што падумаў галодны Воўк, убачыўшы Вожыка і Зайца? Чаго ён узрадаваўся? Ці дапамагалі сябры ў бядзе адзін аднаму? Ці перамаглі яны Ваўка? Чаму яны перамаглі яго? Што сказала Вавёрка, спусціўшыся з яліны і падышоўшы да двух сяброў? Ці добра яна зрабіла, папрасіўшы прабачэння? Чалавек пакаецца ў сваім дрэнным учынку, папросіць прабачэння ў таго, перад кім вінаваты, і ўсім стане леттш. Праўда?
А цяпер паслухаем, што кажуць пра дружбу беларускія прыказкі.
I службу служы, і сябру дапамажы.
Птушка моцная крыламі, а чалавек дружбай.
Сам згінь, а сябра з бяды вызвалі.
Той не можа быць другам, хто ў бядзе абыдзе кругам.
Дружба мацней каменных сцен.
Пагуляем у тэатр. У сваёй сцэнцы пакажам, што адбылося з Зайцам, Вожыкам, Вавёркай і Ваўком.
Дзеючыя асобы: Заяц, Вожык, Вавёрка, Воўк.
Дзеянне адбываецца ў лесе. Заяц і Вожык гуляюць у мяч, які катаюць з аднаго боку ў другі.
Вавёрка (гледзячы на іх, зайздросціць): Нядоўга вы будзеце сябраваць. Лопне ваша дружба, як бурбалка дажджавая.
Вожык: Пажывём — пабачым.
Заяц: Пажывём — пабачым (катаюць мяч).
З’яўляецца Воўк.
Воўк: Уууу!
Вавёрка: Ратуйцеся! Воўкразбойнік набліжаецца! (Уцякае, хаваецца за дрэва.)
Заяц: Уцякай, Вожык!
Заяц пабег, Вожык скруціўся ў клубок і застаўся ляжаць.
Вавёрка (зза дрэва): Вось і скончылася ваша дружба. Сябры пазнаюцца ў бядзе.
Воўк ударыў Вожыка лапай і адскочыў назад, заскуліў. Воўк (аблізвае лапу): Ууу!
Заяц рагоча зза кустоў.
252
Воўк: Заяц! (Пабег за ім. Вожык кінуўся Ваўку пад ногі.)
Воўк: Ууу! (Пабег у лес залізеаць раны.)
Вавёрка: Даруйце, што смяялася з вас. Цяпер ведаю — вы сапраўдныя сябры! Можна, я буду з вамі сябраваць?
Вожык, Заяц (радасна): Вось добра! Хадзі да нас!
Вожык, Заяц, Вавёрка пусціліся ў скокі.
ЗАЙЧЫКАВЫ ІМЯНІНЫ
(К а з к а)
Жыў у лесе Зайчык. Надумаў ён аднаго разу справіць свае імяніны. Паклікаў шмат гасцей. He запрасіў толькі Ваўка, Лісу і Мядзведзя — баяўся, каб не з’елі самога. Госці паелі морквы, зайчыкавага шчаўя, запілі бярозавым сокам, падзякавалі гаспадару і пайшлі. Зайчык правёў гасцей, ідзе па лесе і спявае — весела яму.
Раптам зза куста выскаквае Воўк і кажа:
— Я цябе з’ем за тое, што ты мяне на імяніны не запрасіў.
Заяц спалохаўся — і наўцёкі. Воўк за ім. I хоць Заяц хутка бегае, а Воўк яго насцігае. Што рабіць? Бачыць Заяц — якраз на яго дарозе стаіць тоўстае дрэва. Заяц — проста на яго. He дабег крокі тры, скокнуў убок — і абмінуў дрэва. А Воўк як грукнецца галавою аб дрэва! Упаў і ляжьшь нежывы.
Заяп паглядзеў, паківаў галавою ды кажа:
— Так табе і трэба. ненаедны Воўча.
I пайшоў сабе далей. Аж тут раптам Ліса зза кустоў — нгусь!
— Чаму без мяне імяніны справіў?
Заяц зноў кінуўся ўцякаць. Бег, бег, стаміўся, а Ліса ўжо зусім блізка. Добра, што ў Зайпа кароткі хвост, ніяк за яго не ўчапіцца Лісе, а так ужо канцы Зайцу былі б. Ды раптам паказалася рэчка. Заяц з размаху як скокне — і апынуўся на тым беразе. А Ліса цяжэйшая, скокнула — і плюх у ваду. Ледзьве выбралася рыжая на бераг, а Заяц тым часам уцёк.
Бяжыць, азіраецца, каб хаця яшчэ не сустрэць каго са сваіх ворагаў. 1 раптам — шусь зза куста вялізны калматы Мядзведзь.
— Пачакай, Заяц, я цябе хачу з’есці.
Бачыць Заяц — з Мядзведзем жартачкі малыя, трэба ўцякаць. I кінуўся з усіх ног. Мядзведзь — за ім.
253
Бягуць. Заяц ужо ледзь дух пераводзіць — трэці раз уцякае. А тут Мядзведзь насядае, сапе, як кавальскі мех. У Зайца пацямнела ў вачах. Што рабіць, як ратавацца? Бачыць Заяц: растуць два дрэвы, адно пры другім.
I Заяц, доўга не думаючы, шась у шчыліну між дрэў. Стаў, аддыхаўся. I разабрала яго цікавасць: дзе ж Мядзведзь? Вярнуўся назад. Бачыць, Мядзведзь між дрэў завіс.
— Ну што, дагнаў? — спытаўся Заяц.
— Даруй, браце, — сказаў Мядзведзь, — памажы выбрацца з бяды. Чэснае мядзведжае, ніколі больш цябе не крану...
Заяц падумаў хвіліну, стукнуў сябе лапай па лбе ды кажа Мядзведзю:
— Ну глядзі ж, не ашукай... Як да твайго берлагу дабрацца?
— А навонгта табе? — пытае Мядзведзь.
— Кажы, мне трэба.
Мядзведзь сказаў. Заяц хуценька знайшоў бярлог, расказаў пра ўсё Мядзведзісе.
— Бяжым хутчэй ратаваць! — усхапілася Мядзведзіха.
Прыбеглі, а Мядзведзь ужо ледзь дыхае. Мядзведзіха адразу зламала адно дрэва, Мядзведзь вылез са свае пасткі, адсопся ды кажа Зайцу:
— Бачыш, я цябе хацеў з’есці, а ты мяне з бяды выручыў. Даруй мне за гэта... I я табе таксама хачу дабро зрабіць. Ідзі, ды стаў сабе хатку каля майго берлагу, і будзем мы жыць у добрым суседстве. I ніхто цябе болей не кране.
Заяц пачухаў лапай за вухам, падумаў і згадзіўся.
3 таго часу Зайца болей ніхто не крыўдзіў.
• Ці спадабаўся вам Зайчык? Ці спадабаўся вам Мядзведзь? Ці спадабалася вам Мядзведзіха? Адкажьше, калі ласка, чаму Зайчык не запрасіў на імяніны Ваўка, Лісу і Мядзведзя? Чым частаваў Зайчык сваіх гасцей? Ці добра Зайчык зрабіў, што правёў сваіх гасцей дамоў? I што ён рабіў, калі вяртаўся дамоў? A чаму ён спяваў, як вы думаеце? Як Зайцу ўдалося выратавацца ад Ваўка? Чаму Воўк, Ліса, Мядзведзь злаваліся на Зайчыка? А што здарылася з Ваўком? Ці шкадаваў Зайчык, што Воўк грукнуўся галавою аб дрэва? Як Зайчыку ўдалося выратавацца ад Лісы? Чаму Зайчык пераскочыў праз ваду, а Ліса плюхнула
254
ў раку? Хто з іх цяжэйшы? Чаму Зайчык не завіс між дрэў, а Мядзведзь завіс? Якімі словамі Мядзведзь прасіў у Зайца прабачэння за тое, што на яго злаваўся і хацеў яго з’есці? Ці паверыў Зайчык, што Мядзведзь яго не з’есць? Навошта Зайчык запытаўся, дзе мяцзведзеў бярлог? Як Мядзведзіха дапамагла свайму Мядзведзю? Ці будуць Мядзведзь і Заяц добрымі суседзямі, як вы думаепе? Чаму суседзі павінны сябраваць?
У СТРАХА ВОЧЫ ВЯЛІКІЯ
(К а з к а)
За вёскай, за ўзгоркам, расце бярозавы гай. Яго відаць нават з акна хаты. Бярозы гойдаюць зялёнымі галінкамі, нібы запрашаюць да сябе ў госш.
Говорьшь Кася свайму браціку Янку:
— Хочаш, пойдзем вунь у той бор, што за пагоркам відаць.
— Добра, — згаджаецца Янка. — Назбіраем суніц для мамы.
Кася з Янкам ідуць павольна, на ўсе бакі аглядаюцца. Яны яшчэ ніколі так далёка ад дому не адыходзілі.
— Нічога не бойся, Кася, — гаворьшь Янка. — Калі выскачыць воўк, я цябе абараню.
— Я і не баюся, — кажа Кася. Але сэрца яе стукае моцнамоцна. У лесе ўсё можа здарьнша.
Ідуць яны, ідуць і не ведаюць, што пад кустом затаілася малое шэрае зайчанятка. Ого, нехта ідзе па лесе... Наставіла зайчанятка свае доўгія вушкі і слухае. Можа, гэта паляўнічы са стрэльбамі ды сабакамі? Сэрца зайчаняці стукае моцнамоцна...
Трэснула галінка. Зайчанятка спалохалася, падскочыла.
— Воўк! Воўк! — крыкнула Кася і пабегла, цягнучы за руку Янку.
А зайчанятка што было сілы кінулася ў другі бок. ...Спыніліся дзеці толькі перад самым домам.
— Што з вамі? —
КНІГІ ОНЛАЙН
