Старажытныя шахцёры на Росі
Міхась Чарняўскі, Віктар Кудрашоў, Вольга Ліпніцкая
Выдавец: Навука і тэхніка
Памер: 144с.
Мінск 1996
КЛАРАЖЫТНЫЯ
ШАХЦЁРЫ s> HA FOCI
КрэмнеЗфБЫўНЫЯ шахты
Апрацоўка крэменю
Паселішчы і мбгільнікі Сярэдняга Паросся
о
2
АКАДЭМІЯ НАВУК БЕЛАРУСІ
ІНСТЫТУТ ГІСТОРЫІ
М.М.Чарняўскі
в.я. в.л.
Кудрашоу /^
'»"“”■« ^ТАРАЖЫТНЫЯ
ШАХЦЕРЫ
кандыдата гістарычных навук
У. Ф. ІСАЕНКІ
МІНСК
«НАВУКА 1 ТЭХНІКА» 1996
ББК 63.4(4 Бен)
421
УДК 904:622.35(476.6)«63»
Рэцэнзенты:
кандыдаты гістарычных навук
В. С. ВЯРГЕЙ, Г. А. КАХАНОУСКІ , У. П. КСЯНЗОЎ
Чарняўскі М. М. і інш.
421 Старажытныя шахцёры на Росі / М. М. Чарняўскі, В. Я. Кудрашоў, В. Л. Ліпніцкая; Пад рэд. У. Ф. Ісаенкі.—Мн.: Навука і тэхніка, 1996,—144 с.: іл.
ISBN 5343013546.
На падставе матэрыялаў, здабытых аўтарамі на працягу шматгадовых раскопак усебакова разглядаецца Краснасельскі археалагічны комплекс каменнага і бронзавага вякоу, які ўключаў у сябе разнастайныя аб’екты гаспадарчага, жыллёвага і сакральнага характару — крэмнездабыўныя шахты, крэмнеапрацоўчыя майстэрні сезонныя паселкі шахцёраў, стаянкі, могільнікі тутэйшага насельніцтва
Разлічана на гісторыкаў. археолагаў, музейных работнікаў, студэнтаў і выкладчыцау, усіх аматараў беларускай старасветчыны.
„ 9040000000020
М316(03) —96 ББК63.4(4Бев)
ISBN 5343013546
© Чарняўскі М. М., Кудрашоў В. Я., Ліпніцкая В. Л.. 1996
Светлай памяці Ніны Мікалаеўны Гурынай прысвячаецца
Аўтары
Уступ
На крайнім захадзе Беларусі ў сярэднім цячэнні р. Рось (Ваўкавыскі раён) знаходзіцца унікальны для Усходнян Еуропы комплекс археалагічных помнікаў, які ўключае крэмнездабыуныя шахты і звязаныя з імі крэмнеапрацоўчыя майстэрні, а таксама стаянк і могільнікі старажытных шахцёраў. Іх вывучэнне дазволіла узнавіць яскравыя асаблівасці мясцовай культуры позняга неаліту і бронзавага веку (сярэдзіна 3га — пачатак 1га тысячагоддзя да н. э.), сутнасц якіх складала развіццё спецыялізаванай вытворчасці крамяневых прыладаў, неабходных для ляднага (падсекавага) земляробства.
Багацейшыя крэмняносныя радовішчы як паверхневага марэннаг характару, так і ў крэйдавых пакладах, лёгкадаступных старажытным горназдабытчыкам, прыцягвалі на Сярэдняе Пароссе чалавека пачынаючы з фінальнага палеаліту (каля 10—12 тысячагоддзяу назад) — фактычна з часу яго першапачатковага з’яўлення на Панямонні.^ У даленшым берагі Росі былі пад сталай увагай наступных пакаленняў абарыгенаў, а таксама находнікаў з Цэнтральнай Еўропы, розных эпох і культур — праз мезаліт, неаліт і бронзавы век. Гаспадарчая дзеннасць асабліва бурліва тут разгарнулася ў канцы неаліту і ў бронзавым веку. 1 толькі распаўсюджанне з VIII—VII стст. да н. э. высокаэфектыуных жалезных вырабаў, якія выцеснілі з ужытку каменныя, прывяло да заняпаду гэтага «Рурскага басейна» старасветчыны.
З’яўленне першых звестак пра старажытнейшыя археалапчныя помнікі ў сярэднім цячэнні Росі звязана з імем вядомага польскага збіральніка і даследчыка старажытнасцей (у тым ліку і ўеларускіх) Зыгмунта Глогера (1845—1910). 3 самага пачатку 70х гадоу XIX ст. ен неаднойчы праводзіў разведкі ў басейне Нёмана, бывау і на яго левабярэжным прытоку — Росі, дзе збіраў пад’емны матэрыял, а таксама атрымліваў яго ад мясцовых жыхароў, якія знаходзілі крамяневыя вырабы і каменныя свідраваныя сякеры. Так, пры апісанні калекцый з гэтых мясцін, якія захоўваюцца ў Дзяржаўным археалапчным музеі V Варшаве (Польшча), Археалагічным музеі ў Кракаве, адзначаецца, што знаходкі з Волі, Краснага Сяла, Калантаёў, Альшымава паступілі са збораў Глогера '. Пэўная колькасць каменных сякер сабрана на тэрыторыі былога Ваўкавыскага ўезда фалькларыстам этнографам і археолагам Міхалам Федароўскім (1853—1923), які ў 1877 г. пасяліуся V заходняй Беларусі2. . „ . ,
Глогеру ў апошняй чвэрці XIX ст. на сярэднян Росі было вядома не менш трох стаянак, майстэрня і каля дзесятка месцазнаходжанняў каменных сякер. Асаблівую цікавасць уяўляюць сабраныя ім матэрыялы
1 П о б о л ь Л. Д. Белорусскне древностн в музеях Польшн. Мн., 1979. С. 20—55.
2 Там жа. С. 20.
5
стаянцыманстэрні з Піскаўшчыны3 на ўскраіне Краснага Сяла (зараз паселак Краснасельскі). Гэты помнік непасрэдна звязаны з мясцовымі крэмнездабыўнымі шахтамі, якія ў той час відавочна
Н° "MM V a»»™1 Кра»ага Сял'а знаходзілі
Пэўная работа па выяўленню старажытных аб’ектаў вялася і ў часе паміж дзвюма сусветнымі войнамі. У былы музей Э. Маеўскага (зараз Д яржауны археалагічны музей у Варшаве) трапілі крамянёвыя вырабы в яХ^3’ Сабраныя у 1922 г на правым беразе Росі насупраць
У 20я гады XX ст. пачынаецца гісторыя адкрыцця і вывучэння краснасельскіх крэмнездабыўных шахтаў. У сувязі з расшырэннем работ па вытворчасц. цэменту ў в. Краснае Сяло разгарнулася расп^ацоўка “Я Т залягаючых каля дзённай паверхні крэйдавыхР адорвеняў кар ерах у вялікан колькасці пачалі сустракацца незвычайныя пустэчывыпрацоукі і аленевыя рогі. На знаходкі ўпершыню звярнуў увагу геолаг прафесар Б. Рыдзеўскі6. Магчыма, ад Б Рыдзеўскага звесткі Гш^рТпТ арХе°“ У 1925 г. гэты аб’ект ^чаў абследаваць . Шміт . Ен праводзіу тут работы і ў наступным годзе 8. Аб адкрыцці 34PlZ'^B1^ ШЭРЭГ паведамленняЎ ■ невялікіх публікаый9 дас^ V ТЫСЯЧЫ ша™х выпрацовак, з якіх асобныя
Д МР^ю Ю ? 8—9 ’ а та*сама майстэрні па апрацоўцы здабытага
рэменю . Ен жа паведамляу і пра знаходкі шахцёрскіх інструментаў з аленевых рагоў кірак. У 1933 г. шахты абследаваў Р Якімов.ч вТаб'аТз раТоТТіэі^^^^^^^ “^ ^5 М ' “бра^
a v 193Я г —r “ ■ п п37 г ГЭТЬІЯ месцы наведау Я. Фітцке, V • с’ Крук°УСК' ■ Летам >938 г. інжынер 3. Саберай выслаў
у ршаускі археалапчны музей 20 пазітываў і столькі ж фотаздымкаў
выпрацовак, пазней страчаных. У розны час у музеі Польш™ з красна ка^ыТоўХк^” "аСТупМ' ””““ «Рамянёвыя „уклеусы, НЯВрНаХОДаК 3 Краснага Сяла Ў даваенны час атрымана шмат Помнік ХТмХ н^ДвяЫЯ архе0Лагі’ аднак стацыянарных раскопкавых работ тут амаль не вялося і цікавасць да аб’екта ў хуткім часе зменшылася на што пауплывала і смерць 3. Шміта (1929). Акрамя таго, утагачаснай
^ ™1зе Л' Л Побаля «Белорусскне древностн в музеях Польшв» (Мн 1479 с
5
6
блізкі матэрыял. Гістаўшчыну мясцовыя жыхЛ оссюх’ 3 якіх паходзіць тыпалагічна два пункты не што іншае як Не Ведак!аь ТамУ верагодна, гэтыя
межь, сучаснага пасёлка Краснасельскі і ў знач^тупХ ГХліраванТ3 ^”* У о к р о в с к я й Ф. В. Археологнческая карта Гродненской губепннн // Tnvn,., IX археологнческого сьезда. М., 1895. Т. 1. С 41 Р а енсков гуоерняя// Іруды
Лі ^' Бел°РУсскне древностн в музеях Польшн. С 55
.reh„,„B„ne .oj„,Mslw. Wil™,^» W92₽ C 85 B C Археалаг1чная навука ў Беларускай ССР. 1919—1941 гг. Мн.,
8
9
10
1 1
12
Поболь Л. Д. Белорусскне древностн в музеях Польшн. С. 40.
knnXo ь Ros.P Wolkowyski Kopalnie krzemienia. 1925; Szm it Z Przedhistorvczna °P1 . krzem.en.a pow. Wolkowyski na Zitwie//Z otchlani wiekow 1926 У1 2 . Kopa nie krzemienia w Wolkowyskim pow//Ziemia 1926. № 11.
Z. Kopalnie krzemienia w Wolkowyskim pow. S. 175.
ь Л. Д. Белорусскне древностн в музеях Польшн. С. 40.
S z m і t
S z m і t
П о б о л
Там жа.
6
Рэчы Паспалітай у склад якой уваходзіла Заходняя Беларусь, не зяакшлося яеавхоАных сродкаў. да таго * ^"“"tayta . ЛІ ў «манументальнасці» і вядомасці шахтам Кшэменак Апатуускіх УЛТп^Хнны час з узнаўленнем, затым і "^“Р3™™^6^ ™ мясцовым цэментавым заводзе, якія вымагалі Даленшаяі і значна болы інтэнсіўнай распрацоўкі крэйды, зноу з яуляюцца звесткі пра шахты. У 1955—1956 ггРвыпрацоўкі каля Краснага Сяла аглядалі беларускія ар^агі К М Пал^^ загадчык «ктара аР— '^8 гістооыі АН БССР, В. Р. Тарасенка — навуковы супрацоунік го ж сектара Э М. Загарульскі — аспірант. У гэтых наведваннях прымаў удзел’ і дырэктар Ваўкавыскага ваеннагістарычнага музея Г I Пех які хутчэй за ўсё і паведаміў у Мінск пра знаходкі . РХ^°Дзафатаграфавалі выпрацоўкі, але не ацанілі значэння
і не паспрабавалі прыступіць да яго вывучэння або спыніць разбурэнне участка з шахтамі кар’ернымі работамі.
‘ Навуковае і грунтоўна арганізаванае вывучэнне шахтау на Росі з да_ кумент= профіляў выпрацовак на сценках кар ерау
і ■ шырокімі стацыянарнымі раскопкамі пачала вяД°мая каменРнага веку Уеходняй Еўропы Н. М. Гурына ^е™гр№ ^Saa^^K захоў^ ў
si =
ледчыца сабрала ўрыўкавыя, што захаваліся пасля ваенных знішчэнн , звесткі аб працы 3. Шміта, наведванні аб^ектау Р.
і Я Фітнке (1936) Апошнія не знаншлі выпрацоукі Яны сабрал , с4Г— жыхароў рабочйх на “₽ е₽а" ₽^к a прылады 15 За час вайны пісьмовая дакументацыя па шахтах знікла. Захавазіся толькі даволі прыблізныя чардяжы пяц. выярацовак калодзежападобнага выгляду без падбояу Кпас
У час веснавой разведкі 1961 г. каля заходняя ускраіны Крас нага Сяла, непадалёку ад дзеючага кар’ера, Н. М ГуР™а буйную крэмнеапрацоўчую майстэрню плошчая каля 500 м Некалью меншая майстэрня сустрэлася і бліз кар ера каля пас. Рось Аднак V гэты палявы сезон самі шахты не былі выяулены. Верагодна, цэмент вы завод распрацоўваў участкі крэйдавай лінзы, што не утрымлівалі падобных аб_ f пачалі выбіраць крэйду верхняга пласта
лінзы 2, у сценцы кар’ера Н. М. Гурына заўважыла вялікую колькасць шахтаў. Так як спыніць кар’ерныя работы на крэндавым адорвені было немагчыма, давялося фіксаваць профілі выпрацовак па меры іх раз урэння капалкай экскаватара. Выкарыстоўваючы дакладныя замеры і пастаяннае фатаграфаванне, удалосЯі даволі дакладна зафіксаваць канфігурацыю і будову шэрагу аб’ектаў .
,3Чарняўскі М.
Сер. грамад. навук.
14 Г у р я н a Н. Н.
1976. С. 8, 9.
15 Там жа. С. 8.
16 Там жа.
17 Там жа. С. 9.
18 Там жа. С. 9—11
М. Старажытныя шахты па здабычы крэменю//Весці АН БССР. 1963. № 3. С. 66. п
Древняе кремнедобываюшяе шахты на террнторяя л..
7
п У канц,ы лета 1962 г калі ленінградскія археолагі ўжо пакінулі Г X Х^’ "Сторь". АН БССР а’Р“““Ў "«выамленае Уад і аэча? ппы ім П.'У",Н' У КРЭЙМВЫ" «ар'ерм чалавечага касцяка рэчау пры ім. Па даручэнню дырэкцыі інстытута на месца знаходкі выехау асшрант сектара археалогіі М. М. Чарняўскі які правёу тут ГеадІаК'чЯДеаСЛеДЧЫЯ Раб0ТЫ '9 ІМ 3Р°блена назіранне н’ад выпрацоўкамі было весп? ™^ Р?счышчана На сценцы кар’ера расчыстку можна было весці знізу уверх, што дало магчымасць дэталёва вывучыць ^S 3а.Паунення шахтавага ствала, выявіць пустэчы ад драўняных і пЯ^У' Адначасова былі даследаваны рэчы, што знаходзіліся на тпй касцяк’ „гліняная пасудзіна і касцяная іголка. Касцяк
КНІГІ ОНЛАЙН
