Старажытныя шахцёры на Росі
Міхась Чарняўскі, Віктар Кудрашоў, Вольга Ліпніцкая
Выдавец: Навука і тэхніка
Памер: 144с.
Мінск 1996
л між сабоя. Унізе адной з выпрацовак, насупраць вусця, М. У Верацілам расчышчана скапленне вугалёў, абгарэлых палак і аб’ломкаў paSi Т'ЗНаЧаНае лкР“ўЦаМ ЯК агнішча Побач знойдзены рагавыя 1 1К1» бе3 абпалУ Да «ломікаў» былі залічаны капальныя
ўдарныя інструменты з рога без адросткаў
' Агнішча знойдзена і ў іншай шахце. М. У. Вераціла адзначае ў дзёнНІКУ’ што яно вьікладзена гладкімі кавалкамі крэменю, г. зн. канкрэцыя^ “ДЗе У запаУненні шахтаЎ сустракаўся біты крэмень. Месцамі утварау скапленні. У адным з калодзежаў на глыбіні ад крэйдавай паверхні 0,5 м такое скапленне ляжала пластом таўшчынёй да 0 3 м nnSS™ пачатку 6О’Х гад0Ў> к^і распрацоўвалася суседняя рэядавая лінза 2, на некаторых участках яе верхняга гарызонту з’явіліся старажытныя шахтавыя выпрацоўкі. У 1962 г. за іх разрэзамі на
дзеючага каР еР1ааз‘Р,алі аРхеолагі Ленінградскага аддзялення Істытута археалопі AH СССР . Восенню гэтага ж года работу прадоўжыу М. М. Чарняускі ; Былі зачышчаны і аконтураны шэсць выпрацовак, якія выразна праяўляліся сваім злёгку шэраватым запаўненнем на асляпляльнан белізне сценкі крэйдавага кар’ера (мал. 2; 3:а). На агледжаным участку ланцужкі крэменю выгіналіся, падступаючы найбліжэй KarSS”' У МеСЦЫ ШаХТЫ № 4‘ На П°Ўнач ' п°ЎДзень ад яе заляганне канкрэцын прыкметна паніжалася. Форма і глыбіня шахтаў дакладна RaSCOyBaJIICVa^ хаРактаРУ размяшчэння ў тоўшчы пароды сыравіны Выпрацоука № 4 з яулялася наймяльчэйшай. Гэта бьіла яма крыху Хп^ГіТ’ У яхон здабывалі “Рэмень, што знаходзіўся каля самай паверхні. Шахта № 5, размешчаная адразу ж на поўдзень, спачатку нагадвала яму. Затым яма паглыблена калодзежам на 2,5 м да ніжэншага залягання канкрэцый. Ніжняе скапленне сыравіны, паралельнае верхняму, таксама было нахільным, таму па яго ходу тут распрацаваны нахільны і даволі доўгі (каля 2,5 м) падбой. Выразна двух’яруснан была суседняя, больш паўднёвая выпрацоўка, канструкцыя якой адпавядала двум узроўням размяшчэння крэменю і вуглу яго паніжэння. эта шахта № 6 найглыбейшая — больш як 5 м у крэйдзе, не ўлічваючы таушчыні покрыва над лінзай, якое раней знята бульдозерамі. У шахтах больш пауночных на сценцы таго ж кар’ера падбоі паніжаліся на поўнач, зноў жа адпаведна крамянёваму заляганню.
На 15метровай сценцы кар’ера выяўляліся яшчэ ніжэйшыя залежы крамяневан сыравіны. Аднак яны былі ўжо недасяжнымі старажытнаму горназдабытчыку. 7
Да лета 1963 г., калі ў наваколлі Краснасельскага пачаліся сістэматычныя раскопачныя работы пад кіраўніцтвам Н. М. Гурынай большасць цэнтральнай часткі лінзы, дзе зафіксаваны шахты ў папярэдН1М„ г?дз^ бьіла знішчана кар’ерам. Застаўся толькі астанец каля паудневан мяжы лінзы на якім выяўлены і раскапаны 62 шахты У час работ у 1964—1966 гг. знойдзены скапленні выпрацовак і на Усходнян 'ірьіРэчнан частРы лінзы. На самай яе ўсходняй аканечнасці плошчан больш за 4 тыс. м2, дзе выяўлена каля 140 шахтаў, пакінуты запаведны ўчастак (мал 3:6, в). у У
3 4 a р н i H M^T^ с ^^^ Шахты на теРРнт°Ркн СССР. С. 9. 10.
БССР. Сер. грамад’ навук. H^r™1’1’1 ^™ ПЭ здабычь' “Рэменю /./ Весці АН
16
Усяго на лінзе 2 Н. М. Гурына зафіксавала амаль 500 вусцяў крэмнездабыўных выпрацовак. 3 іх поўнасцю расчышчана 169, часткова даследавана 16. Трэба адзначыць, што вывучэнню падлягала толькі прыкладна пятая частка паверхні лінзы. Рэшта знішчана без археалапчнага нагляду, так што ўсіх шахтаў у гэтай мясціне магло быць каля дзвюх тыеяч.
Заўважана, што шахты ўтваралі скапленні, розныя па колькасці. Гэта залежала ад размяшчэння крамянёвых запасаў. Як правіла, вусці выпрацовак пакрывалі крэйдавую паверхню адносна раўнамерна. Аднак на ўсходнім краі лінзы, дзе крамянёвая сыравіна канцэнтравалася лініямі, шахты таксама ўтваралі цесныя ланцужкі, часам нават спалучаючыся, утвараючы нешта накшталт глыбокіх шчылінападобных ТР Канструкцыі шахтаў на даследаваных Н. М. Гурынай участках тыповыя для Краснасельскага рэгіёна. Пераважна гэта круглы у плане калодзеж дыяметрам у верхняй частцы 1,5 1,6 м, вельмі рэдка да 2 м4 Глыбіня выпрацовак рэдка перавышала 5 м. У залежнасці ад крамянёвай сыравіны падбоі і штрэкі былі гарызантальнымі або нахіленымі. Пры пластавым заляганні крэменю падбоі арыентаваліся веерам. Паміж імі нязменна пакідаліся апорныя цалікі.
Былі выдзелены чатыры асноўныя тыпы шахтаў: звыклыя калодзежы (пераважна разведкавыя), калодзежы з падбоямі, калодзежы з падбоямі і штрэкамі, калодзежы з падбоямі, штрэкамі і камерамі . Асаблівасцю шахтаў на ўсходнім краі лінзы (раскоп III) з’яўлялася іх выцягнутая шчылінападобная форма.
Усе даследаваныя на лінзе 2 шахты мелі звыклае запаўненне. крэйдавы друз, абломкі і сколы з крамянёвых канкрэцын, вуглі, пераважна пашкоджаныя рагавыя шахцёрскія інструменты, крамяневыя капальныя прылады, пашкоджаныя паўфабрыкаты сякер. Некаторыя паўзасыпаныя шахты былі ператвораны ў майстэрні па апрацоуцы крэменю.
КРЭМНЕЗДАБЫЎНЫЯ ШАХТЫ
КАЛЯ в. КАРПАЎЦЫ
Праз 3 км на паўночны ўсход ад цэнтра пас. Краснасельскі, каля в. Карпаўцы, размешчана скапленне крэйдавых лінзаў. Найбольшая і самая паўднёвая з іх пад назвай «Калядзічы» знаходзіцца праз 1 км на паўднёвы ўсход ад Карпаўцаў. Яна мае даўжыню амаль 2 км і арыентавана на паўночны ўсход у бок в. Калядзічы. Лінза заціснута паміж высокімі пясчанымі валападобнымі ўзгоркамі і павышаецца да усходняга краю Пясчанае покрыва тут невялікае — 0,2—0,5 м. Шахты на радовішчьі ўпершыню выяўлены ў 1972 г. Н. М. Гурынай, ускрьіта восем выпрацовак 6. Пасля далейшага зняцця покрыва над крэндан у заходняй частцы лінзы М. У. Вераціла заўважыў вусці некалькіх шахтавых выпрацовак. У 1973 г. у гэтым месцы М. М. Чарняўскім сумесна з М. У. Верацілам расчышчана пяць шахтаў, адна раскапана часткова. Таксама даследавана некалькі невялікіх паглыбленняў (да 0,4 0,7 м), якія магчыма, мелі пошукавы характар (мал. 4:Б).
Шахта № 1 мела памеры вусця 1,7X2 м. На глыбіні 1,5 м яе вер
4 Г у р н н a
5 Там жа.
Н. Н. Древнне кремнедобываюшне шахты на террнторнн СССР. С. 41.
6 Там жа. С. 18.
2. За.к. 1125
17
тыкальнага шахтавага ствала — калодзежа знаходзіўся ўступ, амаль насупраць яго выяўлены падбой. На ўзроўні скляпення ў крэйдавым друзе калодзежа знойдзена кірка з аленевага рога з прасвідраванай адтулінай. Выпрацоука расчышчана толькі на глыбіню 2 м (мал. 6:1).
Каля паўночнаўсходняга краю вусця шахты № 1 сустрэта лінза крамяневых адшчэпаў, якая мела памеры 1,4X2,5 м і таўшчыню да см. Лінза запоўнена расшчэпленымі крэменямі спрэс і сведчыць, што пасля засыпкі выпрацоўкі роўна з дзённай паверхняй тут існавала невялікая крамянёвая майстэрня.
^ ^ мела дыяметры вусця 1,44X1,52 м і заглыблялася на м. У заходняй частцы калодзежа на глыбіні 1,3 м быў расчышчаны шырокі падбой даўжынёй 0,7 м, другі падбой даўжынёй 0,4 м знаходзіўся„каля дна калодзежа з заходняга краю. На паўночнай сцяне выпрацоўкі мелася адтуліна дыяметрам 0,3 м, якая вяла ў шахту №'3 (мал.
м.
Шахта № 3 знаходзілася адразу ж на поўнач ад папярэдняй і паглыблялася у крэндавую пароду на 3,06 м. Дыяметры яе вусця 1,5X1,6 м. на глыбші 2 2 м у сценках калодзежа меліся два падбоі: заходні 0,75 м 1 усходні 0,45 м. Ніжэй падбояў шахта звужалася, набываючы пошукавы характар. У паўдневай сцяне выпрацоўкі знаходзілася адзначаная адтуліна з шахты № 2 (мал. 6:2).
Шахта № 4 размешчана праз 2,5 м на ўсход ад шахты № 2 Яна мела дыяметр вусця 1,9 м і глыбіню 3,5 м. На глыбіні 2 м ад шахтавага калодзежа ва усходнім кірунку адыходзіў падбой даўжынёй каля 1 Шырокі падбон выяўлены і на заходняй сценцы выпрацоўкі, але ён не быу расчышчаны, бо скляпенне падбоя (штрэка?) моцна патрэсканае і пагражала абвалам. На дне шахты знаходзілася калодзежападобнае вузкаватае паглыбленне з моцна затаптаным у старажытнасці дном Характэрна, што такія паглыбленні маюцца ў днах амаль усіх выпрацовак. Яны маглі мець пошукавы характар, але не выключана, што так рабілася для зручнасці — стоячы ў такім паглыбленні, было лягчэй разбіраць падбоі (мал. 7:1).
Шахта № 5 мела памер вусця 1,5 м і глыбіню 4,84 м. Ніжэй двухметровага узроўню на поўнач і ўсход ад шахтавага калодзежа адыходзілі падбоі на 0,7 м. Невялікія падбоі выяўлены і на глыбіні каля 3,Ь м. У паглыбленні на дне выпрацоўкі на сценках добра захаваліся сляды работы гарняцкімі інструментамі, коса накіраваныя зверху — уніз налева. Шахцер не быў леўшуном. На паўднёваўсходняй сценцы шахтьі расчышчана адтуліна найбольшым дыяметрам да 0 5 м якая вяла у выпрацоўку № 6 (мал. 7:2)
Шахта № 6 аказалася самай глыбокай у гэтай групе. Яна дасягала 5,03 м, вусце мела памеры 1,66X1,85 м. Выпрацоўка практычна не мае падбояу — засталіся толькі невялікія паглыбленні ад здабытых канкрэцын крэменю. Бачна, што горназдабытчыкам не пашанцавала натрапіць на значныя крамяневыя залежы, таму шахту так і заглыбілі спадзеючыся ўсё ж на ўдачу. Адзначаная вышэй адтуліна мелася на пауночназаходнян сценцы калодзежа (мал. 8:1)
Летам 1974 г. адразу ж на ўсход ад даследаванага аўтарам участка таксама знята надкрэйдавае покрыва. Тут М У Вераціла выявіу некалькі дзесяткаў шахтавых вусцяў, а таксама мінімайстэрні. У тым жа годзе яны былі знішчаны кар’ерам.
Раскапаныя ў 1973 г. шахты былі даверху запоўнены крэйдавым друзам. Аднак на месцы вусцяў некаторых аб’ектаў назіраліся права
18
лы — конусападобныя паглыбленні, часам каля 1 м. Крэйдавы друз тут увогуле насычаны гумусаванай шэрай зямлёй. Магчыма таму, што мелася адносна таўставатае пясчанае покрыва. Па гэтай прычыне агульны колер засыпкі шэраваты, але яна даволі мяккая і лёгка паддавалася раскопкам. На ўсёй глыбіні шахтаў у запаўненні сустракаюцца расшчэпленыя крэмені — пераважна адшчэпы ў 3—10 см. У шахце № 3 агульны аб’ём здабытых раскопкамі крэменяў займае каля двух металічных вёдраў (па М. У. Верацілу). Прыкладна палова іх на паверхні мае сляды гумусаванай глебы. Гэта сведчыць, што выпрацоўка пасля заканчэння работы запаўнялася друзам з бліжэйшай тэрыторыі разам з.адходамі працы на крэмнеапрацоўчай майстэрні. На глыбіні 1,5—2 м сценкі шахтаў патрэсканыя і не маюць слядоў гарняцкіх інструментаў.
У цэнтральнай частцы лінзы, пасля таго як быў распрацаваны кар’ерам верхні гарызонт крэйды на глыбіню прыкладна 2 м, на сценцы кар’ера распрацоўкі другога гарызонту зафіксаваны профіль найбольшай пакуль што з вядомых на Пароссі крэмнездабыўнай шахты (мал. 9). Глыбіня яе захаванай часткі дасягала 6,5 м. Калі дабавіць яшчэ каля 2 м распрацаванага верхняга гарызонту, то атрымаецца больш за 9 м. Шырыня калодзежа выпрацоўкі на паверхні другога гарызонту амаль 5 м. На глыбіні каля 2,7 м з паўночнага боку мелася прыступка шырынёй да 1 м. Ніжэй шахтавы калодзеж звужаўся да 2,5 м. У самым нізе выпрацоўкі меўся традыцыйны «пошукавы» калодзеж у сярэднім дыяметрам 1,8 м і глыбінёй да 1 м. Каля дна ад шахты на паўночны ўсход адыходзіў падбой даўжынёй не менш за 2 м.
КНІГІ ОНЛАЙН
