Старажытныя шахцёры на Росі
Міхась Чарняўскі, Віктар Кудрашоў, Вольга Ліпніцкая
Выдавец: Навука і тэхніка
Памер: 144с.
Мінск 1996
М М. Чарняўскім, Я Г. Звяругам, В. У. Шаблюком, В. Я. Кудрашовым распрацоўвалася тэма «Археалагічныя помнікі першабытнан эпохі Беларусі (у зоне краснасельскіх шахтаў)». 3за таго што у гэты часновых шахтаў на крэйдавых адорвенях не выяулена, асноуная увага была сканцэнтравана на вывучэнні розначасовых паселішчаў. . Р
і Я Г Звяруга раскопвалі помнік насупраць Краснасельскага у пр вабярэжжы Росі, які атрымаў умоўную назву «Селішча». На ім знаходзіліся рэшткі селішча і стаянкі з рэчамі розных перыядау каме|з'а веку У гэтыя ж два гады М. М. Чарняўскім вяліся пошукі помнікау каменнага веку паміж Краснасельскім і Ваўкавыскам, а таксама раскопвалася стаянка з пераважна мезалітычным матэрыялам чывы (1985) У 1984 1990 гг. раскопкі паселішчау і мавстэрань каменнага і бронзавага вякоў у наваколлі Краснасельскага праводзілі В. Л. Ліпніцкая і В. Я. Кудрашоў .
Такім чынам, на сярэдняй Росі выкананы значныя археалапчныя даследаванні. Першы іх перыяд (70я гады XIX — 20я гады XX ст.) характарызаваўся выяўленнем асобных рэчавых знаходак (пераважна каменных свідраваных сякер) і пэўнай колькасці стаянак каменнага веку 3 20х гадоў XX ст. і амаль да другой сусветнан ванны адбывалася выяўленне краснасельскіх шахтаў і іх пераважна візуальнае вывучэнне без колькінебудзь сур’ёзных раскопак, а таксама збор шахцерскіх рагавых інструментаў і крамянёвых вырабаў. 3 1962 г. пачалося мэтанакіраванае і сістэматычнае даследаванне шахтау у наваколлі Краснасельскага, а таксама крэмнеапрацоўчых манстэрань у паузасыпаных выпрацоўках. 3 70х гадоў вывучэннем ахоплены практычна увесь комплекс археалагічных аб’ектаў рэгіёна шахты разнастанныя манстэрні, стаянкі, стаянкімайстэрні, могільнікі (мал. 1).
*
Работа выканана ў аддзеле археалогіі каменнага j бронзавага вякоў Інстытута гісторыі АНБ. Аўтарскі калектыу: М. М. Чарняускі
30
31
32
Ч а р н я ў с к і М. М. Справаздача аб археалагічных даследаваннях у 1971 г. Архіў
аддзелаў археалогіі Інстытута гісторыі АНБ.
Гутовскяй A. М. Разведка в Среднем Понеманье//АО 1981 r. М„ 1982. С.
Кудрашоў В Я, Ліпніцкая В. Л. Справаздачы аб археалапчных даследа ваннях у 19841990 гг. Архіў аддзелаў археалогіі Інстытута псторыі АНБ.
11
Упуп’ Раздзел *’ раздзел 3 («Краснасельскі (Селішча)», «Краснасельскі (кі^Пахя^ »’ <Л1ЧЫДЬІ'2»’ «Могільнік культуры шарападобных ам9 /Ргк П е “^^Ра»), заключэнне; В. Я. Кудрашоў — раздзел рылады для апрацоўкі крэменю», «Тэхналогія першаснай апрацоўкі крэменю», «Тэхналопя другаснай апрацоўкі крэменю»), раздзел 2 ПРТаСеЛЬСКМ>>’ «Краснасельскі6»); В. Л. Ліпніцкая — раздзел «Кра^асеЗ майстэрні»), раздзел 3 («Краснасельскі5»,
А^РСКІ калектыЎ выказвае падзяку дырэкцыі вытворчага аб’яднан* <<ВЛКаВЫСКЦЭМ^^ За садзейнічанне ў правядзенні археалапры выданнГкн^гіУ НаВаК°ЛЛ' Пас’ Краснасельскі і грашовую дапамогу
Крэмне зсрБЫўныя шахты___________
Важнейшымі аб’ектамі сярод усяго комплексу археалагічных помнікаў у наваколлі пас. Краснасельскі з яўляюцца крэмнездабыўныя шахты, якія па колькасці, характэрных асаблівасцях, канструкцыі, сваёй дасканаласці не маюць аналогій ва ўсёй Усходняй Еўропе. Яны — сведчанне высокага гаспадарчага развіцця нашых продкаў, падзелу і спецыялізацыі працы, пашырэння абмену.
Пастаянным клопатам людзей каменнага і бронзавага вякоў на тэрыторыі Беларусі быў пошук крамянёвай сыравіны. Попыт у ёй у асноўным задавальняўся крамянёвымі канкрэцыямі або іх абломкамі, якія сустракаюцца ў пераадкладзеным стане на паверхні марэны, рачных тэрас і паплавоў,— так званым марэнным крэменем. Аднак такі крэмень, калі браць Беларусь увогуле, распаўсюджаны надзвычай нераўнамерна. У раёнах, дзе сустракаюцца крэйдавыя адорвені з залежамі крэменю, гэтай сыравіны на паверхні шмат. Многа яго і там, дзе ў працэсе руху і растайвання ледавіка крэмняносныя адорвені былі раструшчаны або размыты. Найбольшая канцэнтрацыя паверхневага крэменю адзначаецца ў заходняй і паўднёвазаходняй Беларусі, а таксама на Пасожжы. Менш яго ў цэнтральнай Беларусі і на ніжняй Прыпяці. У той жа час Беларускае Паазер’е, у прыватнасці Падзвінне,
13
зусім беднае на гэту сыравіну. Толькі зрэдку на рачных агаленнях або РаЗМЫТаЙ маРэны СЯРОД галечных россыпаў сустракаюцца дробныя кавалкі крэменю. “ J Р
Марэнны паверхневы крэмень Ішоў на выраб практычна ўсіх іірыляД у працы, неабходных першабытнаму чалавеку. Нават тую адносна
6 зманстраваць, хоць і з цяжкасцю, з пад’ёмных канкоэ цын, сярод якіх сустракаліся даволі буйныя. Высахлы на дзённай "STSaZ ДЭВаЎ ЗВЫЧаЙНа Кар°ТКуЮ 1 Р“туЮ паверхню сколу У к ?йР ’ ШТ° залягае У ГЛЫбІНІ маРэны аб° ™чэ лепші
пялятЛ’ кРэвдавага адорвеня, утрымлівае вільгаць, што робіць яго ваХца вялікі^Гл^ ПрЫ расколванні та^х канкрэцый атрымлібуйных поыл л V роуныя сколы, што неабходна было для вырабу У V п пРыладаУ.— сякеР йеслау, сярпоў, а таксама для нуклеусаўУ земляробства ПвТЕп113 ТЭРЫТОРЫІ„ Беларусі шырока распаўсюдзілася земляробства. Ва умовах суцэльная залесенасці яно не магло існавапь без масаван высечкі лясоў і хмызу. Таму ў гэты час ўзраст« веку^пГгэ^ асабл,ва„ пРаяв^ася Ў наступным, бронзавым,
кпэмрнрм я прычыне людзі ужо не задавальняліся паверхневым выпрацовак РаЛ'™ здабываць яго шляхам розных земляных ппямі'3^ 3 КаНЦа ПалеалітУ абыходзіліся невялікімі ямамі і траншэямі . Выбіраючы размешчаныя блізка ад паверхні запасы крамянёвнх канкрэцын, чалавек набываў навыкі больш заглыбленай здабычы сыра Віны I 3 цягам часу ўжо ў познім неаліце, якраз кал! ХрэбІХя
ШМат сякеР’ перайшоў да шахтава™ спосабу атрыманн^ сыпучы^ LraBITa У.крэндавых аб° вапняковых пародах, бо₽ў глыбі сыпучых адкладау такі метад не мог прымяняцца якрЙТв^ле^ыТя8^” ВЫПРад°Ўкі па здабычы крамянёвай сыравіны краз выяулены на Беларусі у сярэднім цячэнні Росі ў наваколлі пас Краснасельскі і в. Карпаўцы.
КРЭМНЕЗДАБЫЎНЫЯ ШАХТЫ КАЛЯ
ПАС. КРАСНАСЕЛБСКІ
Даліна Poci ў яе сярэднім цячэнні пралягае праз паўночную аканечнасць Ваукавыскага ўзвышша. У раёне пас. Краснаседьскі Ja рэнныя узгоркі падыходзяць да самага заходняга берага ракі. Яны скла
Перав.ажна пясчанажвіровымі адкладамі. У правабярэжжы узгоркі ніжэншыя, яны знаходзяцца воддаль ад берага, і толькі праз КМ ^ Усход вышыня Іх значна ўзрастае. У целе марэны на невялікая глыбіні, а месцамі выходзячы амаль на паверхню, залягаюць крэйдавыя адорвені (мал. 1). н
Перадапошні ледавік (сожскі) вырваў з марскога дна гіганцкія адорвен. крэнды ., адступіўшы каля 200 тысячагоддзяў назад на поТ нач, пакінуу іх на паверхні сваіх пясчанажвіровых адкладаў. Пры гэтым адорвені раскалоліся ў сваю чаргу на выцягнутыя пераважназ усходу на захад падпаралельныя лінзы, коса заглыбленыя ў марэнную тоушчу. Лінзы у даужыню дасягаюць да двух і больш кіламетраў шырыня іх паверхневай часткі складае дзесяткі метраў, месцамі больш COTH1 метраў. н J
1 Pradzieie ziem Polskich. T. 1(1). W wa; L_, 1989. S. 108.
14
Даліна Росі ў сярэднім цячэнні ракі даволі шырокая да 0,5 км. Рака свабодна меандрыруе па поплаве, пакінуўшы пераважна у права^ бярэжжы ў раёне Краснасельскага некалькі розначасовых старыц, з якіх Х'“»”«« зарасла. Выступы карзкнага берара „равабярэжжа не асабліва высокія, яны даволі плаўна зніжаюцца да поплаву, скла даюцца пераважна з пяску з невялікімі жвіровымі дамешкамі. На гэтан прычыне яны былі зручныя для засялення, размяшчэння на іх крамяневых майстэрань. Гэта пацвярджаецца і археалапчнымі даследаванн ■ На захад і паўднёвы захад ад пас. Краснасельскі, на яго ускра знаходзіцца вялізны адорвень крэйды, расколаты на шэсць няроуных выцягнутых у заходнім кірунку лінзаў. Лінзы падзелены марэннь адкладамі, зверху маюць пясчанажвіровае покрыва рознан таушчын аГнекалькіх дзесяткаў сантыметраў да метра і больш. Месцам. крэнда практычна выходзіць на дзённую паверхню.
На паверхні лінзаў і прасторы паміж імі сустракаецца мноства р напамерных расшчэпленых крэменяў, цэлых канкрэцын, якія, відавочна, працяглы час пачынаючы з фінальнага палеаліту выкарыстоуваліся тутэйшым насельніцтвам. Але ўжо ў познім неаліце разгарнулася глыбінная здабыча крамянёвай сыравіны шахтавым спосабам.
Крэмень у крэйдавай тоўшчы ўяўляе фігурныя канкрэцыі памерам v сярэднім 20—30 см. Аднак сустракаюцца экземпляры зусім дробныя, а таксама буйныя да паўметра ў папярочніку. Паверхня канкрэцыя мае светлую блакітнашэрую крэйдавую скарынку. Расколіньі ж выдзя ляюцца цёмнашэрым колерам з блакітнаватым адценнем. Пры гэтым крэмень няроўна афарбаваны, цэнтральныя часткі канкрэцыя, дзе маецца першапачатковае ядро ў выглядзе пераважна рэшткау панцырау малюскаў, святлейшыя.
У крэйдзе канкрэцыі размешчаны пластамі або ланцужкамі, перав на падпаралельнымі між сабой. Адлегласць паміж пластаміі ланцужкамі вагаецца ад дзесяткаў сантыметраў да некалькіх метрау. Крэяд _ выя глыбы залягаюць нахільна, таму і пласты або ланцужю канкрэцын нахілены. Часам пад ціскам ледавіка асобныя участкі крэнды змятыя, дэфармаваныя. Там канкрэцыі залягаюць беспарадкава, россыпам^ Часам пласты маюць вертыкальны кірунак. Канкрэцыі не утвар ц суцэльнага залягання. Як правіла, між крэменямі некалькі дзесяткау ^'пТслХ^х мясцовых жыхароў і краязнаўцаў, яшчэ ў “™аен«“ ™ шахты сустракаліся на паверхні ўсіх крэндавых адорвеняу — лінзау, якія раскопваліся для гаспадарчых патрэб. Зараз у бліжэншых ваколіцах пасёлка большасць крэйдавай сыравіны выбрана мясцовымі заводаш будаТнічых матэрыялаў. Пры гэтым работь. вяліся «^э з дарэвалюцыйнага часу і толькі ваенныя дзеянні ненадоуга спынялі тут ‘^'яшчГў6^^ калі распрацоўвалі верхні гарызонт л,нз“ !’ "^ap знаходзіць шахтавыя пустоты і апрацаваныя аленевыя роп. Жыхар в Краснае Сяло (тады яна яшчэ не была пераназвана у рабочы паселак Краснасельскі) пачынаючы краязнавец М. У. ВераІ^м™ ^ сабраў частку матэрыялу і, наколькі дазваляла уменне, зафіксавау выяўленае'ў запісах і чарцяжах.
На сценцы кар’ера М. У. Вераціла выявіў шэраг шахтау, з якіх чатыры аконтурыў, а дзве расчысціў ад запаўняючага друзу. Асноуную частку канструкцыі шахтаў складалі вертыкальныя калодзежы дыямет“уверсе каля аршына' і глыбінёй 46 м, часам . больш. Ун.зе
15
SSS^ па,ш“Рэнні камеры. У многіх у бакі вялі «хады»
Д ~ ’5 м. Нярэдка суседнія «пячоры» — шахты злуча
КНІГІ ОНЛАЙН
