Старажытныя шахцёры на Росі
Міхась Чарняўскі, Віктар Кудрашоў, Вольга Ліпніцкая
Выдавец: Навука і тэхніка
Памер: 144с.
Мінск 1996
ніжняга яруса. Акрамя таго, адпрацаваным друзам запаўняліся
СТаРЫЯ выпрад°Ўкі каб не загрувашчваць прылеглую тэрытошахтавьіх калодзежаў і падбояў захавалі сляды працы гарняцкімі шструментамі. Археалапчная ж расчыстка шахтаў засведчыла, што крэядавыя сценкі, даступныя ўздзеянню дажджу і сонца Значьп.ьЦ«ыХУТКа ДЭСкавца’. замывацца, сляды працы на іх знікаюць.’ Значыць, выпрацоукі не былі працяглы час адкрытымі.
Сляды працы гарняцкімі інструментамі добра захаваліся ў падбоях на скляпеннях. Гэта падоўжаныя баразёнкі ад удараў шахцёрскага тРаТХЭ КайЛаКІРКІ ..вУзкіх ^сцах гарызантальн^ вы^а^ там, дзе залягалі крамяневыя канкрэцыі, ёсць колючыя сляды рагавых ™оакХВп°^РаКаН^ КаЛ' ШЭХТа распраЦ°Ўвалася працяглы час, Д калодзежа мае сляды затаптанасці. Вузкія мясціны загладжаны вопраткан гарнякоў. На сценках часам адзначаюцца чорныя пТягі калі лучво ачышчалі ад вугалю, месцамі сустракаецца закуранасцЬ таЛТЛ^ шах„таЎ на сценцы кар’ераў як каля Краснасельскага, naaniJ ? РПауЦЭУ ДЭЛ0 магчьімасЧЬ назіраць іх у вертыкальным разрэзе і правесці расчыстку некаторых знізу ўверх, што дазволіла
па
22
больш дэталёва прасачыць характар запаўнення. Запаўненне складалася з крэйдавага адпрацаванага друзу, у якім даволі шмат расшчэпленых крэменяў, сколатых з канкрэцый непатрэбных выступаў, адшчэпаў. Пры гэтым большасць крамянёвага расшчэпленага матэрыялу трапляла ў шахту пры яе засыпцы. Аднак часам і на дне выпрацовак маюцца цэлыя скапленні адходаў сыравіны. Бачна, што, для таго ка не падымаць лішняе на паверхню, першапачатковая апрацоука канкрэцый у некаторых выпадках вялася горназдабытчыкам на месцы. Калі ў прывусцевай частцы ў запаўненні маюцца пясчаныя дамешкі, то ніжэй такіх дамешак не заўважана. Гэта найбольш характэрна для краснасельскіх шахтаў. У Карпаўцах у запаўненні некаторых шахтау пяску больш. Натуральна, што даўжэйшыя пустоты засталіся незасыпанымі пародай. Гэта значна аблягчала археалагічныя раскопкі.
Разбіраючы запаўненні шахтаў на сценцы кар ера, можна выявіць пустоты трубчатай формы з трухой на сценках, што засталіся ад згнілага дрэва. Выяўлены адбітак шчапанай дошкі. Гэта магла быць драўляная рыдлёўка, якой выграбалася адпрацаваная крэйда з падбою. Таўсцейшыя кавалкі круглага дрэва дасягалі дыяметра 15 20 см. Хутчэй за ўсё гэта былі ствалы дрэў з абсечанымі сукамі — прыстасаванне, каб лазіць у выпрацоўкі. Н. М. Гурына заўважала ў сценках некаторых шахтавых калодзежаў спецыяльныя невялікія паглыбленні, куды, магчыма, устаўляліся драўляныя перакладзіны, ад чаго ўтваралася своеасаблівая лесвіца о о
Работа ў даволі глыбокіх шахтах вымагала калектыўнай працы. Само капанне ў непадатлівай і вязкай крэйдавай пародзе калодзежа было не пад сілу аднаму чалавеку. На глыбіні ж больш за рост чалавека неабходна было друз і здабыты крэмень выцягваць наверх вяроўкамі ў плеценых кашах або скураных мяхах. Такім чынам, на распрацоўцьі шахты павінна было знаходзіцца не менш двух работнікаў. Адзін капаў у даволі цесным калодзежы (больш асоб ні там, ні ў падбоях змясціцца не магло), другі выцягваў з выпрацоўкі ўсё здабытае.
Як адзначалася, самая першапачатковая апрацоўка сыравіны нярэдка адбывалася непасрэдна ў шахце. Аднак асноўная работа вялася ў майстэрнях, размешчаных пераважна побач у паўзасыпаных выпрацоўках, каля камянёў.
Крэйдавых адорвеняў, багатых крамянёвымі радовішчамі, шмат у заходняй Беларусі. Але старажытныя горназдабыўныя шахты знойдзены пакуль толькі ў Сярэднім Пароссі каля Краснасельскага і Карпаўцаў. He выключана, што яны маглісустракацца і ў іншых мясцінах, напрыклад на крайнім захадзе Гродзеншчыны, аднак звесткі пра гэта адсутнічаюць. , „
У той жа час краснасельскія шахты не выключная з ява ў typone. Ужо ў палеаліце ўмелі здабываць крэмень у невялікіх ямападобных выпрацоўках '2. У новым каменным веку месцамі ў Еўропе перайшлі да яго здабычы шахтавым спосабам. Найбольш даследаванымі з яўляюцца шахты Бельгіі, Англіі, Францыі, Даніі. Тэрытарыяльна бліжэйшымі да нашага Паросся з’яўляюцца шахты ў раёне Кшэменак у. Польшчы (павет Апатуў). Тут здабыча крэменю вялася ў пластах цвёрдага вапняку. Гэта вызначыла і форму выпрацовак. Яны маюць значна
" Гурнна Н. Н. Древнне кремнедобываюшне шахты на террнторнн СССР. С. 87 89 12 Pradzieie ziem Polskich. S. 107, 108.
23
даужэншыя падбоі і штрэкі, чым каля пас. Краснасельскі І3. На захадзе і поудні Украіны таксама ёсць месцы здабычы крэменю. Аднак яны менш выразныя і маюць зусім іншую будову. Гэта пячорападобныя штольні на схілах узгоркаў або на рачных берагах 14.
Шматлікія радыевугляродныя датыроўкі знойдзенага матэрыялу а таксама характар знаходак як у саміх краснасельскіх шахтах, так і у блізкім наваколлі дазваляюць вызначыць час існавання гэтага вытворчага комплексу, часткова рашыць пытанне аб прыналежнасці абектау да пэўных этнакультурных груп тутэйшага старажытнага насельніцтва.
3 усяго амаль дзесятка дакладных датыровак знойдзенага ў шахтавым запаўненні драўніннага вугалю пераважная большасць трапляе ў прамежак 1640 1240 гг. да н. э. Аднак некаторыя адносяцца і да значна ранейшага часу. Такім чынам, згодна з радыевугляроднымі аналізамі, росквіт крэмнездабыўнай вытворчасці на шахтах на лінзе 2 прыпадае амаль на паўтысячагоддзе і займае ў шырокім разуменні сярэднябронзавы час. Па тых жа датыроўках можна меркаваць, што крэмень тут пачалі здабываць, хоць і не так інтэнсіўна, яшчэ ў 3м тысячагоддзі да н.~ э. Відавочна, што на раней распрацаваных кар’ерамі участках крэйдавых лінзаў можна выявіць шахты іншага храналагічнага дыяпазону^— канца 2га — пачатку 1га тысячагоддзя да н. э.
У адной з шахтаў знойдзена пахаванне шахцёра з раннімі матэрыяламі культуры шнуравой керамікі, якія датуюцца не пазней як канцом га тысячагоддзя да н. э. Прыкладна гэтым або некалькі ранейшым часам датуецца могільнік культуры шарападобных амфар на краі крэйдавая лінзы непадалёку ад шахтаў. У адной з выпрацовак знойдзены абломак залошчанай пасудзіны |5, што, магчыма, таксама адносіцца да гэтая культуры. Шарападобнікам, верагодна, належалі і знаходкі вузкіх долатападобных (прышліфаваных, чатырохкутнага сячэння) прыладаў з каменю. Матэрыялы гэтай культуры зрэдку сустракаюцца на стаянках Наросся. Такім чынам, можна лічыць, што пачатак існавання Краснасельскага горназдабываючага комплексу хутчэй за ўсё адносіцца да другоя паловы^ 3га тысячагоддзя да н. э. і звязваецца з носьбітамі познанеалітычнай культуры шарападобных амфар. Яны ж, мяркуючы па шахтах з Кшэмёнак Апатуўскіх, ужо даўно валодалі сакрэтамі крэмнездабыунан справы шляхам глыбокіх выпрацовак. Несумненна, што шахтамі карысталіся, здабывалі ў іх сыравіну і прыйшоўшыя на змену шарападобнікам носьбіты адной з культур шнуравой керамікі. Тут магло здабываць крэмень і атрымліваць яго шляхам абмену насельніцтва абарыгеннай неалітычнай нёманскай культуры, асабліва на яе апошнім, дабраборскім этапе.
У сярэднябронзавы час шахты працягвалі распрацоўваць як нашчадкі насельніцтва нёманскай культуры, так і культуры шнуравой керамікі а таксама носьбіты тшцінецкай культуры, якія на Пароссе трапілі з поудня. Знаходкі характэрных тшцінецкіх матэрыялаў — абломкаў гаршкоу з патоўшчаным і скошаным усярэдзіну брыжом венчыка зрэдку сустракаюцца на тутэйшых паселішчах.
'з Prahistoria ziem Polskich. Т. 11. Neolit. Wr.; Wwa; Kr.; Gd„ 1979. S 228 229
Бнбнков C. H. Древнне кремневые выработкн на rope Белой на Дне’стре//Матесес=«н п°свяшеннов нтогам археологнческнх н этнографнческнх нсследованнй 1964 г. в СССР Тезнсы докладов. Баку, 1965. С. 56, 57; С в е ш н н к о в Н К Крем 15 “евые к°пн У с. Городок Ровенской областн // КСНА. 1969. № 117.
I у р н н a Н. Н. Древнне кремнедобываюіцне шахты на террнторнн СССР. С. 82.
24
Выразныя познабронзавыя знаходкі з раёнаў шахтаў адсутнічаюць, але лагічна меркаваць, што ў гэты час не зменшылася патрэба у высакаякаснай крамянёвай сыравіне з крэйдавых радовішчау. 1 толькі ў раннім жалезным веку, калі ў лядным (падсекавым) земляробстве пачалі ўжывацца больш эфектыўныя жалезныя сякеры, павінны былі заняпасці краснасельскія шахты і звязаныя з імі крэмнеапрацоучыя майстэрні.
ШАХЦЁРСКІЯ ПРЫЛАДЫ ПРАЦЫ
Шахцёры знад Росі, каб здабыць неабходную тагачаснаму чалавеку крамянёвую сыравіну, павінны былі толькі на лінзе 2 каля Краснасельскага выкапаць шмат тысяч кубічных метрау крэндаван па; роды Для такой працы неабходны быў цэлы набор інструментау і прыстасаванняў, найперш капальныя прылады, якімі можна было зняць з крэйды покрыва, працаваць як у адносна прасторных калодзежах і камерах, так і ў вузкіх падбоях і штрэках. Таксама патрабаваліся прылады для выграбання пароды і насыпання яе ў емістасці, якімі падымалі перагледжаную пароду і здабыты крэмень на паверхню.
За невялікім выключэннем, капальныя інструменты старажытныя шахцёры рабілі з рагоў высакароднага аленя, вельмі рэдка — лася, якія мяркуючы па пяньках, збіраліся вясной пасля іх натуральнан біялагічнай змены. Толькі ў некаторых вьшадках выкарыстоуваліся рогі, выламаныя з чарапоў упаляваных жывёлін.
Тэхналогія вырабу гарняцкіх інструментаў была добра распрацаваная і верагодна, гэты занятак для нашага продка не ўяўляў асабліван цяжкасці. Рог расчляняўся ўпоперак ствала пад кожным размешчаным вышэй адросткам. Расчляненне рабілася надсяканнем сякеран па перыметру да цэнтральнай порыстай часткі, пасля чаго рог лёгка ламаўся. Такім чынам атрымлівалі дзве або тры кіркікайлы і некалькі тычковых капачоў з адросткаў і рагулістай вяршыні — кроны.
Ад тоўстых частак рагоў адшчаплялі і ўчасткі моцнан знешнян паверхні, з якіх потым майстравалі рабочыя часткі састаўных прыладау. Для гэтага ўздоўж паверхні рога разцом выразаліся глыбокія баразёнкі, якія дасягалі порыстай часткі. Затым на канцах такога выразанага ўчастка сякерай рабіліся такой жа глыбіні папярочньія засечкі. Пасля гэтага ўжо адносна лёгка адшчапіць участак шчыльнан паверхні (мал. 12:1,2). Вядомы выпадкі, калі кіркі рабіліся з фрагментау аленевага або нават ласінага рога з дапамогай прасвідраваных адтулін, у якія ўстаўляліся рукаяткідзяржанні (мал. 16.1 3).
Як вядома, рог зза сваёй цвёрдасці амаль не паддаецца звыклай апрацоўцы крамянёвымі прыладамі, але пры награванні ен робіцца мяккім, што, несумненна, было прыкмечана яшчэ ў глыбокан старажытнасці і таму рог перад апрацоўкай награвалі каля агню, бо на месцах расчлянення маюцца абпаленыя ўчасткі паверхні. Часам рог на такіх нагрэтых і нават абпаленых участках проста ламауся. Самыя тыповыя кіркі рабіліся з кавалка рога, у якога частка ствала служьіла рукаяткан, а адростак — рабочым вастрыём (мал. 13; 14). Нанбольш цяжкія, значыць, і эфектыўныя інструменты атрымліваліся з ніжніх частак пагоў з захаванымі разеткамі, якія адчляняліся пад трэцім адросткам, і v прылады часта ў якасці рабочага вастрыя былі абодва першы і другі надвочныя адросткі (мал. 13:5). Але зза іх блізкага размяшчэння другі адростак часам адсякаўся.
КНІГІ ОНЛАЙН
