Старажытныя шахцёры на Росі
Міхась Чарняўскі, Віктар Кудрашоў, Вольга Ліпніцкая
Выдавец: Навука і тэхніка
Памер: 144с.
Мінск 1996
Спінка. Па спосабу афармлення і ступені ахопу паверхні спінкі негатывамі папярэдніх сколаў вылучаюцца натуральныя (цалкам пакрытыя скарынкай), акатаныя, напаўгранёныя, гранёныя. У залежнасці ад характару рэльефу спінкі можна адзначыць падоўжнарабрыстыя, папярочнарабрыстыя, біфуркальнарабрыстыя, ракавістыя.
Падоўжныя сячэнні. Па ступені выгнутасці адрозніваюцца скольі з выгнутым і прамым профілем. Форма профілю бывае плоскапукатай, дваякавыгнутай, падтрыкутнай. Максімальны выгіб ці вытанчэнне профілю можа прыпадаць на праксімальную (сумежную з пяткай), медыяльную і дыстальную (сумежную з вастрыём) частку.
Папярочныя сячэнні. Яны апісваюцца толькі дзвюма прыкметамі формы, сярод якіх адзначаюцца выгнутапукатыя і дваякавыгнутыя.
Пэўныя спалучэнні прыкмет пяткі, спінкі, падоўжнага і папярочнага
30 С е м е н о в С. А. Развнтне техннкн в каменном веке. Л„ 1968 С. 38—39.
31 С е м е н о в С. А. Пронзводство н функцнн каменных оруднн // Матерналы н нсследовання по археологнн СССР. М., 1970. Вып. 166. С. 10.
43
я™пяпк,ЛаЮЦЬ ™ПЬ1 сколаЎ падпраўкі, якія дазваляюць вызначыць аперацыі і этапы першаснан апрацоўкі сыравіны.
У аснову класіфікацыі нуклеусаў закладзены істотныя перш за ўсё з тэхналапчнага боку прыкметы: тып пляцоўкі, профілі, папярочнае сячэнне. Асноўнымі элементамі нуклеуса лічацца ўдарная пляцоўка плоскасць сколвання (фронт), аснова, тыльны бок (контрфронт), бакавыя грані рэбры, кіль (апошнія два ўласцівыя нуклеусам тарцовага сколВ 3 н н я) .
Увогуле прыкметавая прастора складаецца з 55 адзінак, якія апісваюць усю сукупнасць нуклеусаў розных тыпаў. Ніжэй прыведзены поуны спіс прыкмет, чаргаванне якіх адлюстроўвае паслядоўнасць апісання нуклеусаў.
Форма цела^ прызма — піраміда — клін — паліэдр (шматграннік).
1 ып нарыхтоўкі: канкрэцыя крэменю — асколак натуральны — скол маразабойны — адшчэп.
іып пляцоўкі: гладкая (натуральная) —гладкая (наўмысны скол) — двухгранная — шматгранная — фасетаваная.
Арыентацыя пляцоўкі: папярочная — латэральная (адносна доўгай восі нарыхтоўкі).
Контур пляцоўкі. авал — усечаны авал — трыкутнік — чатырохкутнік.
Арыентацыя плоскасці сколвання: франтальная сплошчаная — франтальная пукатая — латэральная (тарцовая) — субкругавая — біфрантальная паралельная.
Модус сколвання: пласціны — адшчэпы — пласціны і адшчэпы
Контур падоўжанага сячэння: усечаны авал — трыкутнік — чатырохкутнік шматкутнік — сегмент (лодкападобны).
Лакалізацыя дадатковай апрацоўкі: фронт (плоскасць сколвання) — оакавая грань — тыл — аснова — грэбень — кіль.
! ып дадатковай апрацоўкі: злом — рэтуш — скол.
Арыентацыя сколаў дадатковай апрацоўкі: падоўжная — папярочная падоўжнапапярочная — дывергентная.
У класіфікацыі выкарыстаны метрычныя прыкметы, якія апісваюць рабочы вугал (у адносінах да плоскасці сколвання, у градусах) — даўжыню (см) —шырыню і таўшчыню (см).
, Апісанне нуклеусаў зафіксавана ў матрыцы, радкамі якой (55 радкоў) з яуляюцца прыкметы, а слупкамі — нумары прадметаў. Такім чынам, насці1—0НаСЦ' ^ Прадмета той ці іншай прыкметы ставіцца 1, пры адсут
У працэсе утылізацыі гатовага нуклеуса ўзнікала неабходнасць у пераафармленні яго рабочьгх элементаў. Гэтыя аперацыі зафіксаваны ў спецыяльных сколах падпраўкі пляцовак, краёў, рэбраў, плоскасцей сколвання.
Сукупнасць крамянёвых вырабаў, сабраных пры раскопках, сведчыць пра тое, што пераважная колькасць сколаў атрымана пры афармленні нуклеусау. Іншымі словамі, яны адлюстроўваюць этап першаснай падрыхтоукі нуклеусаў, паколькі ніякіх іншых прыладаў, пры вытворчасці якіх яны маглі атрымацца, тут няма.
Сколы першасныя атрыманы пры адсячэнні выступаючай часткі канкрэцый, пры выдаленні «шапкі», што зафіксавана на 'рэстаўрыраваных метадам аплікацыі нуклеусах. Асноўнай рысай гэтых сколаў з’яўляецца наяўнасць натуральнай спінкі з бугрыстай паверхняй. Профіль плоскапукаты, выгнуты. Найбольшае патаўшчэнне выпадае на праксімальную медыяльную ці дыстальную часткі. Пятка заўсёды натуральная, абрысы’ ў плане самыя разнастайныя (мал. 22:1).
44
Сколы фармавання пляцоўкі (паўпершасныя) утвораны ў працэсе падрыхтоўкі ўдарнай пляцоўкі пасля зняцця першага скола (мал^22.2). Іх характэрная рыса — наяўнасць натуральнай пяткі. Спінка напаўграненая або аграненая, паверхня яе падоўжнарабрыстая ці ракавістая. Пятка шырокая ці сярэдняя. Абрысы ў плане нерэгулярныя, паколькі адзін з бакоў заўсёды натуральны (са скарынкай). Профіль выгнуты, найбольшая таўшчыня яго супадае з праксімальнай часткан ці пяткан. Форма папярочнага сячэння пукатавыгнутая, контур краю з боку спінкі фестончаты.
Сколы выдалення жаўлачнай скрынкі зняты ў працэсе ачысткі паверхні сколвання ад скарынкі з ужо раней падрыхтаванай ударнай пляцоўкі. Спінка натуральная або аграненая (на 1/2 паверхні). Рэльеф паверхні ў апошнім выпадку падоўжнарабрысты. Калі на спінцы захоўваецца негатыў папярэдняга скола, то яго вось супадае з воссю самога скола. Пятка гладкая, у асноўным сярэдніх памераў. Профіль выгнуты, найбольшае патаўшчэнне яго прыпадае на дыстальную частку (мал. 22.3, 4, 13).
Сколы выдалення рэбраў атрыманы з мэтай выраўноўвання паверхні сколвання пасля таго, як сфармавана ўдарная пляцоўка, выдалена жаўлачная скарынка, утвораны аптымальны рабочы вугал. Спінка аграненая, падоўжнарабрыстая, як правіла, двухгранная. Пятка гладкая, вузкая. Форма ў плане блізкая да рэгулярнай. Бакавыя краі ў шматлікіх выпадках ўзаемна паралельныя (мал. 22:5, 9). Профіль выгнуты ці прамы. Найбольшы выгіб прыпадае на медыяльную частку. Форма папярочнага сячэння (від зверху) падтрыкутная. Сколы з «падрыхтаванан спінкан» у папярочным сячэнні маюць форму трыкутніка.
Сколы вуглаватыя атрыманы пры перападрыхтоўцы пляцовак і плоскасцей сколвання ў месцах іх узаемаперакрыжавання (мал 22:8, 13). Спінка аграненая з біфуркацыяй (разгалінаваннем) рэбрау. Нятка гладкая, двухгранная, сярэдняя, вузкая. Форма ў плане падтрьікутная, вось сколвання вуглаватых сколаў не супадае з воссю сіметрыі. ІІрофіль выгнуты найбольшая шырыня (таўшчыня) скола прыпадае на медыяльную і дыстальную часткі. Папярочнае сячэнне ў большасш выпадкау падтрыкутнае.
Сколы падпраўкі пляцоўкі папярочныя утвораны ў выніку пераафармлення пляцовак нуклеусаў. Адрозніваюцца дзве іх разнастайнасці: сколы падпраўкі краю ўдарнай пляцоўкі і сколы падпраўкі плоскасці ударнан пляцоўкі Першыя маюць аграненую падоўжнапапярочнарабрыстую спінку, адна з граняў якой з’яўляецца фрагментам ударнай пляцоукі, а другая — фрагментам плоскасці сколвання (мал. 22:11). Профіль сколаў выгнуты, папярочнае сячэнне мае падтрыкутную форму, пятка вузкая, кропкавая. Сколы іншага тыпу (мал. 22:7, 10) у плане авальныя, спінка іх гладкая, ракавістая ці шматгранная. Профіль трыкутны, форма папярочнага сячэння чатырохкутная. Бакавыя грані з яўляюцца фрагментамі плоскасці сколвання нуклеуса.
Сколынарыхтоўкі. Адшчэпы. Да іх аднесены сколынарьіхтоукі, якія па сваіх асноўных прыкметах адпавядаюць крытэрыю «добрай» нарыхтоўкі. Спінка іх аграненая, трох ці чатырохгранная, падоўжнарабрыстая ці біфуркальнарабрыстая. Пятка пераважна гладкая, кропкавая, вузкая. Форма ў плане блізкая да лістападобнай. Шмат адшчэпаў нагадваюць форму лісцяў вярбы. Профіль прамы, радзей слаба звілісты.
Пласціны. Спінка іх правільна аграненая, падоўжнарабрыстая. Форма ў плане, як правіла, лісцепадобная, бакі ўзаемна паралельныя. Пятка гладкая, кропкавая, вузкая. Профіль прамы, сіметрычны, зрэдку выгнуты.
45
Большая частка пласцін фрагментавана, а іх дыстальныя канцы абламаны
АОломкі. Калекцыі ўтрымліваюць вялікую колькасць буйных абломкаў і асколкау крэменю, набліжаных па памерах да валуноў. Іх паверхня моцна акатана і люстрыравана. Напэўна, у выніку працяглага знаходжання на старажытнан дзеннай паверхні яны былі выветраны і разбураны. іым не менш насельнікі стаянкі актыўна выкарыстоўвалі натуральныя аоломкі v якасці нарыхтовак для нуклеусаў.
ТЭХНАЛОГІЯ ДРУГАСНАЙ АПРАЦОЎКІ КРЭМЕНЮ
Своеасаблівасць каменнага інвентару краснасельскіх комплексау —гэта нешматлікасць завершаных прыладаў працы. Паўфабрыкаты і адходы іх вытворчасці — найбольш масавы від археалагічных крыніц ^ЛТКУ даследаванняў у 1961 1972 гг. Н. М. Гурына атрымала больш ^а тыс крэменяу. Яны выяўлены ў межах лінзаў 2 «Краснае Сяло» 13 «Калядзічы». У 1978—1979 гг. даследаваўся новы ўчастак з шахтамі у межах лінзы 4 «Калядзічы». Гэтыя пошукі дазволілі павялічыць наяўную крыніцазнаучую базу. Напрыклад, калі ў калекцыі 1961 — 1972 гг. налічвалася 173 прылады з крэменю, то ў калекцыі аднаго толькі 1979 г.__ 107 экземпляраў. У 1983 г. В. Л. Ліпніцкай і A. М. Гутоўскім у час раскопак шахтау у межах лінзы 4 атрымана яшчэ некалькі тысяч вырабаў але сярод іх усяго некалькі прыладаў (нарыхтоўкі сякер)
Нягледзячы на мноства артэфактаў, іх відавы склад бедны. Н М Гу рына вылучае прылады і выразныя нарыхтоўкі: канкрэцыі, моцна аббітыя са слядамі другаснай апрацоўкі і без іх; сколы са слядамі другаснай апрацоукі і без іх; адшчэпы са слядамі другаснай апрацоўкі і без іхканкрэцыі цэльныя і са збітымі пляцоўкамі Д Сярод прыладаў працы вылу’ чаюцца прылады для рыхлення крэйды, адбойнікі і рэтушоры уласнУа сякеры канечны прадукт апрацоўкі крэменю. У цэлым доля’гатовых прыладау і іх пауфабрыкатаў надзвычай нізкая і не перавышае 1 Нешматлікасць гатовых вырабаў суправаджаецца вялікай колькасцю рознага роду адходаў і паўфабрыкатаў, што дазваляе ў дэталях прасачыць тэхналопю вытворчасці. На паселішчах доўгачасовага тыпу маюцца у асноуным утылізаваныя перааформленыя рэчы. Даследчыкі абмяжоўваюцца, як правіла, класіфікацыяй гатовых формаў, даследаваннем слядоу зношанасці. Матэрыялы з шахтаў і звязаных з імі майстэрань дазваляюць нанлепшым чынам асвятліць вытворчасць каменных прыладаў падысці да рашэння такіх важных праблем, як суадносіны формы і тэхналогп, сыравіны і тэхналогіі. Крамянёвыя артэфакты дапамагаюць вырашыць шырокія праблемы: этнакультурная прыналежнасць, шляхі абмену і перамяшчэнне старажытных шахцёраў.
У літаратуры існуе нямала класіфікацый сякер, якія грунтуюцца на аналізе завершаных формаў. У агульным выглядзе з улікам прынцыпаў групоукі матэрыялу іх можна падзяліць на тыпалагічныя, тэхналагічныя і змешаныя.
КНІГІ ОНЛАЙН
