Старажытныя шахцёры на Росі
Міхась Чарняўскі, Віктар Кудрашоў, Вольга Ліпніцкая
Выдавец: Навука і тэхніка
Памер: 144с.
Мінск 1996
2У.У). Ьакі апошніх апрацаваны падоўжнымі тарцовымі сколамі.
Вырабы злускаватай падчэскай канцоў (мал. 31:1—4) выраблены на адшчэпах, супрацьлеглыя канцы якіх апрацаваны лускаватай рэтушшу (аднабаковай ці двухбаковай).
Пласціны з краявой рэтушшу разнастайныя. Гэтыя вырабы апрацаваны стромкан ці плоскай рэтушшу на асобных участках краёў у выглядзе выемак або зубчатых выступаў.
Кераміка другі па масавасці від археалагічных крыніц, прадстаўленых на паселішчы (821 адзінка). Па плошчы стаянкі яна распаўсюджана нераўнамерна. Амаль уся кераміка (98%) знойдзена ў раскопе 2 у пласце глебы, запаўненнях ям і агнішчаў. Кераміка моцна фрагмента’ ваная, амаль не мае арнаменту, не ўтварае буйных скапленняў, разнастанная па тэхналогіі вырабу. Вылучаюцца тры разнавіднасці керамічных матэрыялаў.
1. Фрагменты посуду, якія выраблены на ганчарным крузе, шэрыя, ураваташэрыя, аднародныя на зломе, без грубых дамешкаў у цесце са сля^мі арнаменту ў выглядзе хвалістых або паралельна пракрэсленых лінш. Іып пасудзіны па наяўных фрагментах вызначыць немагчыма. Верагодна, гэта была пласкадонная слаба прафіляваная пасудзіна з арнаментам на плечыках XI—ХШ стст. (мал. 27: 6—9).
2. Фрагменты посуду ручной лепкі, таўстасценныя, шэраватабурыя з дамешкамі буйной жарствы ў цесце, са слядамі загладжвання паверхні у выглядзе бязладных штрыхоў. Пасудзіны пласкадонныя, пры іх вырабе пад днішча падсыпаўся пясок (мал. 27:10). Гэта кераміка датуецца эпохай ранняга жалезнага веку, адносіцца да культуры штрыхаванай керамікі VII ст. да н. э,—V ст. н. э.
3. Фрагменты посуду ручной лепкі чырванаватабурага колеру, танкасценньія, з расліннымі дамешкамі ў цесце, з арнаментам у выглядзе авальных і капытападобных паглыбленняў пад венцам і на самым венцы. Насудзіны былі, напэўна, амаль прамасценнымі, прынамсі, у верхняй частцы (мал. 27:3—5). Гэтая кераміка належыць, відаць, да эпохі неаліту — 4—3га тысячагоддзяў да н. э.
Металічныя вырабы ў культурным пласце стаянкі прадстаўлены дрэнна захаванымі кавалачкамі медзі і жалеза, выяўленымі ў запаўненні ямы на квадратах с42—з12,13.
, і^°^ЦЬ ^ выглядзе дробных кавалкаў знойдзена ў ямах на квадратах £’. ’42 з5,6; с42 з12,ІЗ; с34—37—з8—Ю у цёмнашэрым пяску. Відавы склад не вызначаны.
Камень у выглядзе валуноў граніту дыяметрам да 0,2 м знойдзены ў агнішчы і ямах. Валуны граніту, напэўна, былі перапалены, сценкі некаторых з іх закураны, сама парода рассыпаецца пры датыканні. У вогнішчавых паглыбленнях валуны граніту ўтвараюць скапленні. На квадратах с37 з15,16 яны ляжалі паўавалам на вогнішчавай лінзе. Наўмысны выгляд гэтай кладкі бясспрэчны.
Бясформенныя кавалкі гліны, якія яўна знаходзіліся ў агні, выяўлены
54
на квадратах с37—з15,16. Яны маюць буры колер, аднародныя на зломе, лёгка разбураюцца пры націсканні.
Элементы культурнага пласта ўтвараюць у розных спалучэннях асооныя комплексы ці аб’екты культурнага пласта, сярод якіх вылучаюцца рабочыя месцы майстра, агнішчы, ямы.
У межах культурнага пласта ў раскопе 2 расчышчана сем вогнішчавых паглыбленняў.
Агнішча 1, акруглае ў плане, дыяметрам 0,5 м, глыбінен 0,2 м запоу нена шэрым пяском (мал. 26). У ім выяўлены адшчэпы з рэтушшу ( ), нуклеусы (4), пласціны (3), адшчэпы (15), асколкі крэменю (14), кавалкі посуду (9) гранітныя валуны (2). Агнішча 3 няправільнай авальнав формы памерамі 1,1X0,8 м, глыбінёй 0,3 м запоўнена шэрым пяском зверху і цёмнашэрым з вуглямі пяском унізе. У запаўненні выяулены нуклеусы (1), пласціны (1), адшчэпы (30), асколкі (120), кераміка ( фрагментаў), гліна абпаленая (8), гранітныя валуны (71), якія утваралі авальнае скапленне.
Агнішча 4 падтрыкутнай формы памерамі 0,55X0,5 м мела плоскае дно і было запоўнена шэрым пяском. У ім знойдзены адшчэпы з рэтушшу (1), нуклеусы (2), адшчэпы (14), асколкі (1), кераміка (8 фрагментаў), валуны граніту (49). non a
Агнішча 5, акруглае ў плане, дыяметрам 1 м, глыбінев 0,22 м было запоўнена шэрым пяском, у якім знойдзены (мал. 26) адшчэпы з рэ тушшу (1), нуклеусы (3), адшчэпы (19), асколкі (10), кераміка (6 фрагментаў), скол падпраўкі нуклеуса (1).
Агнішча 6, авальнае ў плане, дыяметрам 1 м, глыбінев 0,2 м было запоўнена шэрым пяском. У ім знойдзены пласціны з рэтушшу (1), нуклеусы (3), пласціны (2), адшчэпы (88), асколкі (125), кераміка (32 фрагменты), гліна абпаленая (3).
Агнішча 7 таксама мела круглую ў плане форму дыяметрам 0,7 м, глыбінёй 0,25 м (мал. 26), было запоўнена шэрым пяском, у якім сустракаліся адшчэпы з рэтушшу (2), пласціна (1), адшчэпы (11), сколы падпраўкі нуклеуса (1), кераміка (2 фрагменты). ... п
Яма 1 мела круглую ў плане форму дыяметрам 1 м, глыбінен 0,У м (мал. 26). Яе запаўненне неаднароднае па афарбоўцы, зверху ўключала шэры пясок з культурнымі рэшткамі, унізе — цёмнашэры з вуглямі. У яме знойдзены нуклеусы (4), адбойнік (1), скол падпраукі нуклеуса (1), адшчэпы (18), асколкі крэменю (37), кераміка (56 фрагментау), косць (1 фрагмент зуба жывёлы), валуны граніту (40), гліна абпаленая (19). Варта адзначыць, што каля 32 фрагментаў, напэуна, належаць да адной пасудзіны.
Яма 2 даследавана толькі часткова, мела запаўненне, якое зверху складаў светлажоўты пясок, потым шэры і ўнізе цёмнашэры. 1 эта можна растлумачыць тым, што яма, напэўна, была выкапана пазнен за іншыя з узроўню гарызонту «В» сучаснай глебы. У ен знондзены нуклеусы (4) пласціны (4), адшчэпы (38), асколкі (53), кераміка (26 фрагментаў), жалеза (1), медзь (1). Сярод кавалкаў посуду — некалькі буйных ад пласкадоннай пасудзіны з рэшткамі зярняткаў унутры. _
Яма 3 таксама даследавана часткова, зверху была запоўнена цемнашэрым пяском, потым шэрым і ўнізе зноў цёмнашэрым. У ей знондзены адшчэпы з рэтушшу (2), адшчэпы (36), асколкі (11), кераміка (11 фраг ментаў). • „ .
Яма 4 адрозніваецца ад іншых сваёй лодкападобнай формай і памерамі (3,8X1 м) Глыбіня яе 0,5 м, запаўненне трохслойнае: зверху шэры
55
пясок, ніжэй цёмнашэры да чорнага, унізе светлажоўты з уключэннямі шэрага. У яме знойдзены пласціны з рэтушшу (2), нуклеусы (5), пласціны (2), сколы падпраўкі нуклеусаў (3), адшчэпы крамянёвыя (31), асколкі крамянёвыя (52), кераміка (41 фрагмент), валуны граніту (36), косць (чалавека?). Валуны моцна абпалены, крохкія і залягалі ў пласце 2 запаўнення. Магчыма, гэта пахаванне эпохі бронзы. Блізкія па форме мапльныя ямы вядомыя ў помніках сярэднедняпроўскай культуры эпохі бронзы ў Падняпроўі.
Краснасельскі5. Помнік у 1985—1986 і 1988 гг. даследаваў В. Я. Кудрашоў сумесна з В. Л. Ліпніцкай. У 1989—1990 гг. раскопкі праводзіла В. Л. Ліпніцкая. Паселішча Краснасельскі5 (урочышча Хвойнае) размешчана на правым беразе р. Рось на захад ад распрацаванай крэйдавай лінзы «Рэнста» на выступе тэрасы на 3 м вышэй за межань ракі, праз 1,1 км на паўночны захад ад в. Мачуліна Ваўкавыскага раёна. У 1985— 1986, 1989 1990 гг. раскопкамі ахоплены паўночная і цэнтральная часткі паселішча, у 1988 г.— паўднёвая ўскраіна. Усяго ўскрыта 774 м2 (мал. 32).
Стратыграфія раскопаў розная, але пераважала наступная:
а) глеба дзярновападзолістая, ніжні кантакт невыразны, няроўны, пераход у ніжэйляжачы гарызонт плаўны, шмат кратавін. Утрыманне знаходак дзевяць крамянёвых адзінак на 1 м2 у сярэднім, магутнасць 0,2 м.
б) пясок светлашэры да шэрага дробназярністы неслаісты, у заходняй частцы раскопу выкліньваецца. Знаходкі — 19 адзінак, магутнасць 0,1 м.
в) пясок жаўтаватабуры дробназярністы неслаісты, у верхняй частцы ўтрымлівае культурныя рэшткі. У сярэднім сем адзінак на 1 м2 магутнасць 0,4 м.
Асноўная маса культурных знаходак першых гадоў раскопак знойдзена ў другім пласце, у глебе і трэцім пласце — па 25 і 20,6%.
Уласна культурны пласт афарбаваны ў больш цёмны шэры колер, быў адзначаны ва ўсходніх частках паўднёвых сценак раскопаў, з ім звязана асноўная маса крамянёвых вырабаў.
У 1988—1990 гг. большая частка артэфактаў знойдзена ў трэцім 1 чацвертым пластах (адпаведна 27 і 37%), менш знойдзена ў пятым — 23%, у першых двух пластах знаходкі сустракаюцца рэдка (2 і 10%). Гэта значыць культурны слой некалькі паглыбляецца, што тлумачыцца больш позняй (сучаснай) падсыпкай уздоўж чыгуначнага палатна (гл. профілі раскопаў). Памяншаецца ступень насычанасці культурнага пласта^омніка са 159 адзінак на 1 м2 у сярэднім у 1988 г. да 21 адзінкі на 1 м у 1990 г. (абсалютныя велічыні ад 0 да 140 крэменяў).
Крамянёвыя вырабы выраблены з мясцовай краснасельскай сыравіны. Крэмень цёмнашэрага, шэрага, светлашэрага колераў з крэйдавай скарынкай таўшчынёй да 1 мм у выглядзе канкрэцый розных формаў і памераў, на зломе бачны белыя і светлыя ўключэнні авальнай і круглай формы да 1. см у папярочніку, вялікая светлая пляма — ядро канкрэцыі.
Крамянёвы інвентар. Калекцыя крамянёвых артэфактаў на КС5 багатая, за пяць гадоу раскопак сабрана каля 38 тыс. крэменяў. Вырабаў з другаснай апрацоўкай выяўлена 545, што складае 1,43% ад усёй калекцыі. ' 7
СяР°л '^ааканечнікаў стрэлаў 29 (5,32%), скрабкоў 145 (26,6%) разцоу 82 (15%), разцовых сколаў 19 (3,5%), скрэблаў 10 (1 8%) рубячых прыладаў 39 (7,15%), трапецый 7 (1,3%), вастрыёў 3 (0%%)’ праколак 3 (0,5%), пласцінак з прытупленай спінкай 7 (1,3%), тры
56
кутнікаў 1, пілак 1, мікрапласцінак з рэтушшу 3 (0,5%), пласцінак са скошаным краем 4 (0,7%), адшчэпаў з рэтушаванымі выемкамі 24 (4,4% , адбойнікаў 13 (2,4%), рэтушораў 1, пласцінак з рэтушшу 20 (3,7%), адшчэпаў з рэтушшу 135 (24,8%), крамянёвых вырабаў бронзавага веку Ю (1,8%).
Сярод наканечнікаў стрэлаў маюцца сіметрычныя і асіметрычныя з чаранком, які вылучаецца стромкай рэтушшу са спінкі, трыкутныя наканечнікі са струменьчатай рэтушшу, буйны трыкутны наканечнік з плоскан рэтушшу і чаранковыя часткі наканечнікаў (мал. 35: 1 11).
Разцы прадстаўлены папярочнарэтушнымі, трансверсальнымі з рэтушшу бакавога краю, двухграннымі, утворанымі двума разыходнымі сколамі, адна, двухграннымі на зломе нарыхтоўкі, аднаграннымі на пятцы нарыхтоўкі, бакавымі, камбінаванымі на розных канцах нарыхтовак і разцовымі сколамі (мал. 35:40—45).
Скрабкі выраблены з масіўных адшчэпаў з акруглым і скошаным рабочым краем, вугал скрабковай рэтушы 45—60°, з вышынёй рабочага краю 0,7—1 см, з сярэдніх па памерах адшчэпаў з выпуклым і скошаным рабочымі краямі, з вышынёй рэтушы 0,5—1,0 см, вуглом 50 60°. Знойдзены пазногцепадобны на дробным адшчэпе, падвоеныя канцавыя, акруглыя і абломкі скрабкоў (м.ал. 35:27 30, 33—39).
КНІГІ ОНЛАЙН
