Старажытныя шахцёры на Росі
Міхась Чарняўскі, Віктар Кудрашоў, Вольга Ліпніцкая
Выдавец: Навука і тэхніка
Памер: 144с.
Мінск 1996
Плоскі фрагмент канкрэцыі памерам 17X10X5,5 см склеены з 17 буйных адшчэпаў з жаўтаватай скарынкай. 3 адростка збіты невялічкі выступ, потым яшчэ большы скол і знята шэсць адшчэпаў. Пасля выпадковага расколу ў іншым напрамку сколата яшчэ восем грубых адшчэпаў са скарынкай (мал. 43:3), замаляваны восем апошніх сколаў.
Два нуклеусы з падабранымі трыма ці чатырма сколамі ўтварылі фрагменты канкрэцый, прычым да аднаго з іх, акрамя двух першасных адшчэпаў, падабраны скол змены пляцоўкі і падоўжны скол ажыўлення папярэдняга ядрышча.
Яшчэ да двух нуклеусаў падабраны першасныя адшчэпы: тры да аднапляцовачнага і пяць да двухпляцовачнага.
Акрамя таго, метадам аплікацыі падабраны адзін да другога 28 адшчэпаў па два разам (11 пар), дзевяць па тры разам (дзевяць троек) і яшчэ чатыры адшчэпы разам.
Склеены тры сплошчаныя канкрэцыі памерам 16X6—7X2,5 см, на ўсіх збіта па адной вяршыні аднымдвума сколамі і распачата сколванне пласцін з тарца. Потым адбылося выпадковае расколванне канкрэцый на кавалкі (6; 8; 12 кавалкаў), але і на фрагментах майстар працягваў працу — сколата адна пласціна з аднаго кавалка і два масіўныя адшчэпы з другога. Склеены яшчэ восем кавалкау па два разам.
Колькасна сколы падрыхтоўкі ў скапленні размяркоўваюцца наступным чынам: сколы першасныя (48), сколы афармлення пляцоўкі (12), сколы выдалення жаўлачнай скарынкі (38), сколы афармлення плоскасці сколвання (167), сколы выдалення рэбраў (85), сколы вуглаватыя (43), сколы падпраўкі пляцовак першасныя (16), сколынарыхтоўкі (адшчэпы іфрагменты) (15), сколынарыхтоўкі (пласціны і фрагменты) (14),кавалкі, асколкі (94), фрагменты нуклеусаў (20),лусачкі (252), асколачкі (53), усяго 857 экземпляраў.
Аналіз сукупнасці крамянёвых вырабаў, сабраных у скапленні, паказвае значнае адрозненне ад матэрыялаў КС6, дзе пераважалі сколынарыхтоўкі (адшчэпаў — 41,8%, пласцін — 9,3%). У скапленні на КС7 пераважалі сколы афармлення плоскасці сколвання (якія ішлі ў глыб ядрышча) —27% і сколы выдалення рэбраў нуклеусаў — 14%. Працэнт жа сколаўнарыхтовак надзвычай нізкі — адшчэпаў 1,3%, пласцін — 1,5%.
Такім чынам, параўнальны аналіз і рэмантаж даюць падставу лічыць, што разглядаемае скапленне было рабочым месцам майстра па першаснай
67
апрацоўцы крэменю. Прычым наяўнасць вялікай колькасці сколаў падрыхтоўкі і малое скапленне нарыхтовак, усе складанкі сведчаць аб нявопытнасці майстра або аб нізкай якасці канкрэцый, якія ён выбраў.
У цэлым планіграфія крэменяў на помніку наступная: 357 квадратаў утрымлівалі па 10 крэменяў, 89 — па 20, 16— па 30, 7 — па 40, 5 — па 50, 2 — па 60 і па аднаму квадрату ўтрымлівалі адпаведна па 70, 150, 200 і 600 крэменяў.
Пры звяртанні да схемы раскопаў бачна, што плошчы, ускрытыя ў 1987—1988 гг., з’яўляюцца перыферыйнымі. Насычанасць крэменямі ў сярэднім на помніку 5,5 крэменя, але ўскрытыя скапленні ўтрымлівалі 35% усіх крэменяў (1618 адзінак), кожны квадрат у скапленні ўтрымліваў па 30—50, а ў цэнтрах — 192 і нават 572 крэмені.
Стратыграфічна ступень насычанасці культурнага пласта неаднолькавая: большасць знаходак (за выключэннем скапленняў) размяшчаліся пад дзёрнам і ў першым гарызонце зняцця, г. зн. на глыбіні 0,1 — 0,25 м, у меншай колькасці сустрэты ніжэй. Скапленні размешчаны некалькі ніжэй, асабліва на квадратах в71, 72, 73, ю16 крэмені залягалі да глыбіні 0,79 м ад дзённай паверхні.
На ўскрытай плошчы КС7 знойдзены ў невялікай колькасці таксама абломкі керамічнага посуду. Сярод іх больш за 30 фрагментаў ляпной гладкасценнай керамікі. Цеста светлачырванаватага колеру, знешняя паверхня добра загладжана. 3 іх толькі адзін фрагмент днішча і чатыры фрагменты венцаў посуду. Большая частка фрагментаў не нясе на сабе арнаменту і аднесена да бронзавага веку па цесту. Пяць„ фрагментаў сценак арнаментаваны пракрэсленымі рысамі, тры — трыма наразнымі палоскамі, 17 фрагментаў ангабіраванай керамікі з жарствой у цесце. Астатняя кераміка не можа быць прывязана да крамянёвага матэрыялу, бо адносіцца да больш позніх эпох: больш за 30 фрагментаў ляпной керамікі з фармовачнай глінянай масы з буйной і дробнай жарствой у вялікай колькасці, напэўна, адносяцца да жалезнага веку, два склееныя разам фрагменты ад румпы кафлі, частка невялікага кубачка, склеенага з 11 фрагментаў, з выразным паддонам і фрагментам ручкі, дыяметр пасудзіны 6—7 см, зроблены з гліны чырвонага колеру, пакрытай з абодвух бакоў палівай салатавага колеру, форма тулава блізкая да цыліндрычнай (XVII—XVIII стст.), з сямі фрагментаў венца склеена частка горлачка чорнага закуранага збана XVII—XVIII стст. дыяметрам 12 см і два абломкі ручкі ад яго ж. Пад вянцом на адлегласці 1 см праходзіць рабро звонку, унутры жалабок, маецца глянцаванне.
У ходзе раскопак акрамя скапленняў крэменю выяўлена 21 попельная пляма розных абрысаў і памераў і скапленне камянёў (мал. 40).
На квадратах в77, 78, ю22 выяўлена выкладанне камянёў. Памеры яго 0,7Х0,9м, колькасць камянёў 60, ёсць абпаленыя, у выніку чаго сталі крохкімі і рассыпаюцца пры датыканні. Памеры камянёў ад 10—15 да 2—3 см у папярочніку. Форма камянёў, як і іх структура, разнастайная, глыбіня залягання 0,49 м ад сучаснай паверхні. Ускрыты тры ямы. У дзвюх складаныя профілі, глыбіня 0,58 і 0,78 м. У запаўненні цёмнашэры пясок з вуглямі, крэмені і некалькі фрагментаў керамікі. Трэцяя, акруглая ў плане, глыбінёй 0,69 м была, відавочна, ямай ад слупа.
Такім чынам, высокі працэнт (96,4) адходаў вытворчасці ў цэлым і нізкі працэнт сколаўнарыхтовак сярод прадуктаў першаснага раСшчаплення, наяўнасць захаванага in situ рабочага месца майстра па першаснаму расшчапленню дазваляюць аднесці КС7 да тыпу стаянакмайстэрань. Чаранковы наканечнік стралы, канцавыя скрабкі, гфама, косарэ
68
;====^
шчаплення крэменю. „ „^рйтякягя
Краснасельскі (Селішча). Праз 0,7 км на усход ^^“^Хслай вода пас. Краснасельскі, у правабярэжжы Росі, на поудзень адзаросмн стаоыны маецца пясчаны пласкаваты ўзгорак вышынен да 2 м. Пры пра кладцы дарогі па заходняму краю ўзгорка выяулена ™у^
зямлянка IX ст. На паўночным схіле ўзгорка і аа ^^Хноўнай мэтай а Г Звяоуга V 1984 г. заклаў раскоп плошчан 232 м Асноунан мзтам раскопак 6™«^^ «“■ А“нак М'" '
што культурны пласт утрымлівае пэўвую колькасць апрацаваных краменяу што засведчыла наяўнасць тут стаянкі. „
V паскопе знаходзіўся цёмнашэры культурны пласт таушчынен ад
ўсход уздоўж берага старыцы (мал. 44. а).
У Усяго ўраскопе знойдзена 831 расшчэплены крэмень, з іх 37 прыла даў і 23 вуЛеусь" што складае 7% У той жа час. кал> суадность прыла™ I ^клетсы. апошнія склаіаюць 38%. Гзта сведчыць, што на повніку актыўна займаліся крэмнеалрацоўкан і ен а яуляуся етаянк “ТХ^’наканечвікаў стрэлаў адзін пласціначны са скошаным без пэтушы лязом і з выдзеленым са спінкі чаранком, злева — сярэднян Еэтушшу справа — стромкай (мал. 45: 1). На брушку рэтушы няма. Лпугі наканечнік трыкутны з роўнай падставай, з доуган рэтушшу на ?яры саТ^ 3 брушка (мал. 45: 3). Падстава падпраулена
рэ?ушшу толькі са спінкі. Трыкутны адшчэп з супрацьлеглан рэтушшу на бакавінах мог быць зачаткавым наканечнжам ^а^4^;
Сяоод мікралітаў вядома толькі трапецыя (мал. 45. 6). Яна сіме пычная і невысокая Скрабкоў разам з сабранымі паза раскопам нямно?а 2 шзсць ““ два на пласцінках. Пры гзтым з усіх скрабкоў тольк, адзш «ае дадатковую бакавую падратушоўку (мал. 45: 9)_. Выдзяляецца масіўнасцю канцавы скрабок на пласціне з даволі доугая рэтушшу на закругленай скрабніцы (мал. 45: 10). Функцыі скрабка мог мець і тауставаты трыкутны скол з рэтушаваным вузейшым тарцом, на ім закранута рэтушшу і бакавіна (мал. 46: 5). Скрабковая рэтуш прысутн>чае і на некатопых адшчэпах невыразнай формы (мал. 45: 13).
Адносна шмат ва помніку екобляў (5 экз.). Большаець « сфарма^ вана на тарцах або бакавінах адшчэпау (мал. 45: 14, 16—18). Адзін
63веруго Я. Г. Верхнее Понеманье в IX—XIII вв. Мн„ 1989. С. 97, 98.
69
SpwIm"" ^' 45: ‘5) пРавтьічна *“ ■“'"" —Ў «І.Ш u” nZ разцы Адзі“ 3 '' бакавы "a даволі вялікай плас
46: 2). 46' ’ ДРУГ' НЭ адшчэпе мае камбінаваную форму (мал.
няй^Л^^3’ ШТ0 РЭЖУЧЫХ прыладаў найбольш. Для гэтай мэты значна п надаваліся плоска рэтушаваныя пласцінкі (мал. 46 6 7 9) восХ^ (МЭЛ 46: 3’ 4)' Маейца кінжал змасіўнай
са ХГ^^^ 3 бРУшка яа лязу, са ckoL.
забітасць.ЬК' НеВЫразных абломкаЎ маюць участкі рэтушы, падчэску,
Нуклеусы масіўныя, неспрацаваныя. Бачна, што тутэйшыя жыхяпы hm/VT11'7" СЫравіну За некалькімі выключэннямі, яны аднапляцоваРЧныя I большменш прызматычныя (мал. 47: 1—6,8) Гэта пеоаважня экземпляры з шырокімі сплошчанымі ўчасткамі з негатывамі сколау ^43™™'’ ЯК1Я злёгкУ зах°™ на бакавіны. Адзін блокападобны у ус мае адшчэпню на вузкан бакавіне (мал. 47: 6) Другі сфаома АдзТнНклі™ 3 Вяршь,ні аі<РУ™ай канкрэць.і (малЛ7 8).
Хчэтю ™ праекцы, нуклеус меў дадатковую бакавую
адшчэпню супрацьлеглан накіраванасці (мал. 47: 5). ?
паЎдзесятка невыразных і невызначальных абломкаў ляпнога сценнага гаршка з невялікімі дамешкамі буйназярністага пяску і пяп гарызаятальяай заштрыхоўкай абедзвюх 'лаверхяяў фра™еНт мае
Атрыманы матэрыял паказвае, што хоць чалавек пачау наврлвяпк 6ьмо\рп^^ Ў ГЛЫбокаЙ старажытнасці, аднак жыхарства тут мХю^ьГп^ СТЭЯНКа На працягль,я перыяды спыняла існаванне. мяркуючы па пласціначнаму наканечніку, які мае рысы аоэнсбувгскяй ZZCpZZL™’"1 "““?'“" да ф.ХяаяХ^а™ эпохі naxoZiub ТПА^ сведчаць.' бака выя разцы. 3 познамезалітычнай похі паходзіць трапецыя. Як да фінальнага палеаліту так і ла мрзяпі™ могуць адносіцца канцавыя скрабкі без бакавой падп’раўкі 3за адсу/ насц. матэрыялу нельга лічыць, што помнік быў Хленьі ў новым каменным веку. Тут чалавек зноў з’явіўся ў пачатку бронз“вага ве“у нябпіКУТНЫ" наканечнік1> сякера, крэмені з плоскай даўгаватай рэтушшуУ 1%б=аНя^ струменьчатай, фрагмент керамікі з лінейным штампам?’ 3 бронзавага часу, відаць, паходзіць і большасць матэрыялу майстэоні К *РаСНаСеЛЬСКІ (П^Ў^ьіна). На паўднёваўсходняГХХе пас Краснасельскі, непасрэдна каля левага берага Росі знаходзіўся пясчана жв.ровы узгорак «Піскаўшчына». Зараз узгорак у знач^Хтуп^ ліраваны і уключаны ў тэрыторыю цэментавага завода на яго вяошыні дарога бетонка і воданапорная вежа. На ўзгорку яшчэ ў дарэвалю V кал“кцыіТбГпНЫ 3б0РЫ крамяневых аРхеалагічных матэрыялаў. Так музеГзахоуваюІвГ^ Знаходзіцца Ў Кракаўскім археалагічным музеі, захоуваюцца 16 крамяневых наканечнікаў, некалькі скпябкпй ’ “ і акругзы • 3 ус!х вакавеч^аў іб экзТ^
КНІГІ ОНЛАЙН
