Сусвет дабрыні
Уладзімір Саламаха
Выдавец: Мастацкая літаратура
Памер: 286с.
Мінск 2005
Зноў вярнуўся я ў бацькаў свет палявы —
У першабытнасць дрэў і травы.
О, як хораша — толькі з парога — піць Маладыя настоі раніц!
Аб галінку шыпшыны лясной (Як матылі, яе кветкі абселі) Палец раніць!
Г'рае вечную арыю бор — Я пайду без дарог, як вецер.
53
Можа. ўбачу, як ладзіць бабёр Свой прытулак на гэтай планеце.
Блісне мне ля тваёй дзеразы Бліскавіцаяшчарка, лесе. А мо стрэну пагляд казы, Што пасецца ў зялёным леце...
Знарок спыняю цытаванне, да верша мы яшчэ вернемся — ён ашаламіў, вярнуў у мой бацькоўскі палявылясны край. Туды, дзе вузкая рэчачка Добасна, якая пачыналася (знішчана меліярацыяй) за нашай сядзібай у Скачку... Там жа, зза хвой, і
Дзе сцежка лася,
3за галін вербалозу, здалёку Мне, як радасць, адкрыецца ўся Азярына — зборнік аблокаў.
Усё гэта было маё роднае... А верш, іншыя творы Цвіркі, як і творы многіх нашых паэтаў, што дасылаў мне бацька, я перадаваў хлопцамбеларусам. Мікола Грыцук з Брэстчыны, Мікола Казярожац з Гомельшчыны, Дзіма Марудэнка з Клімавіч, Георгій Папоў з Лагойскага раёна, Юра Ляпінкоў з Мінска. Эдзік Стэльмак і Павел Габрусь з маёй Кіраўшчыны іх чыталі. Потым на змене аддавалі нашаму земляку, аператыўнаму дзяжурнаму падпалкоўніку Ляхаву (Гомель), а той у сваю чаргу перадаваў на пляцоўкі ў дывізіёны знаёмым афіцэрамбеларусам. I аднойчы, калі я быў па службовых справах на «сёмай» пляцоўцы, лейтэнант Ішчанка, для мяне проста Віталь, прачытаў на памяць мне гэты верш Кастуся Цвіркі ды сказаў, што не можа даць часопіс з ім, бо самому далі перапісаць з рукапісу. А я ў адказ слова ў слова прачытаў твор Віталю, і мы смяяліся, шчаслівыя, што свет такі вялікі, але тым не менш і за тысячы кіламетраў ад дому, на Поўначы, у тайзе, можна сустрэць земляка. пачуць роднае слова, прачытаць адзін аднаму той жа верш нашага беларускага паэта. Тады я аддаў Ішчанку магнітафонны запіс з
54
песняй на словы Ставера, і гучала яна на пляцоўках. Як, між іншым, многа гадоў пасля чуў «Вы шуміце бярозы» Ніла Гілевіча і многае іншае нашых паэтаў, годнае, свеглае і высокае, не горшае, а можа, і лепшае, чым у іншых. Чуў я яе ўсюды, дзе толькі быў — і на Поўначы, і ў іншых краях пазней, у розныя гады...
Але яшчэ са школьных гадоў было ў мяне такое наіўнае самаўпэўненае жаданне, ці што: некалі разгадаю таямніцы — чаму менавіта ў тым або іншым месцы нараджаюцца пісьменнікі. (Яны ж мне здаваліся незвычайнымі людзьмі і, па маім меркаванні, маглі нараджацца голькі ў незвычайных месцах. Напрыклад, з майго беднага на літаратараў Кіраўскага раёна сапраўдньім пісьменнікам стаў Ядвігін Ш. (Антон Іванавіч Лявіцкі). Ён нарадзіўся ў вёсцы Добасна, гэта кіламетраў за 10 ад вёскі Бераснёўка, дзе нарадзіўся я. Там яшчэ ў маім дзяцінстве была цудоўнейшая зямля: былі надрэчныя лугі, рэчка, але не было лесу!..)
Калі я ўпершыню пабываў у восьмым класе ў Добасне, мяне гэта неймаверна ўразіла: усё ёсць, але — бязлессе... Як так?.. Можа, лес быў тады, калі класік нарадзіўся?.. Ды, казалі старыя, не было.
3 таго часу, асабліва ў сталыя гады, калі пазнаёміўся з многімі пісьменнікамі, мне вельмі і вельмі важна пабыць на радзіме паэта або празаіка, драматурга ці крытыка. (Здаецца, адкрыю таямніцу нараджэння таленту.) I бываю. Людзі падкажуць, дзе стаяла або стаіць яго хата. Праходжу вуліцай, спыняюся, гляджу... Абавязкова вёска тая прыгожая, у садах, каля рачулкі. каля лесу, каля поля... I хата нечым выдзяляецца сярод іншых (можа, мне так здаецца?), а агульны заўсёдны тамашняй прыроды воблік: яе таемная мудрасць.
Дык вось, нядаўна Кастусь Аляксеевіч Цвірка папрасіў мяне: завязі, калі можаш, на радзіму. У Зялёную Дуброву...
«Што за пытанне, Кастусь Аляксеевіч?»
I вось мы з маім сябрам, журналістам, пачынаючым празаікам, афіцэрам міліцыі Віктарам Патапенкам вязём паэта
55
Кастуся Цвірку на яго Старадарожчыну, у яго «бацькаў свет палявы». А я прадчуваю, што недзе там «будзе плёхкаць хваля ў трысці» ды «асыпаць пялёсткі каліна...». I па яго. Кастуся Аляксеевіча, настроі (радасны ў сваім паэтавым задуменні) разумею, якое «Гэта шчасце, што ёсць у жыцці // Родны бацькаўскі свет каляінны!».
Спачатку мы ехалі знаёмай мне дарогай на Мар’іну Горку. Затым на вёску Міхайлава. Паўз яе вялікае рукагворнае возера, на якім я некалі вудзіў рыбу. Па гэтай дарозе не раз мы ездзілі з Алесем Карлюкевічам у яго вёску Зацітаву Слабаду, а потым па шматлікіх сцежкахдарожках ды вёсачках — любімых мясцінах Якуба Коласа... Адметнасць такая: калі палі — дык бясконцыя, сакавітазялёныя пасля маладых дажджоў і жахліва задымленыя ў сухмень. калі гарыць торф... А лясы — дык як мае Скачкоўскія. яшчэ нечапаныя: і птушцы, і чалавеку вольна і добра ў барах, у бярозавых гаях, у пералесках. Тут, на Пухаўшчыне, ведаем з літаратуры, думна было Песняру...
За Міхайлавам — край незнаёмы мне. А возера гэтае, аказваецца. некалі капаў цесць Сашы Карлюкевіча Аляксандр Іванавіч Смеяновіч.
Пастаялі, паехалі далей. За рулём Віктар: каб я глядзеў, што ды як навокал.
Што — дык зямля наша беларуская. Як некалі казаў Варлен Бечык, зямля паэтаў і сейбітаў. Калі пачаць з сейбітаў дык кожная сотачка ўздоўж дарогі. тым больш на сядзібах, уроблена, мацанаперамацана рукамі нашых бабуль, матуль, нашых вясковых равесніц ды дзяўчат і дзяўчынак. Калі лугавінка, балацінка — дык скошана: копкі, стажкі. стагі, нават мінулагоднія.
I тут, гледзячы на ўсё гэта, успомніў я, можа, недарэчы, як некалі Мікола Ермаловіч казаў рэжысёру дакументалісіу Валерыю Кавалёву (сыну празаіка Паўла Кавалёва) і мне, калі ездзілі на Дзяржыншчыну, на радзіму Мікалая Іванавіча, і звярнулі ўвагу, што там кожны лапічак зямлі дагледжаны,
56
маўляў, у беларусаў інакш і быць не можа. Успамінаў гісторык, як у 1943м вярнуўся дадому з эвакуацыі, дзе адносіны да зямлі былі іншыя, і як яго ўразіла: вайна вайной, а поле ўроблена. I мудрае аднаго вяскоўца: «Не памром, пасеяліся...»
Далей не буду праводзіць паралелі, думаю, кожны, хто ездзіў нашымі дарогамі і дарогамі на іншых землях, па тым, засеяны яны паўз іх або не, вызначаў беспамылкова, дзе пачынаецца Беларусь...
Далей, калі пра зямлю паэтаў, дык маё асабістае адчуваннеўспрыманне яе ў цвіркаўскім краі такое: над лугамі, вымаляванымі шчодра охрай, месцамі, у нізінах, скупавата аздобленых зяленівам, над яшчэ зялёнымі, з карычнсвымі. белымі, у чорную крапінку пералескамі ледзь пакалыхваецца блакітналёгкае таемнае марыва. А потым калі то там, то сям па лугавінах ды каля канавак і рачулак пайшлі дубы, то здалося, што ўязджаеш на Палессе. Але не караткевічаўскае з яго «Блакіта і золата дня», дзе своеасаблівая прастора — бясконцая, а іншае. Абмежаванае, ці што, лясамі... 1 блакіт тут, здаецца. гусцейшы, чым на нашым Гомельскім Палессі. Там ён бязмежны. Асабліва, скажам. каля Вільчы над Случчу ці каля Верасніцы над Прыпяццю, што над возерам Чырвоным. Дубы там векавыя. На Старадарожчыне ж яны — прапраўнукі тым дубам, што шумяць на Жыткаўшчыне, Лоеўшчыне, над Петрыкавам... Так, іншым Палессем. Паўночным. Хай будзе так. I хто нас за гэта асудзіць: Палессе...
У бацькаў, Кастуся Аляксеевіча, «свет палявы», дзе месцамі ўсё яшчэ захавана «першабытнасць дрэў і траў», як памятае чытач, увайшоў я ў мае юначыя гады. Калі напрамкі, ад яго, Цвіркавага, да майго «бацькавага» свету лясногапалявога, дык кіламетраў пяцьдзесят. Па дарозе ж ад Зялёнай Дубровы праз Асіповічы, а адтуль на Бабруйск ды на Кіраўск і ў мой Скачок, дзе я жыў з чатырох гадоў да армейскай сваёй пары, усе сто. To хай... Тым не менш паэт — мой зямляк. A ўвогуле, усе мы беларускія пісьменнікі — землякі. Усе мы беларусы — землякі. Гэта добра разумееш, калі ў далёкім ад
57
Радзімы краі сустрэнеш беларуса. 3 любога куточка краіны нашай. Ты тады рады пачутаму роднаму слову, як глытку вады пасля страшэннай смагі. I рады быў я тады, паўтаруся, на Поўначы, вершу Кастуся Цвіркі, слову роднаму беларускаму. якое нёс ягоны твор...
Зялёная Дуброва паэта Кастуся Цвіркі — наша звычайная невялікая вёсачка. Там мілыя нашы хаты. У атачэнні садоў. 3 ліпамі і клёнамі ўздоўж вуліцы. Там ёсць выган, лугавіна, лясок, лес. I вуліца тая яшчэ не асфальтаваная. Раніцой тут каровы ўздымаюць цёплы гаркаваты пыл. I басаногія цёткі, як і ў маіх Бераснёўцы і Скачку, падганяючы іх якой лазінай, пакуль збярэцца статак, перакінуцца словамі. Раскажуць адна адной. які ў іх сёння на дзень клопат, да каго прыехалі дзеці або ўнукі, калі з’явіцца аўталаўка... Пабядуюць, што даўно не было дажджу, і як шмат стагоддзяў таму, як тыя, хто верыць у Бога, абвінавацяць у гэтым маладога, неслухмянага суседа: ён жа да пары гарадзіў плот, таму і дажджу няма... У вёсцы гэтай днём па вуліцы басанож гойсаюць гарадскія ўнукі не толькі Кастуся Аляксеевіча, а і іншых яго аднагодкаў, старэйшых і маладзейшых вяскоўцаў. Тут светла і добра.
Мы з Віктарам асцярожна, нібы набліжаючыся да таямніцы, якая восьвось павінна адкрыцца нам за звычайнай вясковай агароджай, праз якую на вуліцу прабіваецца вішаннік, сліўнік і цыб’е разнатраўя, следам за паэтам увайшлі ў двор ягонай сядзібы. Тут ён падоўгу працуе, пакідаючы сталіцу... Цудоўная, дагледжаная хата. У ёй светла ад мноства вокнаў і весела ад галасоў унукаў. Але ўжо, вядома, (час) не тая хата, у якой нарадзіўся творца. Яна адбудавана, дабудавана на роднай зямлі, тут і садок, шчодра абсыпаны яблыкамі... 1 калодзеж каля самага ганка. У студні, канечне ж. самая смачная вада на свеце. А ў хаце сабралася вялікая сям'я...
Былі мы і ў лесе паэта. Лес за дзвесце крокаў ад хаты. Змешаны. Светлы і чысты. У ім, за два кіламетры ад вёскі, возера. Тое, што «зборнік аблокаў». Там нас заспела залева. Доўгачаканая: зямля, усё на ёй спакутавалася ад смагі. Мы
58
чулі, як шапоча лісце на дрэвах, як пасля дажджу птушка падае голас. Бачылі, як вясковыя кабеты, радыя дажджу, мацалі сваімі спрацаванымі рукамі зямлю, расціскалі яе між пальцаў і шчасліва ўсміхаліся божаму дню...
А потым, калі сціх дождж, Кастусь Аляксеевіч роснай садовай сцежкай павёў нас ці то ў хляўчук, ці то ў хатку. Адчыніў дзверы — і мы апынуліся ў маленькім музеі яго Зялёнай Дубровы. Мы ўбачылі тут кросны, сярпы, цапы, маслабойкі, корабы і шмат шго іншае, з чым некалі жылі на зямлі паэтавы землякі. I тут жа ў хатцы мы бачылі паліцы з кнігамі і часопісамі, да якіх паэт прыходзіць кожны дзень, калі жыве і працуе ў вёсцы... Мы бачылі, адчувалі паэтаў свет, што жыве ў ягоных творах. Падумалася: дык хай жа ў кожнага з нас, паэтаў і сейбітаў, проста людзей, заўсёды будзе свая таямніца і свой родны «бацькаў свет», палявы ці лясны. I няхай усюды на нашай роднай зямлі гучыць наша роднае слова. I добра было б, калі б усе мы не цураліся яго ні ў сваіх, ні ў чужых, блізкіх і далёкіх краях. Тады б ніхто з нас не пагарджаў бы і не смяяўся...
КНІГІ ОНЛАЙН
