Сусвет дабрыні
Уладзімір Саламаха
Выдавец: Мастацкая літаратура
Памер: 286с.
Мінск 2005
1 што тут такога, пярэчылі мне некаторыя чыноўнікі і проста людзі, калі я з абурэннем чытаў ім гэты верш Хведара Гурыновіча. «Грошы ж плацяць». He адказваў такім: не зразумеюць і не хочуць разумець. Для паэта ж
I ўжо на песню ў нас Радзімы меней. ...А дзень прыгожы. Ясны, быццам лебедзь.
Яшчэ цвітуць валошкі. Сонца слепіць — На неба вочы ўскінуць немагчыма...
Хоць песні пашкадуй свае, Айчына.
Але, Хведар, едзем: у тваім краі яшчэ песні жывыя Айчыны. Там вясной яшчэ ружовыя туманы, там чысты снег, звонкае рэха і светлае неба. I хочацца верыць: апомнімся, зможам захаваць усё такім назаўжды.
197
Сады... «Навука» ці трагедыя?
У цудоўнага рускага пісьменніка Івана Буніна сярод мноства непаўторных твораў прозы (пра яго паэзію не гаворым) ёсць адзін, які, напэўна, па назве ведаюць нават тыя, хто Івана Аляксеевіча наогул не чытаў. (Між іншым, звычайна такія сёння — самыя вялікія знаўцы і суддзі літаратуры. У прыватнасці, беларускай — чытайце, што і як пра яе пішуць яны ў газетах. Накшталт: «Белорусской лнтературы нет, не было, потому что я Коласа «Новую землю» так н не прочнтала, хотя сдала зачет в ннстнтуте с третьего раза...» і г. д.) Называецца той бунінскі твор... Думаю, здагадаецеся, калі прачытаеце некалькі ўрыўкаў з яго.
«...Успамінаецца мне ранняя пагодлівая восень. Жнівень быў з цёплымі дожджыкамі, што ўсё роўна як назнарок выпадалі на сяўбу, — з дожджыкамі ў самую пару, пасярод месяца, перад святам Лаўрэна...»
I далей, напрыклад, пра павуцінне. якога шмат «у бабіна лета (...) села на поле»... Маўляў, гэта таксама добры знак: «Многа цянёчніка на бабіна лета — восень ядраная». А потым ужо зусім такое, што, упэўнены, няма такога сэрца, якое не ўстрапянулася б ад гэтага малюнка: «Памятаю свежую, ціхую раніцу... Памятаю вялікі, увесь залаты, падсохлы і парадзелы сад, памятаю кляновыя алеі. тонкі водар паападаных лістоў і — пах антонаўскіх яблыкаў, пах мёду і восеньскай свежасці. Паветра такое чыстае, як бы яго зусім няма, па ўсім садзе чуюцца галасы і рыпяць калёсы...»
Спадзяюся, чытачы даруюць мне такія вялікія цытаты з Буніна: тут ці не ў кожным радку «гораздо» больш мастацкасці, чым у іншых нашых апавяданнях, аповесцях і нават раманах...
«Гэта тархане, мяшчанесадоўнікі, нанялі мужыкоў і насыпаюць яблыкі, каб уночы адпраўляць іх у горад,— абавязкова ўночы, калі так люба ляжаць на возе, глядзець у зорнае неба.
198
адчуваць пах дзёгцю ў свежым паветры і слухаць, як ціхенька парыпвае ў цемры доўгі абоз на вялікай дарозе».
А далей. таксама нагадаю (потым будзе зразумела чаму), пісьменнік піша, як «мужык насыпае яблыкі» ды «есць іх з сакавітым трэскам адно за адным, але ўжо такая завядзёнка — ніколі мяшчанін не абарве яго, а яшчэ скажа: «Еш, еш колькі хочаш — чаго там! Калі выбіраюць мёд — усе яго п’юць...»
Але, як цудоўна ў гэтым бунінскім садзе! I табе, калі гэта чытаеш, і, вядома ж, басаногім хлапчукам і мяшчанамсадоўнікам, вартаўніку і панічу... Мяне, напрыклад, у гэтым апавяданні заўсёды зачароўвае дыханне бунінскай прозы, яе гармонія. Але, прызнаюся, да таго часу, пакуль не ўбачу, як лірычны герой, паніч, ускіне «ўгору цяжкую, як лом, паядынку і з маху» стрэліць... А там — «барвовае полымя са страшным трэскам блісне ў неба, аслепіць на імгненне і пагасіць зоры, а бадзёрае рэха колцам грымне і раскоціцца па гарызонце, далёкадалёка заміраючы ў чыстым і чуйным паветры».
Сапраўды прыгожа і, як скажа мешчанін, «здарова». Ды — «Пужанеце, пужанеце, паніч, a то проста бяда: ізноў ужо дулю ля рова абтрэслі!..»
Прыгожа і жудасна. Бо гэты стрэл у мастацкім творы вялікага пісьменніка чамусьці выхоплівае з памяці малюнак дзяцінства, калі і на маіх вачах нашага аднакласніка (другі клас), галоднага, сірату (у яго нядаўна памерла маці), гаспадар аднаго пасялковага саду (іх тады ў нас было ўсяго некалькі, пасёлак малады, а гэтыя дворышчы — даваенныя), набожны стары з біблейскім імем, заспеўшы ля яблыні, «злітаваўся», адкінуў паядынку: «Рука мая не дрогне наступны раз». He дрогнула і тады: падняў Воўку над галавой і пляснуў вобзем... А потым на вачах усіх дзяцей, што былі на вуліцы і наогул не лазілі ні ў якія сады — баяліся, што прыб’юць, азвярэла піхаў у акрываўлены рот майго цёзкі яблык, што выкаціўся ў таго зза пазухі...
199
Анямелыя, мы застылі ад жаху. Невядома, чым бы гэта скончылася (мой аднакласнік на ўсё жыццё стаў заікам), калі б тады, не помню хто са старэйшых хлопцаў, нейкім чынам не адбіў яго ў старога. Суседка ж набожнага дзядулі, таксама гаспадыня саду, таксама набожная старая. крычала: «Мала біў!.. Забі, забі, каб іншым была навука...»
3 дазволу чытача адыду ад «Антонаўскіх яблыкаў» Івана Аляксеевіча Буніна. Вядома ж, гэта яго твор цытую па кнізе «Выбранае» (Дзяржаўнае выдавецтва БССР (рэдакцыя «Мастацкай літаратуры»), 1958, пераклад Янкі Скрыгана). Ад класіка рускай літаратуры перайду да нашай. Спачатку — да твора, ніякім чынам ні з садамі, ні з яблыкамі не звязанага. Але — са станам лірычнага героя (ад асобы аўтара), які не любіць «адной з самых прыгожых з’яў на зямлі». А менавіта — «лістоты каштанаў. Жоўтай. асенняй, залацістай пад сонцам, лапчастай (а за ёй — сіняесіняе неба залатой восені)». I калі ўжо так, то «прыгажэй за яе (на думку аўтара.— У. С.) няма на зямлі».
Вядома, гэта з аповесці «Лісце каштанаў» Уладзіміра Караткевіча. Думаю, кожны чытач ведае, чаму лірычны герой не любіць гэту прыгажосць: з ёй для яго звязана тое, што адзінае на зямлі ў чалавечым жыцці нельга выправіць...
Што да мяне — дык я, мабыць, як і многія з нас, люблю сады. Тым больш што некалі (у чацвёртым класе) мы з бацькам садзілі наш сад. I сад той рос разам са мной. I з нашым садам было ўсё, што і з іншымі садамі. Ён цвіў, зелянеў, даваў плады, іншы год столькі, што хапала сабе, суседзям, у каго не было саду.
I не люблю сады: такая прыгажосць — і столькі праз яе чалавечага гора. У пацвярджэнне гэтых слоў — цытата з самага апошняга твора нашай літаратуры. апавядання празаіка Алеся Дзятлава (выпускнік Цялушскай СШ 1954 года Бабруйскага раёна. Нарадзіўся 03.06.1936 года ў вёсцы Туркі на Бабруйшчыне) «Гарбун Пенька» (ЛіМ. 2003. 5 верас.). (Рэжысёры кіно, прачытайце твор цалкам.)
200
«Свой горб Грышка нажыў у далёкім маленстве і зусім нечакана. Вясковыя жэўжыкі панадзіліся лазіць у сад дзеда Зайца. Той кульгаў на правую нагу, таму ніякай небяспекі для зладзеяў не ўяўляў. Але дзед хоць і быў хліпкі ды яшчэ выпетраны гадамі, але голас, надзіва, меў густы, моцны. Бывае, угледзіць каля яблынь падшыванцаў, борздзенька выкульгае на ганак і зычна пужане зладзеяў. Заяц чыкільгаў на агарод, нешта незадаволена бурчэў сабе пад нос, крэхчучы, збіраў на доле яшчэ зялёныя яблычкі.
Надакучылі дзеду гэтыя набегі на сад. Аднойчы ўсё ж упільнаваў назол. Стаіўся ў густым малінніку, што рос каля плота. Калі хлопцы пачалі трэсці яблыню, цішком падкраўся і лазовым дубцом урэзаў першаму, хто трапіўся пад руку. Нахабы, бы тыя вераб’і, пасыпаліся за штыкетнік, толькі Грышка зачапіўся штанінай і зваліўся ў траву па той бок плота, моцна выцяўся спінай.
Дзедава навука пайшла на карысць, хлопцы абміналі сад. Грышка ж да канца лета хадзіў здаровы, а пад восень няўзнак пачаў горбіцца, перастаў расці. Да чатырнаццаці гадоў на спіне вырас ладны, востры горбік».
1, як кажуць, гэтак далей, не больш і не менш. Толькі. напрыклад, для мяне як для чытача далей і Грышкавы хаджэнні, ужо дарослага чалавека, у час «перестройкн» з нейкім там сцягам — ды хоць з якім! — і яго спробы нібыта зза «зласлівай зайздрасці» да тых, хто добра ўладкаваўся ў жыцці, якая «здужала» Пеньку, ды «гэтак узяла за глотку», што, маўляў, «не прадыхнуць», і якая «выпальвала пякучым агнём душу да самага дна» ды давяла ажно да таго, што гэты ўжо сталага ўзросту калека «рашыўся» падпаліць чужую «тэхніку»,— нічога не варта ў параўнанні вось з чым... 3 невыносным чалавечым горам, фізічнымі і душэўнымі пакутамі хлопчыка Грышкі, затым — падлетка, юнака. Урэшце — дарослага чалавека, адзінокага, без сям’і, без усяго таго, чым жывуць іншыя людзі. I, вядома, тыя хлапчукі, з якімі колісь лазіў у сад...
7а Зак. 463
201
Няхай даруе мне Аляксандр Мікалаевіч Дзятлаў, але ў гэтым творы, у гэтых працытаваных з яго радках ёсць вельмі страшныя словы, за якімі асабіста мне бачыцца жахлівае ў псіхалогіі многіх і многіх самых розных людзей у адносінах да чужога, тым больш дзіцячага, гора. Вось яны: «Дзедава навука пайшла на карысць, хлопцы абміналі сад». Каму на карысць?.. I якую? Чую голас: «Мала біў...» У вачах стаіць твар старой: дай волю, сапраўды заб’е любога за яблык. 1 — дзіця найперш. Бачу акрываўлены рот майго аднакласніка. (А хто скажа, колькі дзяцей такім чынам скалечылі і нават забілі?!)
Вось вам і мы, пісьменнікі: «Навука»... Ды чую: а што, патвойму, хай бы латашылі чужое? Але справа не ў гэтым: латашылі — не латашылі. Зусім у іншым... Ды толькі ў нашай беларускай літаратуры сотні разоў апісана, як хлапчукі лазілі ў сады, як іх лавілі там гаспадары і білі... Апісана без гневу, бясстрасна, без асуджэння тых, хто калечыў дзяцей, апісана як звычайная з’ява, якая была, ёсць, будзе столькі, колькі будуць сады, іх гаспадары і хлапчукі, з усім тым, што ім прысутна. Нібы мы самі былі не такія. Апісана так, нібы ніхто з нас, ужо дарослых, не задумваўся над «слезой ребенка» і над усім астатнім, што звязана са скалечанымі жыццямі...
Літаральна днямі быў сведкам, як на рынку каля аднаго сталічнага магазіна «некнй» «хозянн» (нацыянальную прыналежнасць нават прыблізна не называю — скажуць, што распальваю нацрознь) прылюдна самымі брыдкімі словамі зневажаў дзяўчынупрадаўца за тое, што надкусіла яго «тавар». (О, колькі нашых дзяцей мы самі выкінулі ў базарную твань з яе адпаведнай псіхалогіяй і норавам на здзек такім «хозяевам»!) А яна. збялелая ці то ад страху, ці то ад сораму, усвядоміўшы. што чужое, не ведала, куды падзецца. А нейкая старая сіпела: «Так ёй, так ёй...» I толькі двое з натоўпу асеклі «хозянна»...
202
«Антонаўскія яблыкі»... Паядынка... I — «Пужанеце, пужанеце, паніч...»
Ды адна з самых прыгожых з’яў на зямлі, якую не любіць лірычны герой аповесці «Лісце каштанаў» Уладзіміра Караткевіча...
КНІГІ ОНЛАЙН
