Сусвет дабрыні
Уладзімір Саламаха
Выдавец: Мастацкая літаратура
Памер: 286с.
Мінск 2005
«Не, браце,— сказаў я сабе,— праб’ёмся...»
Выехалі на кальцавую. Затым — на «алімпійку». Кірунак — Стоубцы, Клецк і далей. На дарозе так: на выцягнутую руку бачнасць — ноль. Але людзі едуць. I ты ў «плыні». Трымайся яе хуткасці і 70—80 на спідометры. Уключыў бліжняе святло. У густым бляклым мроіве арыентаваўся так: наперадзе пры
208
блізна на адной і той жа адлегласці ад мяне ледзь пакалыхваюцца дзве расціснутыя недаспелыя журавіны — заднія габарытнікі таго, за кім трымаюся. Калі ж раптам яны, агні тыя. пачынаюць імгненна налівацца чырванню ды распаўзацца — прытарможвай — спыняецца.
Паэт сядзеў побач са мной. Маўчаў. Маўчала і яго жонка. Яна ўладкавалася на заднім сядзенні. За мужам.
Ужо добратакі асвойтаўшыся на дарозе, я паспрабаваў уявіць сябе на месцы паэта. Так заўсёды раіла маці, калі гаварылі пра якога родзіча, які нудзіўся па чым: «Уяві сябе на яго месцы: што б у цябе было на душы...»
Але калі б гэта была мая дарога, да маёй маці, дык шчымела б у мяне сэрца: як яна зараз там адна? Можа, занемагла такою халоднай парою і няма каму вады падаць? Вёска ж як вымерла. На ўсю некалі людную доўгую вуліцу. з канца ў канец, маці ды баба Шура. Такая ж, як і маці, гадамі. Можа, на маёй вуліцы даўно ўжо і свежага чалавечага следу няма? Во, ляжыць на ложку маці, усё ў акно, што на вуліцу, узіраецца. Сын жа замест таго, каб ехаць, марнее ў горадзе, аблытаны. нібы павуціннем, чужымі звадамі ды сваркамі.
Тым часам журавіны «пераспелі». Лёгенька, каб не занесла ў кювет, прытармазіў. Ага, даішнікі. «Плынь» прытрымалі. Ківаюць палкаміжэзламі: цішэй, бач, разагнаўся. Мы табе... Паехалі цішэй: паспрабуй не падпарадкавацца!..
Паэт паранейшаму маўчыць. Маўчыць і яго жонка. Гэта іх дарога. Мабыць, думаюць, што там і як у маці. Але некалі і ў мяне была дарога да маці. Дарога, зараз я так скажу, у двух ці то вымярэннях, ці то паняццях. Рэальная — шлях амаль у 200 кіламетраў, чатыры гадзіны ехаць. Гэта — першае вымярэнне. Другое — той душэўны стан, тыя думкі, з якімі едзеш да маці. Кожны раз здаецца, усё новыя, а ўрэшце адны і тыя ж: як яна там... А калі што іншае думалася, то пра самога сябе: чаму доўга не ехаў, што перашкаджала. Дык гэта як пакаянная
209
малітва, як пошук самаапраўдання — не трэба пра гэта, вельмі сваё...
Лепш пра рэальны шлях. Уявілася, што машына, якая вязе мяне, спыняецца каля нашай крывой вуліцы. Вось яе шэрыя пахілыя. аджыўшыя сваё, платы. Я выходжу з машыны. У твар адразу секануў калючы дробны дождж. He вельмі зважаю на яго: я амаль до.ма. а там будзе цёпла. I вось ужо іду калдобістай вуліцай. He зважаю на гразь, не вельмі абыходжу скамечаныя лужыны, краі якіх усланы. прыбітым ветрам. ужо счарнелым лісцем клёна, ліпы, бярозы, слівы, яблыні. Вымостка тая ледзь трапечацца — мелка. Ступаю на яе. Іду далей па цупкім. Па абодва бакі вуліцы маўклівым чужым дакорам чарнеюць суседскія хаты. Вокны завешаны зжаўцелымі фіранкамі, каб хто якую адшмаргнуў ды выбліснуў дзіцячы тварык... Некалі ж вуліца была люднай і гаманлівай. Я ведаю, што ў гэтай хаце з адным цёмным акном на вуліцу жыла, а можа, дзякуй Богу, і зараз жыве баба Хвеня Чахлова, бавячы сваё, ёй адпушчанае жыццё. А ў гэтай хаце, што справа, жылі дзядзька Іван і цётка Анька Стралковы. Пасля іх тут спрабавалі прыжыцца нейкія «пералётныя» людзі. Ды так і не прыжыліся ў чужым гняздзе. Ведаю, што даўно ўжо няма нашых суседзяў: дзеда Хведара, дзядзькі Івана Кірыленкаў, бабы Веры Каранкевіч і яшчэ многа каго. Вуліца майго дзяцінства, на якой рос, гадаваўся з сябрамі, па якой потым пайшоў, як у нас казалі. у свет, зараз як вышчарблена...
Чым бліжэй падыходжу да нашай хаты, тым, здаецца, больш млеюць ногі. Быццам увесь шлях з далёкага горада ішоў пяшком. Вунь яна, самая вялікая на вуліцы. Некалі пасля вайны, калі жылі ў стопачцы з адным, у рукавічку, акенцам, будаваліся так. каб вольна было. Хата ўжо не такая аграмадная, як здавалася ў дзяцінстве. Ёй зараз быццам няўтульна сярод дзвюх высокіх, чорных ад дажджу ліп. Некалі я садзіў іх дубчыкамі. I вось ужо многа гадоў збіраюся зацягнуць то на адну, то на другую кола, але
210
заўсёды спазняюся: прыеду, а буслы ў чужых гнёздах. Вунь і клён мой, у вільчык. На яго вяршыні яшчэ слаба трапеча жменька сшарэлага лісця.
Я ўжо ўяўляю. як мільгаюць беленькія свежыя фіранкі трох акон на вуліцу, як прыемна рыпіць калітка. Вось я ўзбягаю на ганак, торгаю дзверы — дарэмна... Тады, ахалонеўшы, заўважаю, што ганак ажно блішчыць у восеньскай шэрані, так вышараваны. Такі ён заўсёды, калі б я не прыехаў дадому — праз год, два. паўгода, месяц. Я намацваю за аканіцай ключ, дрыжачай рукой адмыкаю дзверы. У сенцах таксама вымыта. Пахне салодкім халадком, яблыкамі, квашанай капустай і яшчэ нечым напаўзабытым, але такім родным і прывабным.
Хата ж сустракае святлом і цяплом. У ёй жывы дух, але цішыня. як сплылі кудысьці галасы маці, бацькі, суседзяў, незнаёмых людзей, якіх, колькі сябе помню, безліч перабывала ў нашай хаце. Ад парога да стала на вымытай падлозе — вышараваны ў лісцінку пярэсты дыванок. Яго адразу пасля вайны ткала маці.
I — стол. На ім — горка, накрытая беленькім, саматканы.м, накрухмаленым абрусам...
Пазней ужо, калі будзем сядзець за сталом, бацька, як толькі маці зажурыцца, што сяголета як ніколі баляць рукі, буркне: «Табе няма чаго рабіць, дык ты кожны дзень ганак шаруеш, у хаце мыеш, быццам нехта тут наслядзіў».
He пакрыўдзіцца. Усміхнецца. Святлом залагодзіцца яе твар. I здасца, пасвятлеюць і яе спрацаваныя, ужо скукарэчаныя рукі. Адкажа: «Няхай бы хто і наслядзіў, як колісь... Дзеці ж едуць...»
Калі прыехалі ў вёску да паэта, туман амаль рассеяўся. Што пад’язджаем, я адчуў па тым, як паэт сказаў мне: «Павярні на гэтую дарогу». Чалавек ён зацяты, асаблівых эмоцый у голасе не адчуеш, але тут слова ледзь прыкметна задрыжала. I твар таемная ўсмешка кранула.
211
Завярнуў. Прасёлак. бальшак. Выбоіны, гразь, лужыны ды паабапал голыя дрэвы.
— Гэтай дарогай у свет ішоў? — спытаў я іранічна, ведаючы, як і яму не проста ў «вялікім свеце».
— Гэтай.
— Нда. Усе мы некалі пайшлі.
Я крутнуў ручку, прыапусціў бакавое шкло. У твар ударыў не паасенняму малады пругкі вецер. Ажно скаланула.
Дален я ехаў паволі. Паэт не прыспешваў. Праз некаторы час лясной дарогай спусціліся з пагорка на чыстае. Сярод невялікіх лугоў, акаймаваных шэразялёным з белачорнымі пасмамі. лесам ляжала вёска. Яна была як заціснута ў нізіну. У адну вузкую вуліцу — шэры ланцуг хацін. Дзесяткі трычатыры. Чорныя стрэхі. карычневыя каміны, і хаця б дзе дымок. I, як у маёй вёсцы,— счарнелыя пахілыя платы. За імі ні стажка, месцамі неабабраныя старыя сады Пустэча.
— Вунь хата мая, — сказаў паэт.
Я падруліў да звычайнай вясковай хаты, якіх тысячы на нашай зямлі...
Я пакінуў паэта і яго жонку самнасам з яго вуліцай, падворкам, хатай. 3 маці. Гэта іх святасць — не руш... Мокрай, слізкай, счаўрэлай лугавінай узабраўся на пагорак да скасабочанай, рукой падаць да лесу, пустой канюшні. Там, пз словах паэта, ёсць калонка, карыта з вадой, дзс можна змыць з машыны гразь. Канечне, мыць машыну не было патрэбы, але я хацеў убачыць вёску паэта з вышыні. разгледзець яе як след.
Я знайшоў паламаную калонку, чорнае доўгае карыта з вадой. У ёй адбівалася шэрае бруднае неба. Час ад часу вада ў карыце спраоавала закіпаць дробнымі бурбалкамі, але тут жа сціхала.
3 вышыні вёска нагадала пералётны гусіны клін, які доўга ляцеў, трывожна трубіў у блакітным небе, аж покуль яно не сшарэла. Тады клін зусім здарожыўся, пакружыў над зямлёй
212
і, заўважыўшы гэтае ціхае, закрытае ад ветру лесам, спавітае лугамі месца, сеў. Ды так і застыў. А можа, заснуў, змірыўся з думкай, што застанецца тут назаўжды.
Наўкола не было чутно рыпу калодзежных жураўлёў, калаўротаў. Ніхто нікога не клікаў. He брахалі сабакі. Нічым не пахла. хіба што занядбаннем і пустэчай. I недзе далёка на пагорку на ўскрайку лесу, за канцавой паэтавай хатай слаба, але агідна жужжала бензапіла. Там па зеленаватаму слаўся сіні едкі дым...
А ў хаце, куды потым прывёў мяне паэт, была вымытая падлога. На вокнах — беленькія фіранкі. I яго старэнькая, светлая тварам і рукамі маці, ледзь усміхнуўшыся, паведала мне, старонняму чалавеку, што прадчувала: дзеці прыедуць. Вось і вымыла падлогу, разаслала даматканы, як і ў маёй маці. дыванок — ад парога да стала, і калі я старанна выціраў у парозе аб анучу брудны аоутак, усміхнулася. «Нс трэоа. Няхай бы мне хто калі і наслядзіў»,— сказала Соф'я Паўлаўна, мані паэта Леаніда Галубовіча. (Нарадзіўся 12.08.1950 rofla ў вёсцы Вароніна Клецкага раёна, выпускнік Грыцэвіцкай СШ 1967 года.)
Пазней ужо, зімой, пасля адліжнай пары, па сшэрхлай, але слізкай дарозе вазіў я другога паэта да яго маці. У бліжэйшую. мабыць утрая, дарогу.
Я таксама, каб не перашкаджаць паэту, спачатку быў на вуліцы. Доўга стаяў каля яго хаты, такой жа, як і тысячы нашых вясковых хат. А потым, каб заняць сябе чым, узяў вядро, спусціўся па крохкім снезе да лужыны ў нізіне. Прабіў абцасам лёд. Стаў набіраць ваду, каб несці да машыны.
____ Аяяй, — пачуў я дакорлівае за спінай. — Хіба ж. дзеткі, вам можна голымі рукамі ў холад лезці?
Маці паэта незаўважна падышла да мяне, спынілася.
— Чаму? — зніякавеў я.
— Вы ж пішаце. Крый божа, рукі прастудзіце. Я сама набяру. памыю,— сказала Ніна Міхайлаўна, маці паэта Віктара
213
Шніпа. (Нарадзіўся 26.03.1960 года ў вёсцы Пугачы Валожынскага раёна. выпускнік Пугачоўскай СШ 1975 года.)
3 таго часу, як аднойчы скончылася мая дарога да маёй маці, прайшло ш.мат гадоў. Але, здаецца. нідзе ніколі нішто не паласнула мне так па сэрцы, як гэта мацярынскае слова. Я падумаў: колькі нас, паэтаў і не паэтаў, проста людзей, якія аднойчы выпырхнулі са сваіх вясковых і не вясковых гнёздаў, каб паляцець у «вялікі свет», так рэдка вяртаемся туды. дзе вытокі. А там, у вуліцы, па якіх мы пайшлі, кожны дзень пільна ўглядаюцца вочы нашых матуль: ці не ідзе... Там кожны дзень іх збалелыя рукі шаруюць да бляску ганак і чыстым абрусам накрываюць стол. А таксама падумаў, што маці нашы, вось так, як маці паэта Віктара Шніпа, сваімі рукамі заўсёды могуць не толькі адвесці ад нас холад і агонь. але і словам сваім ашчадзіць душу.
КНІГІ ОНЛАЙН
