Сусвет дабрыні
Уладзімір Саламаха
Выдавец: Мастацкая літаратура
Памер: 286с.
Мінск 2005
242
прыехаў, возера аказалася яму недаступным. Чаму? Ды нейкія з чужой краіны людзі гаспадарылі. Паэт абурыўся: «Ваша бацькаўшчына? Бацька — ляднік, што стварыў возера для ўсіх людзей: і сваіх, і гасцей». Слова нашага новыя «хозяева не понялн». А калі ўжо летам я спецыяльна вазіў на тое возера, у тую пушчу дзяцей (чужых таксама), каб паказаць, якую прыгажосць мае наша. мая, іх, юных, краіна са светлым імем Беларусь, то мясцовыя людзі казалі, што тыя «хозяева» возера «працадзілі» і «осчастлнвнлн» нас тым. што іх «след простыл»... Дык вось, калі мы туды прыехалі, «хозянн», нейкі п’яны, апухлы дзяцюк, прыглядаючыся да нумара маёй машыны, пры дзецях палохаў: «Глядзіце, вернецца мая жонка, будзе сварыцца, што вы тут». «Дзе?» — спытаў я. «На нашым возеры».
На жаль, часу дачакацца «хозяйкн» прыродай падараванага нашаму народу возера не было.
Канечне, вельмі добра, што дзяржава самым сур’ёзным чынам ставіцца да захавання нашых агульнанацыянальных багаццяў, у прыватнасці, той часткі прыроды, пра якую размова. Яшчэ лепш было б, калі б кожны з нас (незалежна ад пасад, званняў і г. д.) усвядоміў, што, як пісаў Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч, трэба «любіць сваю святую зямлю аддана і да канца». Што «іншай вам (нам.— У. С.) не дадзена, дый непатрэбна».
Як усё проста сказаў класік, нібы іншаму, не нашаму чытачу. I як усё гэта звернута да нас. 3 вялікім, скажам без перабольшання, глабальным. лёсаносным сэнсам для ўсіх, хто жыве на нашай святой зямлі.
243
Закон раўнавагі Янкі Сіпакова
1972 год. Амаль зіма. (Во, калі глядзець з дня сённяшняга, адмежак часу: з’явілася некалькі пакаленняў чытачоў, змяніліся адносіны да літаратуры ў грамадстве...) Студэнцкая аўдыторыя журфака БДУ імя У. I. Леніна. Змрочна. Але раптам цуд уваходзіць у яе, аўдыторыю гэту. Праз роднае слова...
«Зімнымі студзеньскімі начамі, калі настылая поўня скочваецца на самыя гарадскія камяніцы і калі яе ўжо нельга адрозніць ад круглабокіх вулічных ліхтароў; калі ў снежных тунелях астываюць машыны, якія так спяшаліся вывезці мяцелістую зіму за горад; калі заснежаны па самую шапку студзень, як стомлены чалавек, з крэктам укладваецца спаць на мяккія, узбітыя завеямі сумёты, — такімі зімнымі начамі (я ў f эта веру) у многіх гарадскіх кватэрах самі па сабе, нячутна, расчыняюцца вокны, і ў цёплых пакоях неяк пановаму запахне халодны снег — ці то крохкімі ледзяшамі, ці то зябкім бярозавікам».
Выкладчык, прафесар, у мінулым знаны журналістпрактык на хвіліну змаўкае, мусіць, каб мы ў гэтай паўцёмнай, прапахлай пылам аўдыторыі ўявілі «заснежаны па самую шапку студзень» (снегу тады яшчэ не было), каб адчулі яго пах, каб убачылі, уявілі, як «расчыняюцца вокны» ноччу, працягвае: «Тады доўга варочаюцца на сваіх канапах і раскладушках вясковыя бабулькі, якія на зіму прыехалі ў горад, каб дагледзець сваіх унукаў (на лета яны забяруць іх з сабою), варочаюцца доўга, аж пакуль нейкі абноўлены сон не выведзе іх праз гэтае акно, расчыненае ў зіму».
— Вось як трэба пісаць нарысы,— настаўляе нас, будучых «геніяў» журналістыкі, выкладчык.
— А то — «слаўна папрацавалі...» і «вывезлі сем вазоў гною»,— выскокваю я, як Піліп з канапель.— Але ж гэта не нарыс — проза,— кажу далей, — літаратура.
244
У таго выкладчыка такое свавольства студэнта, між іншым, выклікае адпаведную рэакцыю. Вось наказ яго: ну дык ідзі з аўдыторыі, калі такі разумны, бяры ў кнігарні кнігу Янкі Сіпакова «Па зялёную маланку», прачытай, вызначы жанр. тады і пагаворым.
Такім чынам, першы раз гэтую кнігу нарысаў Янкі Сіпакова я набыў менавіта тады, у 1972 годзе. Менавіта тадьі, у далёкім юнацтве, прачытаўшы ў ёй «Там, дзе Сібір», «Ціхая Акіянія», «Па зялёную маланку», а найперш «Акно. расчыненае ў зіму», упершыню быў літаральна аніаломлены магіяй сіпакоўскага слова. Хаця да гэтага чытаў ягоныя вершы і ў «Сонечным дажджы», і «У лірычным выраі», і ў «Дні» — кнігах, як зараз разумею, сапраўднай паэзіі, якімі ён годна ўвайшоў у нашу літаратуру.
Тады ж пад уздзеяннем названага твора ўзмацнілася ў мяне жаданне (аб ім я пісаў у адным са сваіх лімаўскіх матэрыялаў). бываючы ў якой вёсцы, дзе нарадзіўся хто з нашых пісьменнікаў, разгадаць: чаму менавіта гэтая зямля нарадзіла талент...
У аўдыторыю я вярнуўся праз колькі дзён. Пасля таго як разам з аўтарам нарыса (падкрэсліваю жанр) праз тое ўяўна расчыненае акно пакінуў яго і мой горад. Той горад, што праз колькі гадоў жыцця ў ім стаў любімым. Той горад, які ў хвіліну самоты ці радасці стане «раптам нейкім мулкім» і мне, як і яму, пісьменніку, і да якога ён (як і я) з нецярпеннем спяшаўся і тады з усіх сваіх дарог, і зараз.
Дык вось: з аўдыторыі — у кнігарню. Наяве. А потым ва ўяўленні — v яго, Янкі Сіпакова, Зубрэвічы, да яго герояў, людзей рэальных.
Кніга тая, як гэта бывае ў студэнцтве, засталася ў некага ў інтэрнаце на вуліцы Паркавай (зараз праспект Машэрава). Там жыло нямала паэтаў і празаікаў, сапраўдных і ўяўных. I вось (абсалютна дакладна!), памятаючы сіпакоўскае «Акно...» з першага прачытання, ніколі яго не забываючы, думкава звяртаючыся да гэтага твора часта, у розныя, найбольш не
245
лепшыя мае часы, аднойчы, у 1998 годзе, набраўся нахабства і амаль запатрабаваў: «Дайце, Іван Данілавіч!..» — «Навошта?» «На душэўную патрэбу». 1 сёння, калі раптам становіцца і мне «хмарна», адкрываю тое «Акно...», акно ў свет добрых людзей, у іх самоту і радасць. I тады разам з Янкам, Іванам Данілавічам Сіпаковым, іду ў яго родныя Зубрэвічы, у вёску дзяцінства будучага пісьменніка. I, перачытаўшы першыя старонкі. здаецца, паволі набліжаюся калі не да разгадкі, дык да разумення (майго, вядома, разумення) і пісьменніцкага, дый чалавечага таленту Івана Данілавіча. I шукаю паміж намі, сённяшнімі, такімі адукаванымі, разумнымі, ды часам непамерна жорсткімі адзін да аднап\ сувязь з людзьмі з тых нашых хат, з якіх усе мы. Ды з Зубрэвіч, у свет якіх некалі зімою ў горадзе пісьменнік Янка Сіпакоў і мне «расчыніў акно». У творы ж — гэта калі родныя Івану Данілавічу, дык цётка Саша (Ліксаша), а няродныя, дык дзядзькі Косця, Хрол, Нікіпар, цётка Каця ды яшчэ многа хто рэальны, сярод якіх рос хлопчык Іванка Сіпакоў. распазнаючы дабро і зло.
Іншы раз, калі і ў сваім асяродку бачыш няшчырасць, зайздрасць, варожасць, звычайную непрыстойнасць, здаецца, шло мала ўжо такіх людзей, скажам, як той жа дзядзька Нікіпар. Звычайны селянін. 3 душою акцёра. Шчыры занадта. Ці не таму і ад людзей чакае шчырасці... Гэта ён, Нікіпар, некалі, калі сірата Іванка хадзіў у трэці клас, ездзіў з ім у лес па дровы. (Замярзалі сіроты.) Той Нікіпар, які «цярпліва выцягваў са снегу, піша аўтар, — і мяне і ссечаную алешыну якую я цягаў да саней».
I, здаецца, рэдка сёння ўжо сустрэнеш такога бескарыслівага. Але ці сустрэнеш заўтра, калі ўжо сёння чалавеку з маленства паўсюль удзёўбваюць у галаву: кожны сам па сабе. і толькі так! А гэта гучыць, як чалавек чалавеку воўк. A дзядзьку Косцю?.. Таго, які заўсёды «пах сухімі стружкамі, свежымі сасновымі трэскамі, карою і смалою». Які ці не ўсёй вёсцы рабіў хатнюю абсаду і з якога ў Зубрэвічах пачыналася
246
сенакосная пара. Гэта ж са звону яго касы, калі бярэцца кляпаць, і пачыналася вясёлая сенакосная пара...
Несумненна, у сённяшніх маладых, тым больш гараджан, сваё ўяўленне пра тую вёску. I гэтая пераклічка наўрад ці ўскалыхне чыю душу. А вось нашы... Ды і ўяўленне ў сённяшніх маладых пра тагачасных вясковых, ды і не толькі вясковых, людзей сваё. Тыпу дурні былі. Маўляў, за што, дзеля каго высільваліся. Навошта... Чуў такое. He раз. I нават у адной анкеце на пытанне, якім я ўяўляю сучасніка, адказаў «дзіўна» (па сённяшнім часе): «Такімі, якімі былі бацькі, суседзі нашы». А ўвогуле, якімі былі, якімі яшчэ ёсць людзі. У вёсцы і горадзе. Сучаснік — той, хто сёння можа накарміць галоднага, суцешыць пакрыўджанага, хто ў любых, самых неспрыяльных, умовах зможа застацца проста чалавекам. I калі ўжо так — сіпакоўскія зубрэвіцкія персанажы з «Акна...», асабліва жанчыны, бясспрэчна, на паверку больш сучасныя, чым, скажам, іншыя жанчыны нашага часу, у якіх пераважае не стваральнае. а разбуральнае. А яны. апошнія, паўсюль. I ў літаратуры — таксама. Так, ва ўсе часы будуць пасапраўднаму сучасныя вясковыя кабеты, сярод якіх рос будучы пісьменнік. Хаця б тым, што жаночая дабрыня вызначае іх — тое, без чаго ніколі, «ні пры якой нагодзе» жыццё — не жыццё.
Здаецца, пра жанчын тых у 50—60я гады напісана было шмат: зараз амаль не пішам. Як хто забараніў... (Ад каго пайшло?) Нямала тады было напісана пра ўдоў. He маю права меркаваць, у каго з пісьменнікаў лепш. Але скажу наступнае. Hi ў апавяданні, ні ў аповесці, ні ў якім рамане, дзе закранаецца лёс пасляваенных удоў, асабіста я не сустракаў такой да іх мужчынскай спагады, такога разумення жанчыны, як у нарысе Янкі Сіпакова «Акно, расчыненае ў зіму».
«Колькі жанчын і ў маёй вёсцы, і ў іншых вёсках і гарадах вайна сілком упіхнула з радаснага даваеннага дзявоцтва, яшчэ сарамлівага замужжа адразу ў халоднае і самотнае ўдаўство, так і не даўшы ім нацешыцца каханнем, нагледзецца ў заміла
247
ваныя мужавы вочы, пакінуўшы ім доўгі і тужлівы клопат удоў — чакаць».
I скажыце, хто з нас, шчаслівы ў сямейным жыцці, мае права асуджаць тых няшчасных, што не ўстрымаліся «ад спакусы нацешыцца хоць выпадковым каханнем»...
Гэта Іванка зразумее праз гады. Стаўшы пісьменнікам, аднойчы ён са сваіх няпростых дарог вернецца праз «Акно, расчыненае ў зіму» ў свае Зубрэвічы. У краіну свайго гаротнага маленства. Адтуль ужо сталым чалавекам далікатна напомніць, што іншы раз мы, людзі, замілаваныя ўласным шчасцем, так і не бачым чужога гора. якога заўсёды хапала, хапае сярод нас. Ды нагадае: да нейкага часу, жывучы побач з людзьмі, што адорваюць нас сваім бескарыслівым цяплом, не ведаем сапраўднай цаны цяплу таму. I задумаецца, і нас папросіць падумаць, адкуль карані зла і адкуль карані дабра і чаму зло такое жывучае. I чаму часам «звычайнае чалавечае сэрца, чуйнае, перапоўненае дабрынёю сэрца можа да такой ступені ачарсцвець, каб быць такім абыякавым да чалавечага гора...». Як у гэтым творы з паліцаямі (у іх жа таксама сэрцы), якія забралі за сувязь з партызанамі спачатку Іванкавага бацьку, а праз нейкі час і маці... Паліцаі, людзі, якіх некалі нарадзілі такія ж, як і нашы маці, хлопцы, што раслі і гадаваліся сярод такіх жа дзяцей, як і Іванка, забіраючы на згубу яго маці, весяліліся, пілі гарэлку ды абураліся, калі дзеці (трое) плакалі: «Цішэй вы, парасяты! Верашчаць тут, ажно нячутна — нават выпіць культурна не даюць!»
КНІГІ ОНЛАЙН
