Свет славянскага фальклору
Памер: 93с.
Мінск 2001
Такім чынам, славянскія замовы можна разглядаць як зыходны матэ-рыял для аднаўлення, дэшыфроўкі, рэканструкцыі каардыпатаў міфапаэтычнага свету — па гэтым шляху япы робяцца сканцэнтрава-ным дыскурсам, у якім закладзены код для разумення светаіюгляду ста-ражытнага чалавека. Такое даследаванне абмежаванае шэрагам прычын, бо, як і іншыя вусныя помнікі, замовы з цягам часу і ў выніку ўплыву хрысціянства значна сказіліся. I ўсё ж яны захавалі дастаткова інфар-мацыі, каб разглядаць іх у параўнанні з такімі старажытнымі помнікамі, як “Веды”. А. Афанасьеў быў упэўнены: “Хто прыступіць да вывучэнпя замоў, параўноўваючы іх з ведыйскімі гімнамі, таго абавязкова захопіць адметнае сугучча ва ўяўленнях, што дапускаюць і тыя, і іншыя”12.
Замова ў прасторы, прастора ў замове
Тэкст замовы ірадыіруе, выходзіць за свае “рамкі”. Каардынаты све-ту знаходзяцца як унутры яго, так і па-за яго межамі. Гэта абумоўлепа не толькі перакананасцю ўдзельнікаў у рэальным унлыве тэксту на свет. Захаванне яго сакральнага зместу і рэалізацыя магічнай функцыі патра-буе адпаведпага рытуалу і выканання вялікай колькасці ўмоў: не кожны, ні дзе заўгодна і не ў любы час мог замаўляць. Для кожпага тэксту
10 Мнфы народов мнра: Энцнклопедня: В 2 т. Т. 1. М., 1991. С. 450.
11 Тамсама.
12 Афанасьсв A. Н. Поетнческне вовзрення славян на прнроду М., 1995. С. 23.
--------------"SO СВЕТ ЗАМОЎЛЕНЫ C©4----------------
існавалі свае ўмовы выканання. Пераважна замовы патрабавалі маргі-нальных часавых і прасторавых умоў: яны прамаўляліся ў час, калі дзень змяняўся на ноч, і пераважна на ростанях. Магчыма, старажытны вы-канаўца сачыў, як у часе змяняецца свет, бачыў перад сабой альтэрна-тыву ў прасторы і гэта давала яму ўпэўненасць у тым, што прамоўле-нае слова можа таксама змяніць рэчаіснасць.
Як ужо адзначалася, рытуальныя па сваёй прыродзе славянскія за-моўныя тэксты адлюстроўваюць карціну свету старажытнага чалавека. Напрыклад, семантычны рад чалавек — месца — час з’яўляецца адзіным (значыць, міфалагічна струкгураваным), але. поліфанічным ком-плексам. Па назіраннях 1. Жылінскай, навакольная прастора, час і перса-нажы падаяляюцца ў замовах на “сваё”, добрае (са станоўчым значэннем для чалавека) і на “чужое”, благое (з адмоўным значэннем). Да “свайго” і “добрага” даследчыца адносіць такія паняцігі, прадметы і з’явы, як хата, двор, вёска, неба, рай, дзень, раніца, вясна, сонца, поўдзень, усход, хрысціянін, хрысціянскія багі і святыя і г. д. (праўда, тут трэба ўлічваць, што апеляцыя да хрысціянскіх вобразаў з'яўляецца паказчыкам больш позніх напластаванняў на старажытнуіо язычніцкую аснову замоў). Да “чужога" і “благога” адносявда: комплекс вады (возера, сажалка, балота, мора, бераг мора і г. д.), лес, гара, поле; поўнач, захад, апраметная, ве-чар, ноч, поўнач, зіма, месяц; нехрысці, ня’іыстая сіла, мёртвыя і г. д. Аднак, калі пералічаныя вышэй канцэпты адназначна можна аднесці да “несвайго”, цяжка пагадзіцца з тым, іпто прасторавыя аб’екгы, якія паз-начаюць знешні свет, наваколле, маюць адназначна адмоўную ацэнку, бо яны акгыўна выкарыстоўваюцца ў замовах дзеля “адсылання” “благога” і пры гзтым не абавязкова з’яўляюцца яго носьбітамі.
Так, адзін з першых даследчыкаў замоў М. Пазнанскі, які дэталёва вывучаў іх марфалогію, гэта значыць тыя формы, “якія прымала слова, выступаючы як магічная сіла”, адзначыў замовы, пабудаваныя на паралелізме ў выглядзе параўнання станоўчай і адмоўнай формы. Некаторыя з гэтых замоў уключаюць эпічную частку з пэўнымі даей-нымі асобамі. Імі, напрыклад, маглі быць Хрыстос і які-небудзь святы: святы скардзіцца на хваробу, а Хрыстос дае параду, як яе пазбавіцца. Замовы моіуць утрымліваць толькі расгювед, як Хрыстос забараняе злу дакранацца да чалавека і адсылае яго (зло) куды-небудзь у пустэльню13. Пустэльня ў гэтым выпадку, як балоты і іншыя гіблыя мясціны, выкон-вае функцыю топаса-паглынальніка зла, хвароб і г. д.
13 Познанскяй Н. Ф. Заговоры. Олыт ясследованмя промсхожденмя н развнтня заговорных формул // Заппскп нстормко-фнлологнческого факультета Петрог-радского унмверснтета. Петроград., 1917. С. 63.
--------------/Оо свет ЗАМОЎЛЕНЫ С©4-----------------
Асаблівае значэнне ў замовах мае каляровая маркіроўка таго ці інша-га аб’екта, з’явы. Згодна з меркаваішем I. Жылінскай, “у замоўных так-стах колераабазначэнні выступаіоць у якасці дадатковых класіфікатараў прасторы, часу і сацыялыіых стасупкаў у калектыве. Усё самае каштоў-пае і значнае чалавек адзначае колерам, адрозніваіочы такім чынам нава-кольныя прадметы, людзей, звышнатуралыіых істот і г. д.”14.
Замова можа будавацца як дыялог, які ўключае пажаданне — просьбу — малітву (калі-лікалі язычніцкую, калі-нікалі пават не ад-рознуіо дд хрысціянскай), прычым галоўнае адрозпешіе паміж заклінаііііем і ўласпа малітвай у тым, што малітва — гэта зварот на дапамогу да каго-небудзь, а заклінанне ўключаецца ў магічны акт самога заклінацеля.
Сярод замоў вылучаюцца створалыя дзеля абароны чалавека ад усіх магчымых нягод. Такія замовы можна назваць універсалыіымі. Яны маюць адііаведныя назвы: “Ад усяго”, “Ад усіх балезней”, “Ад розных хвароб”.
Вобразная і рытміка-інтанацыйная сістэма гэтых тэкстаў зарыента-ваная на тое, каб стварыць уражаіше непераадольнай сілы, якая высту-пае ў абарону чалавека. Стагоддзямі шліфаваліся таксты, якія прымуша-юць чалавека безумоўпа паверыць у магчымасць збаўлення ад любой навалы. Універсалыіы тэкст нясе ў сабе рытм як зародак руху, які можа трансфармавацца ў відавочнае рытуалыіае дзеянне.
Так, у замове “Ад усяго”15 цэнтральным з’яўляецца вобраз крыігіцы. “Крынічанька, сціодзёная вадзічанька” пераадольвае на сваім шляху ўсе перашкоды: ідзе з “сіняга мора аблакамі, з цёмнага лесу пяскамі праз сырое карэнне, праз цвёрдае камепне”. Санраўды, вада як упіверсалыіая субстанцыя можа праходзіць праз усё. Як мяркуюць даследчыкі, вобра-зы, звязаныя з “водпай” семантыкай, набылі шырокае распаўсюджашіе не выпадкова: у іх асіюве ляжаць такія прыродныя якасці вады, як праз-рыстасць, рухомасць, хуткасць, эдадьнасць ачышчаць, наталяць смаіу, гасіць агонь, з аднаго боку, і здольнасць прынесці небяспеку, нават смерць — з іншага. Менавіта гэтай падвоенасцю стаўлення людзей да воднай стыхіі і тлумачылася шматаначнасць і супрацьлегласць водных сімвалаў16. Такім чынам, “крынічапька” ўвасабляе абсалютную сілу, якая можа прайсці скрозь любую перашкоду, і, адпаведна, тое, што яна “замыкае”, ужо не “адамкпуць” (“па трыдзевяць кліочы замыкала”).
14 Жылінская I. I. Сістэма колераабазначэнняў у беларускіх і рускіх замовах. -Весн. БДУ. Сер. 4. 1997. № 2. С. 50.
15 Замовы. Мн„ 1992. С. 359.
16 Лванова А. Вода — Водпца // Русская словесность. 1997. № 3. С. 2.
--------------'SO свет замоўлены С©4-----------------
Мясціны, куды адсылаюцца хваробы, настолькі далёкія, што там няма не толькі людзей, але і наогул так ці інакш знаёмых чалавеку прадме-таў, істот: “аташлём балезні, дзе пташкі не лятаюць, дзе звяры не збя-гаюць, дзе сонца не свеціць, дзе луна не ходзіць”17. Справа ў тым, што хвароба можа вярнуцца, калі яе перакінуць на знаёмы прадмет. Калі ж яе адсунуць у бясконцую далеч яна знікае ў нябыце. Аднак хвароба адсылаецца не толькі ў нябыт, але туды, дзе “адзін міласцівы Гасподзь Бог усё гэта разбіраець” — дзе яе можа “разабраць” стваральнік све-ту, і, адпаведна, з энтрапійнага аб’екга ўтварыць гарманічную структуру.
Такім чынам, сэнсавы і паэтычны змест універсальнай замовы ства-рае праграму, якая дазваляе зарыентаваць яе выканаўцу і слухача на універсальныя міфалагемы, з якіх будуецца цэласны і гарманічны міфа-лагічны свет, дастаткова абаронены ад “варожых” уплываў.
Вершавы пачатак у славянскіх замовах
Тэксты славянскіх замоў уяўляюць сабой складаную сістэму з разгалінаванай жанравай і ўнутранай марфалагічнай структурай, якая становіцца адной з першапачатковых формаў лірычнай і эпічнай народ-най творчасці, і нясуць у сабе тыя ці іншыя формавыя адзнакі верша.
Пад вершам у самым шырокім сэнсе варта разумець літаратурны ці вусны твор, напісаны ці створаны рытмічна арганізаванай мовай (што з’яўляецца фармальнай асновай паэзіі). У аснове рытму ляжыць паўтор, прычым паўтарацца могуць тыя ці іншыя часткі слоў, сінтаксічныя канструкцыі, паўзы, націскі і г. д. Фактычна, тая ці іншая камбінацыя паўтораў і стварае верш, адрознівае яго ад прозы. Такім чынам, галоў-ным аргументам, які сведчыць пра вершавасць таго ці ішнага тэксту, з’яўляецца наяўнасць у ім паўтораў, якія ствараюць рытм. Вызначэнне вершаваных элементаў у тым ці іншым тэксце мае акгуальнасць як суб'ек-тыўную — для чытача, так і аб’ектыўную — для навуковага дасле-давання. Калі класіфікаваць тэкст як вершаваны твор, то ўзнікае адпа-ведная чытацкая настройка на яго эмацыянальнае ўспрыняцце, акцэнтаванне ўвагі на эстэтычных і фармальных якасцях тэксту.
Вершаванасць тэксту дазваляе ўзмацняць тое ці іншае выказванне, уздымаць на якасна новы эстэтычны ўзровень мастацкае значэнне слова. Верш часта ўспрымаецца як больш штучнае, чым проза, утварэнне, якое патрабуе ад аўтара значна большых намаганняў. Аднак мастацкая проза часам з’яўляецца больш складанай формай творчаед. Вла выклікана тым,
7 Замовы. — С. 359.
"SO свет замоўлены С©4
што верш можа стварацца паводле пэўнага ўзору, матрыцы. Жорсткая канструкцыя сама па сабе ўжо робіць яго творам, і гэта часам дазваляе замаскіраваць не вельмі якасны мастацкі змест. Проза гіакідае змест без “абароны” — відавочнага фармальнага каркаса. Апазіцыю “верш — проза” можна параўнаць з апазіцыяй “матэматыка — вышэйшая матэ-матыка”, Простае і відавочнае ўзаемадзеянне фармальных адзінак у паэзіі пераўтвараецца ў складаную рытмаграму ў прозе. Таму адньш з важ-ных пытанняў літаратуразнаўства з’яўляецца вызначэнне і аднясенне таго ці іншага твора да вершаванага ці празаічнага. Пры гэтым вызначэнні твор трапляе ў адпаведную сістэму каардынатаў і патраба-ванняў, правілаў аналізу і ўспрыняцця.
I. Ралько вызначае наступныя асноўныя метрарытмічныя прынцыпы народнага вершаскладання: танічнасць, фразавасць акцэнту, пераменнасць і ўрэгуляванасць сілабікі, астрафічнасць і сірафічнасць, рыфму (пры адсутнасці рыфмы назіраецца багацце клаузул) і, нарэшце, наяўнасць энкліз і пракліз. Гзтыя прынцыпы дазваляюць праводаіць падаел вершаваных радкоў на су-вымерныя ў часе сэнсава-метрычныя сегменты, якія падтрымліваюць пэў-ную рыгміка-інтанацыйную ўпарадкаванасць песеннага тэксту18.
КНІГІ ОНЛАЙН
