Тварам да шыбеніцы
Язэп Янушкевіч
Памер: 137с.
Ракаў 2013
Адкрый нам толькі бяз утайкі Ліхіх памоцнікаў усіх,
I главароў мяцежнай шайкі Літоўскіх, польскіх і сваіх.
Кастусь: — Такой агіднаю цаною, Жыцьцё сабе я ня куплю.
Таргуйце вы, паны, сабою — Я кроў братоў не прадаю.
Судом ня вашым я асуджан, Ад вас я толькі сьмерць прыму, Бо кожны слаб з вас і заблуджан Судзіць мяне — й маю віну.
Есьць суд патомкаў, ёсьць і Бога;
За шлях пражыты на зямлі.
Ня вы, — яны асудзяць срога.
Вы ж — гістарычныя нулі.
Ня вам, ня вам судзіць, паверце, Народнай волі змагароў: Авотны мы усе памерці I рэдка хто — прадаць гатоў.
Вы памылілісь, генэралы!
Дарма спакусы... Я — ня ваш!
I вашых «срэбранікаў» мала, Я — барацьбіт, а ня Юдаш.
94
ПАЭТЫЧНАЯ КАЛІНАЎСКІЯНА
Усё прыму... на’т мукаў болі I толькі тутака зьмірусь, Адно — ня здраджу я ніколі Працоўны люд і Беларусь!
Няхай — памру!
Вы — сьмерць расславіце маю.
3 крывавых мукаў у сэрцах ўнукаў, Я ў помсьце жорсткі і багаты, Як агняцьветам расьцьвіту На гібель вашу, каты!
Судзьдзя: Маўчы! Даволі гэтых думаў! Ня сьмей рабіць нам прыгавор, Мы над судом ня сьцерпім глумаў. За вамі слова, пракурор.
Пракурор: Я доўга гутарыць ня буду, Высокі Суд, — тут ясна ўсё, Я дамагаюся прысуду Сьмяротнай кары для яго.
Ён дзіка йшоў супроць улады
I волі рускага цара,
Са сьцягам помсты і пагарды, 3 вар’яцкай мэтай бунтара.
I пакананы — перад вамі Гразіць асьмельваецца тут, I робіць гордымі славамі Усей манархіі прысуд.
Мяцежнай думаю зацяты, Прыгатаўляў ён гібель нам.
Няхайжа сяньня, ў дзень расплаты, Высокі Суд! — ён зьгіне сам.
Судзьдзя: Што скажаш ты на абарону Сваіх сьмяротна цяжкіх він?
Свой тон, мяцежнага разгону Пакінь! Ты пакананы і адзін!
Кастусь: He пакананы перад вамі, Ты памыліўся зноў, судзьдзя.
Паўстануць тысячы за намі, Бо згінем мы — не барацьба.
Мяне асудзіце, я знаю
I зьгіну я — няхай.
Цаной жыцьця распачынаю Я барацьбу за родны край.
Са мной ня згінуць мае дзеі
I дух народнай барацьбы;
He пераможыце ідэі
Вялікай праўды на зямлі.
Судзьдзя: Пакінь мяцежныя пагрозы,
Дарма нас помстаю ня страш. Мы праўду вашу пераможам, Як кожны рух і протаст ваш.
А лепш, дыктатар разьвянчаны, Главар бунтуючых рабоў, I нашай праўдай пакараны, Спаткацца з сьмерцю будзь гатоў!
Кастусь: О, я даўно гатоў!... памру... А вам прыпомняць сьмерць маю!
Судзьдзя: — Маўчы!
Даволі глуму слухалі твайго! Жандары! — вывесьці яго.
VII.
I лёха зноў ў сырой вязьніцы
I ў ёй Кастусь адным адзін
I думы зноў яго крынічуць, У сьмяротным ходзе каляін.
— Памру, памру!.. няхай... ня шкода Пражытых дзён і на’т жыцьця, Бо ёсьць патрэбнай для народа Ахвяра гэтая мая.
О, Беларусь! — мая Марыська! Каханьне шчырае маё.
Бывай! — расстаньне надта блізка, Бывай змаганьне і жыцьцё!
Бывай няволя і пакута, Народ, засьмягшы у паўсьне, Яшчэ няскора скінеш путы I жыць пачнеш сабой сабе.
Народзе, ўстанеш! — і парукай За лёс твой сёньня сьмерць мая.
Зь нядолі зьдзеку, крыўд і мукаў Паўстанеш — да жыцьця!
Ня вер, ты толькі, мой народзе, Hi дабрадзеям, ні паном.
Куй новы лёс, з сабою у згодзе
ТВАРАМ ДА ШЫБЕНІЦЫ
95
I вер — сабе і мазалём.
Спаткае чорны час — ня гніся, У буру моцным будзь — ня трусь! Мяне успомніш — памаліся, А я зза сьвету адклікнусь.
I не прадам цябе, ня здраджу,
Hi на гары, ні у лагу,
Я зблудзіш ноччу — я дараджу, Знайсьці дарогу памагу.
Бывайце й вы, сябры змаганьня 3пад знаку белага арла.
Мы разам йшлі аж да расстаньня, Хоць мэта розная вяла.
VIII
У Вільні рух маскоўскіх падхалімаў, Лукіскі пляц людзьмі занят.
I шыбеніца паміж імі —
Пад шыбеніцай — царскі кат.
Вячаслаў Міхасёнак
НАД ПЛІТОЙ, ДЗЕ ТОЛЬКІ ДАТА «1863»
Калі віхура ў краі стыне, Тады у лютасьці і дыме Паходню першы хто падніме За годнасьць і абраз?
Быў час, хто пастаяў за нас, Хто ўспомніў раптам аб Айчыне.
У недаспелы час узьняты Штандар з Пагоняю вар'яты Змаглі ў крыві людской абмыць. А тыя, што не ў час паўсталі, Ляглі на родныя скрыжалі. Ля нашых вербаў і крыніц, Яны зямлю сваю абнялі, Упаўшы крыжам, ніц.
Зігцяць, блішчаць штыхі жаўнераў, Грыміць сярдзіта барабан, Празь іх паходкай цьвёрдай сьмелай Ідзе наш Каліноўскі сам.
I зь ім яго сябры змаганьня, Героі Польшчы і Літвы.
Разьбіткі грознага паўстаньня, Народу верныя сыны.
На эшафот Літвы дыктатар Усходзіць цьвёрдаю нагой. — Навокал ціш... а прокуратар Прысуд чытае прад таўпой...
I згінуў ён — ахвярны і вялікі, Пад шум таўпы і буба гук Павіс — змагар Кастусь.
I з тых ніхто ня чуў каго ён клікаў, У апошні час сьмяротных мук, — Бо спала Беларусь.
1934.
МАШАРА Міхась (19021976) — паэт, драматург. Вязень слыннай віленскай турмы на Лукішках (19281932), пасьля
Стаю у роспачы і крыўдзе I веру: час такі надыдзе — Зірне гісторыя сама, Што вечнага агню няма.
Ім вечнага агню няма.
1987
МІХАСЁНАК Вячаслаў (1941—2002)
— паэт, краязнаўца. Паходзіў з Пастаўшчыны, але амаль усё жыцьцё яго прайшло на Маладзечаншчыне, дзе настаўнічаўу Дуброўскай школе. Аўтар адзінага прыжыцьцёвага зборніка «Сіняерэха» (Слуцак, 1997).
Ягоная персаналія ў шматтамовым біябібліяграфічным слоўніку «Беларускія пісьменьнікі» не аднатаваная.
96
ПАЭТЫЧНАЯ КАЛІНАЎСКІЯНА
Сяргей НовікПяюн
БЕЛАРУСКАЯ МОВА МАЯ
He пакідайце ж мовы нашаіі беларускай, каб не ўмёрлі!
Францішак Багушэвіч
Як пяшчотныя сонца касулі, Што прыносіць з сабою вясна, Мяне цешылі песьні матулі, Што пакрыўску пяяла яна.
У садку ля маей роднай хаты, Што ўпрыгожыў квітнеючы май, Беларускія хлопцы й дзяўчаты Крыўскай песьняй свой славілі край.
3 роднай мовай на вуснах змагаўся, Каб свабоднай была Беларусь, I загінуў на пляцы лукішскім Наш герой Каліноўскі Кастусь.
Ў беларускай мове дзяржаўнай Літоўскі Статут — наш закон — Сваім коштам у Вільні слаўнай Выдаў канцлер Сапега Лявон.
Мужнай працай праславіў Краіну, Свае кнігі пакінуў нам ў дар, Слаўны доктар Францішак Скарына Першы наш беларускі друкар.
Роднай мовай сваёй ганаруся, Гэта скарб наш навекі адзін, I ніколі яе не зракуся — Беларусі адданы я сын.
Якуція, пасёлак Нэлькан, лагер НКУС, лагпункт № 4, шахта NO 27.
Красавік 1946 г.
НОВІКПЯЮН Сяргей (1906—1994) — паэтпесеньнік, аўтар славутай песьні «Зорачкі». Быў вязьнем трох турмаў: польскіх, нямецкіх і расейскіх.
Сяргей Панізьнік
Нямаш браткі, болыйага шчасьця на гэтым сьвеце, як калі чалавек у галаве мае розум і навуку. Тагды ён толькі магчыме жыці ў багацтве, па праўдзе, тагды ён толькі, памаліўшысь Богу, заслужыць неба, калі збагаціць навукай розум, разаўе сэрца і радню цэлым сэрцам палюбіць. Яська гаспадар зпад Вільні
Сэрца разьвіваць — не слугаваць, Жыць па праўдзе, не хлусіць нікому, Гаспадарна Беларусідому
Годнае найменьне набываць.
Бог пакінуў, ачумелых, нас Адзіноканькіх на раздарожжы Зь вераю, што шлях
праторым гожы, — Безь ярма ў яшчэ адзін калгас.
Дзе ты, Яська, з промнямі ў вачох?
Я стаіўся на глухой паляне: Раптам неба грымне, як паўстаньне, I спытае: «Перамог спалох?»
Каліноўскі блісьне маланьнёй: — Будуць вашы сэрцы разьвівацца Ў шырыню, каб у радню сабрацца, — Стануць непакорнай вышынёй.
1988
ПАНІЗЬНІК Сяргей (1942) — паэт, перакладнік. Сабраў багаты аўдыё і відэа архіў з гісторыі айчыннай літаратуры й культуры. Публікацыя паводле: Панізьнік С.
Прысьвячэньні... Вільня, 2004.
ТВАРАМ ДА ШЫБЕНІЦЫ
97
Пімен Панчанка
ТРОЕ
Паміж эпох, невыразных і шэрых, Сярод пакутнікаў і герояў
У Беларусі было найвялікшых трое: Каліноўскі, Купала, Машэраў.
Цяжка складаць пра найлепшых радкі: Болем працяты ўсе мае строфы.
Нават шэпату іх не чутно: «Браткі»: Каму пятлю накінулі, Каго скінулі ў прорву, А хто загінуў ў аўтакатастрофе...
На плошчы каля Лукішак
На свой народ
Глядзеў перад сьмерцю Кастусь. I плошча яго апошнім выдыхам дыша: «Чуеш, Беларусь!»
А дзядзька Янка заўсёды ў турбоце Аб родным народзе, Каб навучыліся землякі Людзьмі звацца.
Партызаны, партызаны, Беларускія сыны пачалі, як волаты, За волю змагацца.
Была вайна. Да яго нахлебнікі лезьлі. А ён штодня пра Беларусь думаў: «Новыя вершы напісаць пара»...
Зь дзевятага паверха
У пралёт паміж лесьвіц Скінулі нашага песьняра.
А калі Пётр Міронавіч загінуў, Доўга партызанскія ўдовы плакалі, Бо яму аднаму толькі верылі;
Прыносілі на магілу кветкі
I ў спёку, і ў стынь...
Вуліца Каліноўскага, Вуліца Купалы, Праспект Машэрава
I яго журботная песьня Хатынь.
1990
ПАНЧАНКА Пімен (1917—1999. — народны паэт Беларусі.
Юрась ПАЦЮПА
МАНАЛОГ ПАЎСТАНЦА
Памяці Кастуся Каліноўскага
Страх на ветры бязбожным спалю... I хоць зоры не зычаць лёсу — бласлаўляю на подзьвіг зямлю, бласлаўляю на вечнасьць нябёсы.
Далягляд ружавее ад коней, вечар хіліцца ля вады, ціхаціха шарэе над гонямі... боль у сэрцы, як водгук хады.
Сёньня маю сябе і нічога, барабаншчык здалёку б'е.
Што знайду? Ноч пустэльняю чорнай...
Заўтра ты будзеш мець сябе.
1988
ПАЦЮПА Юрась (1965) — паэт, літаратуразнаўца. Доўгі час прырабляў на хлеб выкладчыцкай працай у Гародні, потым у сталічным выдавецтве «Мастацкая літаратура».
Цяпер перайшоў у Беларускую Акадэмію Навук, дзе працуе навуковым супрацоўнікам.
98
ПАЭТЫЧНАЯ КАЛІНАЎСКІЯНА
Уладзімір Пецюкевіч
КОНЬ КАЛІНОЎСКАГА
Зямля пад ворагам гарыць — Ідуць за Волю змагары — Касіянеры.
А перад імі на кані
Іх палкаводзец малады, Крылатасьмелы.
— Наперад, з Богам, ваяры! — Кружляе голас угары
Над полем сечы.
Конь Каліноўскага ляціць — Цокцокцокцок, дзіньдзіньдзіньдзінь!
— За Беларусь! — лунае кліч.
Шугае мужных вояў раць, Грымяць іх стрэльбы і блішчаць Маланкікосы.
Стаіў дыханьне край лясны — Няроўны бой вядуць сыны 3 навалай грознай.
О Божа, дай ім устаяць, Свой дух ваярскі захаваць Непераможны!
Конь Каліноўскага ляціць — Цокцокцокцок,
дзіньдзіньдзіньдзінь!
— За Беларусь! — лунае кліч.
Мне сьніцца сон далёкіх дзён:
Плыве над краем цокатзвон
I гул суровы —
Касіянеры ў бой ідуць,
Аж навакол лясы гудуць, Барыдубровы.
Імчыцца конь праз дымагонь, Нясе ён вершніка свайго
У несьмяротнасьць.
Конь Каліноўскага ляціць — Цокцокцокцок, дзіньдзіньдзіньдзінь! — За Беларусь! — лунае кліч.
2004
Алесь Пісьмянкоў
КАСТУСЬ I МАРЫСЯ
He сумуй,
не сумуй, Беларусь, Панад крыўдай сваёй узьніміся. Імя слаўнае ўспомні Кастусь I адданыя Вочы Марысі.
Белавежжа паслухай лясы.
КНІГІ ОНЛАЙН
